—
wnih 1 v,
? nr.
ii?m
\ :<?
N
«
m
%* s /‘
É
%
%
«a
ìM&Ì
. mv‘
*|pL
mm
.Jà!
rfv
5p$
r^sgsS
r©
T
|i>.
fife#*®
v,
nkf/jr
»2É
A R C H IT E T T V R A
SEBASTIAN SERLIO
BOLOGNÉSE,
, 4 a / -N J £ 1 LIBRI DIVISA, .
Ne’ quali vengono dottamente, & con ogni chiarezza
{■piegate tutte le ofeuricà, Se fécreti dell'Arte .
• ..
foltamente Imprefsi in beneficio vnwcrfale in Lingua Latina,& Volgare,
con alcune aggiunte*
X
SEBASTIANI SERVII
B-ONONI E^N SIS,
DE ARCHITECTVRA
WSiSIi ■ L I B R I S E X :
Qmbus cunóta fèrè Àrchiceclonicè facultatis myfteria,
; - Doófcè perfpicuè vbcrrimeq. explicantur.
-ftne demàni in Idiomate italico ac Latino excnfsum multis additionihus
vt omnibus Vopnlis inferiiiat .
Ad Uluftrils. Àrchiepifc. Vrbinatenfem
IACOBVM DE f ANGELIS.
... .. . .. . I ■ ■»! ■ ■" < ■ I ■■■■■l y ■ IP ...n i... , ,
IN V E N E T I A, ' M. DC. L X 111.
#
Per Combi, Se LaNoU.
CON LICENZA DE ’ S VP ERIO RI.
K
®w|
Vii il
m
9
.i£l
f Q
m
'fé\
«
9
■mr
y
JO
*
mm
/
SEBASTIANI SERVII
VERA EFFIGIES.
(1a.‘
É.Ò
ì '
5 2.0
Se<t> 17
V
fi
/
L I B R
D I
P R I
O M E T R I A>
o
DI SEBASTIAN SERLIO
SEBASTIANI SE
'• V » - - - V « \ *. '»'n -•
DE GEOMETRI
Liber Primus.
L 11
T prìmìer am enteu K
punto è vna cofa in-
dìuifihilelaqualnon
hà m /e parte dai -
ha.
Pnnt 9 .
Lìnea è vna retta & contini imagina-
tkne di vn punto d l’altro in longitudine
ftn%a laisudim^
Li usa.'
T igitar re&è Methodi-
cequse incedamus , i
Pun&i tanquamfimpli-
cifiimi cuiufdam princi¬
pi) explicatione exor-
dientes . Pundfcum fin;
Signum, cuiuicunque di-
uifiorfis ac partitionis penitusexpers ette ci -
cemus.
I hea Reda ? eft d pundo ad pundum ner
ìongftudinem foiam riera iatiiudmeni yllam
arquabiiis perpetuagli# protendo *
TaraleUe» fono ine linee mtinuatè di
egualdiftantMv
Superficie è di due lime equìiiflauti fer^.
rate da li lati > cioè vna cofa, che ha longi¬
tudine 3 e latitudine fen%a profondità > e
anchorapuò ejfer fuperfick de diuerfi» dfj
iwefiali lati*
paraldle,
i* . ; '
wmwmmmmmfcmmwwa .. ■ " **
laperfide 2
hme& AequedHiantes, e* riempe dicuntur,
qu# idem inttruallum , eandenqu# prorius
intercapedinem nuer fefe vbiqu# leruarerc-
rioerequ# confpiciuntur.
Superficies ,qu# pianam quoque & Area >
longitudine, & Jasitudine fimul abfqua; vllo
ormino profunditatis vettigioinfignita ette
definitur.
jingoh rette farà quando vna linea
0erpendiculare cioè dpiombo anco detta ca*
mm tafiardfeprawd linea pma *
Etqumioietta line acafe ara {opra vna
linea piana più da vn latOiche da L’altro fa¬
rà vn 1 angolo acuto & vno ottufo , l’angolo
acuto farà minore del retto s e l’angolo otta*
fi i farà maggior del retto •
1(59308
Angulus, ex mutuo duarum l/nearum con¬
tanti, altera earum in alterarli inclinata con-
lurgit.
Angulus Re&us , ex linea alteri line# ad
perpendicniom infittente, originem luam^
dkducit.
Quòd fi Linea infiftens ad vnam propius
quam ad alteram partem line# fubiedac ver¬
gerle acque mclmauent» ita vt hinc & ìlhnc
duo irpparcs anguli Icfe prorerant atque con*
furgat> aiter quidem recto maior, alter vero
eod em redto minor : minor quidenn Acutus
maior autem Ootuius, proprie nunaipandus '
videtur.
A
%
LIBRO PRIMO DI GEOMETRIA 1
I
\
i w ■
jfngùh piano pyramidale 3 farà due linee
di : ; ^d Longhena congiunte infieme dalla
.ed: fopra 3 & allargato dalla pane di
> MtQì & quefiofarà vrì angolo acuto .
Trogolo equilatero che di tre lati egua¬
li faranno tre lince di egual Longhena con¬
giunti infieme > & quefia figura farà tre
angoli acuti .
Triangolo di due eguali ìatu faranno due
lince di egual longhegga* Cl °è vna piana*
ima perpendicolare , e vnaltra linea mag¬
gior e che farà il triangolo, & quefia farà
vn’angolo retto 3 & due acuci
’à
f* f
' >\ f
Angulus in Pyrà'midis formam cohftruéhis,
qui jà duabus redis iineis longitudine «quali-
bus* 3 qu« ab codem figno d^dufe latius lem»
perlatiulque feiunguntut* conficitur ac prò-
creatur»
Triangulum Àequìlaterùm ? tribus Uteri-
bus fefe mutuò contingentibus j longitudine?
qu« ComparibusiSt tribus itemacutis & fqua-
libus angulis cotnp^hendituracterminatur ,
Triangulum duorum «qualium lateruiru ,
etfi ad libitum noftrum confici poilic ; tamen
propria quadam peculiariqu« radono dua¬
bus redis longitudine paribus squamai vna_»
alteri perpendiculariter mfifiit,& tertia ma-
qu« earura longiori circunicnbitur ac definì-
tur: in quo quidem'triatrgulo alte?angulorum
are «5tus, reliqui autcm duo «quales àcutiqu«
nroculduhio exiffent,
Triangolo di tre inequali lati farà ire li¬
nce de inequal longbcgga congiunte rafie -
me* & quejìa figura hard tre angoli acui i .
Quadrangolo de inequali lati , farà di
quattro linee de inequal longhc 7 ga 3 &que -
q a figura bara atte angoli ottuf,& due acu-
f t 3 & anco tal volta potrà battere yn'ango¬
lo retto «.
Rhòffibo farà dì quattro linee di egual
ìongbegga, delle quali fi patria far vn qua *
dr alo perfetto 3 ma in quefia forma farà due
angoli acuti , & due otta fi > & quefia figu¬
ra prende il nome da vn pefee che fi dice
Rhombo , & anebera fi può dire mandola
per batter forma di mandola .
Vorma de ducer fi , & inequali lati forra
de linee diuerfe in longhegga congiunte in -
fieme 3 & ancor che quefia jia di fette iati 3
& che tutti li angolifiàno ottufi 3 potrà ben
efer vna figura di pili 3 & dimen lati tal¬
mente dijpojia che in ejfa faranno de ih an¬
goli retti degù acuti 3 & degli ottufi > ; cr
de fimili figure potrà venir alle mani de l’-
jtrclntetto in dtuerfi fini 3 delle quali darò
la regola ne de fremo di quefio libro di ri¬
durle informa di quadrato perfetto .
Triangulum tràina laterum inacqualium,
d nobis nic (umpturn arqu« confideratum,-
tribus reftis longitudinedifferentibus , tri-
bus item inasqualibus angulis ? altero quideni
oòtufo, relìquifquse duobus acutis defigna:
bitur & ccncludetur.
Superficies quadrangula inrqualium late-'
rum, figura quadarn quatuor Iateribus lon¬
gitudine imparibus cómprehcnfa appellatili:
qux vel duos obtufos , duoique acutos angu-
los ; vel vnum redum 5 ex reiiquis tribus mo¬
do duobus obtufis, poflremòqus acuto .
Rombus ? ex quatuor Iateribus longitudine
sequaiibus 3 duobus acutis duobulqutecbuifis
ex.fientibus angulis ? tanquam ex cermims
confi ituitur ; qu« qujdem figura apilciscu-
iufdam fiiniUtudine Palombi libi vendicarne
appeliationem : Necnon Amygdala quoque
a nonnullis > propterea quòd Àmygdai* fpe-
ciem pndeferat 5 Fuit cognominata . Ha?c au-
tern Rhomboica fiue Amyndalansfìgura^lQ'
ìa angulorum ipforum dired:ionejad quadra-*
ti degantiam atque forinofitatem quampri-
mum rv digi pellet,
Quanuis autem pratfens figura tanquam
exemplum quoddam hic a nobis appolìta^»
feptem iateribus intequalibus 5 feptcmquar
cbtufìs angulis infìnga ccnfpicitur: ta¬
men quoque complures fìgurarum'fpecies
tum maiori tum minori laterum numero
circunlcripts poterunt degnati, eaquera-
rione formar], vt nonnulla partes quidem.»
annnlorum acutie deprimantur, nonnullse
verò immodica eorunaem extenfioneattol-
lantur, ncnnultequa: demàni ipforum angu¬
lorum reótitudine ad perpendiculumdeexa-
ftiilimam regulam dingamur. Qiianam au¬
tem rauone "huiulcemòdi multi piices poly-
^onigquse figurs, qu« diuerfis earum prò-
ipedibus , varijfqus ipfarum collocationi-
rchitedo negotium facefiere folenc»ad quadrati periccriqnematque lormofitatem req
r.-ii- inK rairpin nrìmi kuiufce volunfiuus rei ilfìus expliCarfion,em difteremus «
Superficie piana Cwutlinea binandola fai
Va ài due linee curue cioè anulari,laqual fi -
gura fornirà a molte cofe in quefio libro, e
della quale fi canard la norma giufta, cioè
lo[quadro, & da quefla figura è trattala
forma di quelli archi moderni che fi dicono
tcr'gi acuti che in molti edifici) fi vedono , a
forte, ad archi, & a finefire .
DI SEBASTIAN SERLIO
Superficie plana curuilinea inangola*
ÌDel circolo perfetto fi hauerà lo centro la
eirconfcrentià 3 & il diametro .
R' T ;^
*Me%p circolo nelqual fi tr fitta la linea a
piombo cadete [opra il diametro, dalla qual
nafte frangole retto,&fa il me%o diametro.
di quattro linee
di egual longhegga congiunte infieme ,
forati quattro angoli retti $
Infirutto che farà l'Architetto nella co<
ministre, & partirle proporr tonalmente
lana formaimperfetta ridurla alla perfet-
tiene[uà, & a quel valore ch'ella era
mfttta&ismfu
Semicirculus;
Supérficies p!afià cufuìline^biangnU.
^[Ue> duabus curuisSc orbiculayibusiineis
terminatur.Quf quidem figura ad ea» qua?
in preferiti volumineanobì's poftea dicen¬
to , quamplurimùm profeto conduce: ;
pecnonexipfa abfolutiffima norma, re-
gulaque deduce tur; hincque nimirum ar-
cuum'nonnullorutn, auosrecentioresia-
tis inepto vocabulo tertios acuros appel-
lane , fpecies efBuxit: quam quidem &
Oitrjs, &arcubus, & fenefirisimpreiTam
^ àptatam toquencbisconfpicereiicet.
OrcuJus, e fi plana quidam perfetoli-
maque figura vnica tantum linea circuii-
fepta in cuius medio iacet puntomi quo
omnes reto ad cireunfereniiam ediìto
«quales exifiunt. Puutomque iijudia-
wermedium dentri! m a nobis, appejlatur
Diameter aqtem jfjue IDimetiens circuii <
retìa quedam ab vno circonferen to pon-
écO ad puntoni oppofitumpermediuni
centrimi extenia nuncupatur, cuce iato-
gru ni cìrculum in dnes atquos Icixucircu
los leparat atque difiinguit,
Semicircukis,dimidia circuliipijus por -
tio efiodefinitur : in qua linea acircunfe-
renti X apice ad diametrum in perpendi-
culi morem deduca, eamque in centro
contmgens duos anguios redos exrtra-
que parte conficere 3 tqtumque diame-
trum in duosfemidiametros profeindere,
neetwn ipfa quoque femidiametri mune«
re omaoque fungi videtur.
Quadratimi plana, & peritóa quidam
exidit figura, quaternario tum squalimn
Jateni.n, tum etiam ruftorum SneuJorum
«limerò circunjcripta •
Quamprimùni autem Architeftus re¬
turn h ucu fque diflarum cognirionem ac
l n f1Ì'g™ m J?„‘ U£r,c haudhic
“re &Tmi re ° Vt fu P enores *Sguras & «.-
^ere. Se diminuere , & parare pronortio-
mlr 3 l M^ rdl,ige " tl hablta rarione P , opri-
fcmmet arf 9 “ an ?ainqtie formam
gS»* 5 propofìtm., eadeumiet
onera eiconuementem promptq expediteque redigere /ciac ptlr ' tu ,ad
A i
li *•
LIBRO PRIMO DE GEOMETRIA^.
•Primieramente la duplkatìone del qua -
irato perfetto cofi è daffare dato va quadro
perfetto chtufo da quattro lìnee . ^l)3jC)D>
(ici tirata lana linea da d angolo Ai a l'angol 0
Di laqualjarà lo tato dei quadrato maggio¬
re dupacato al minore j il qual farà.AìEiF*
Di & laproua è qttefia,Se y l quadro minore
contiene m fé due t riangoli di egual valore ,
feguita che l maggiore è duplicato al mino¬
re , come nelle figure marginali C 3 M? fi può
vedere 3 & mirare .
■if UTrcr i tt
Prijrnum ig'itur > quod ad figutarum S fi *
&at condupiicationem > quacitati perle#?*
con duplicano hac ratinile conhcieouiu,
vide tur . Proponatur nobis pertec.uirn ab -
folutnmque Quadratimi ABCD ? qua-
tuor riempe lateribus *ntcr lede irquaa*
bus? & quatuor anguiisteótisdiRin&um
ac compreheoium ; protraliaturque ab
anelilo A ad angulum oppoCitura Ddia-
. goìralis linea A D:ex hac linea Ratini qua-
c ì eira rum maius quadrati propoli ti dupìuui
procreabirur atque confurget. Et ecce noi
huiulce rei mànifefta compindioia.que
dcmonftratio . Còni quadratura minus *
protratta linea diagonali » in duo zoiva
trigona refoluaturj 6tcum Quadrati 1 .m_-»
maius > duabus produ&is diagonahbus,
quatuor trigo na du ‘>bus prioribus, ungu¬
la finguiis imiram ^quaha continear. 8e
compr ehendat ; ex trigonorum vtiqu^
condupi catione Tequitur etiam concia-
pliqario quadratomeli : qucmadrnocum
ex duariim fìsurarum G & H hicappcu-
tarum infpedtione atque dimenfionc vni-
cuique psripicere licer.
La duplicatkne del circolo cefi fava, che
dato il circolo minore in va quadrato perfet¬
to chinio da quattro linee AyB> C» h), &
fuori di quello tiratovn circolo che tocchi li
quattro angoli 3 il circolo maggiore farà dii *
plicato ai muore 3 laproua farà queftaìS l
circolo minore capiffe in vn quadro A>B>C*
D ,& u circolo maggiore capijjeravn qua¬
dro C, B, Ej E3 duplicato al quadro minore 3
come piu adietro ho dimojìrato feguita che'l
circolo maggiore è duplicato al minore, co¬
me fi può comprendere ne i due circoli KìLr
& di qui è tratto la proietterà che tofporu ?
della bafe thofeana diferitta da Vìtruuio,
& anco d ue tratta de 1 fondamenti coe fia-
no duplicati per le opere che cì vanfopra
per caufa delle proiettare che bduefjerQa
pofàrejQpra lofolido ,
!
em otiòqus prc perno dumra bone
>rum conduplicatio inuèfbganda-»
endaque videtur. Proponatur circu-
nor perfe&o quadrato ABCD vu¬
oile con clufus & circunieptus i Ex-
cieinde do adhibito artificio circu¬
ito r circulo minori concentricus de -
ur 3 vt ipfe quatuor anguios quadra-
1CD vbique contingat: Circulunt
naaiorem minoris duplum eise faa
ie concludo • Cùm circulus minor ei
ato ABCD collocctur, itemque
: in quadrato CB E Frefideat--curii-
aadratum maius, vt ex fupenoribus
:i poteft, minoris duptan «tot -
il urti quoque malore*).
5
DI SEBASTIAN SERLIO . 1
Ma conmene anchora a l*^Architetto pfp
ceder più auanti cioè le figure triangolari ri¬
durre alle quadrangoli^ finalmente in qua¬
drato perfetto 3 delle quali darò il modo per
diuerfe vie .Trimieramente dato vii trian¬
golo equilatero jt>B 3 Cy fia diuifa per megp
la linea B 3 C 3 & da l'angolo jly aipunto E,
fia tirato vna linea , & co fi il triangolo fa¬
rà partito permeilo . Et quella parte del
triangolo Mi E,C 3 fia data alla parte
By lajjando baltray&cofi farà ridotto il det¬
to triangolo in vna fuperficie quadrangola
jtìDy E>Bs
c
HIs iairrì peta&is & abfolutis Archite-
fìara eò promeuendum arbitramur > ve
trianguias fìguras in quadrangulas pri-
mùm, mox ìnquadratastanquamperrc-
dfilimas connettere permutareque iciat ;
cuius quidem rei perfìciuod# complures
rnodcs,muIfip!icefque rationts in medium
mine proferemusj. Primùm igicur tnangu-
lo equilatero ABC proposto 3 dinidatut
bafis B C in duas equas porti ones> fìatque
iedio ha?c fine efiuiiio m pundo £ : Mox i.
vertice A ad fignum E deducatur linea A
E* qua? tmnguiimisequilaterum ABCà
principio propofitum in duo triangula^»
A B E de ABC equilatera equiangola-
que 3 de idcircc acquatta nimiruni profcin-
det. Deinde equalium hotum triangulo-
rumduorimiaiterum? verbi calila ABC
alteri 3 fciiicet A B B ? in quadrangoli for-
mam aptetur acque admngatur 2 paralle¬
logrammo A B DB estrudo ac fi 'tirato «
Quod qm'dem parallelograim^iui ARO
E cùm citra vllam controuerfiam trian-
gulo equilatero A 8 C exittatsequale* fe«
qmtur nos feopum & finem ittici nobis
propostami attigifie > de triangulam ad
quadrangulam fuperficiem deniquerede:
Sv ,1X '“ • ;
In altro modo fi può dimdcre il triangolo >
ridurlo in vna fuperficie quadrangola .
Il triangolo fard MyBsCyfa diuifo il lato Jl
B >in due parti eguali > & anco il lato
medefmamentey & fta tirata vna linea D,
£ y di tanta Longhena come la linea B>C,&■
ferrato d due iati dalle bande cioè D 3 B 3 &
EyCyChe faranno due triangoli di egual va -
loreyVnofard D 3 Fy By l altrofara G, Ey C>
quefti faranno eguali alli due triangoli fu -
perìoriLH) leuato adunque li due triangoli
I,H, la f uperficie DyEyByCyfarà del valore
thè era il triangolo *AyB £.
Alia quia etiain ragione tmnguli prò-
politi fedio 3 eiulque in parallelogrammi!
ccnuerfio effici poteit. Etto triangulam
A B C 5 vtfuprà » equilatrum \ feceturque
timi latus A B rum latus A C in duas par-
#quales> A B quidem in pundo F> A C ve¬
ro *n putido G • prorrahaturque per am¬
bo incifionis fìgna 3 F fcilicet & G > perpe¬
tua linea D F G E 3 que bali triangufi pro¬
lifici B C 3 d qua eque dittar» equalis quo¬
que ponatur : heque due equales de seque-
dittantes linee duabus item equalihus <U
^quediiiantibus lineisi videlicet D8&E
C, coniangantur : Exterius deinde tdart-
gulum A RG* linea A k^lmeas D E ad per-
pendiculum infittente, in duo H de I equa
triangula refoluacur. Igicur duo trianeula
_ ^ . r r 1 ciuuiitLui. igitur-uuu cfiaimuia
D FB>. 5 cG EC inter fefe s CviaasBi.oov nanguiis H & I ^quatta prorfus exjttant > llait ex
4-15. & % 6 . pnmi elemeutoruai deduci optiaiè po teli .
Dato vn triangolo dì due lati eguali » Val -
ivo maggior lato fta diuifo ognuno de i lati
in due parti eguali , e dal'angolo oppofito^
fta tirata vna linea, co fi il triangolo farà
diuifo in due parti eguali per tutti lì lati >0*.
cofi b ìuerrà dicìafcm mongolo fiadiche
forma fi voglia. Vefempio di que fio fi vede
nella figura TtQ>R«
Il medefimo triangolo VyQjRy fi può ri¬
durre tn vna fuperficie quadrangolare .Sian
fatte due parti eguali della linea VyO, & il
medefimo della linea T,R 3 & tirata vna li¬
nea a trauerfo di tanta longbegga come
quella da baffo OyRy che fard S,T ,dapoi ti¬
rata vna linea a piombo da T ,R 3 laqual for¬
mava EyTyRy che fard di tanto valore quo¬
to quel di fopra V,S 3 V 3 leuato via quel di
(opra, & laffato quel da baffo fard vna fu-
perficie S,T,OyRy del medefimo valor? che
era lo triangolo T>Q,R %
Froponatur deinde triangulam redan-
gulum duorum equabum iaterum ter zio
latere reliquorum vtroqie malore exitten-
te, & lìngula lacera bifariam in duas par-
tes gquales diuidancur 3 deducanturque ab
pppofitisanguiis ad fingula incifiormm_,'
punda tres Imeg ; integrum triangulam m
duo asqua triangula hacratione vndequa-
queerit diuifuni : cuius quidem reiexem-
plumextriangulo PQR delcripto perci-
pere optimé licer. Hoc autem haud in_*
libicele redanguloque tantummodo^ fed
in cxtcrjs quoque triangulorum omnium
^eoiebus verifiimuai e/se comperietur.
Verùmidem triangulam P QR ad qua-
drangulam fupernciem hoc pado etiamu,
redigetur. Diuidacur linea PQ^in duds
parcessequales 3 necnonlinea PR in duas
sequasitem porciones fecétur; producati! r-
que per ambo incifionum figna linea S V,
quse vique ad T exteniaarque longitudine
caffi bafi QJl trunguìi propofìti confi i-
tuatur ; deducaturque poitremò i T ad R
perpendicularis li nea T P v . Cùm in deferì-
pta figura trianguia P S V & V T R aqualia
cxittanchrreguìarifiguraS V QR PQR
uobis propofitum S T QR qtiadranguio
^quum prorfus exiittre neeefiarm tandem
coìiigitur.
Baio vn triangolo de tre lati inè-
quali J.) B, C, col modo fop rad etto fi
•può ridurre in vna juterfide oblonga
quadrangolare, S ia diuifio il iato \A> B ,
per meggo , & cefi il lato A, C, che
farà F, G, & tirata vna linea a tra-
uerfio continuata di tanta longbegga
come Ialine a di fiotto 5 , C, & chi'Ufià
dalli lati verrà a far due triangoli, il
triangolo GlE,C,farà eguale al trian¬
golo fuperiore K. & il triangolo D, E,
% farà eguale ai fuperwrel, leuato
■ adunque li due triangoli I,K, la fiuper -
fide D)E)B } C> farà del valore che era
il triangolo A,B,C,
Et perche talvolta : per accidente^
accaderà dimdere tranfuerfàlmente
cioè a trauerfio vn triangolo , ma che
fila però de due lati eguali, farà efem¬
pio gratta vn triangolo pyramidale
come quefio qui adietro, i modo per .
àiuiderlo in due parti eguali a traner-
fofiarà qtieflo . Sia fatto vn quadrato
perfette il lato delquale fi a vn dei lati
del triangolo , & trottato il centro del
quadrato ponendo vna punta del com*
pafifo alla cima del triangolo,&l'altra
punta al centro del quadrato, & cir¬
cuendo ver fio effe triangolo fiopmhdue
latiiui faranno i termini da diuidere
efifio triangolo pyramidale, e chi lo ne-
gaffe riduca le due parti in fiuperficie ,
& dipoi effe fiuper fide in quadrato per
fetto come qui auami darò tal regola $
& trottarà la verità .
'T‘ -
Altra difficultà potrebbe occorrere „
a l'architetto, fuor delle regole date ,
Sarà per accidéie vn terreno di forma
triangolare de ìnequaii lati, & in vno
de itatifar àvnfonte,onero vn poggo,
ma nyn nel meggo di e fio lato doue fa¬
rà neceff 'arìo diuideril terreno in due
pace ti eguali, &,che ogni parte finga
impedimento de Valtra poffagoder di
e fio fante, farà il triangolo fi ,B,C,&
li fonte farà Gì fia. enato vna linea
def unti occulta dal G,alA,&ami-
fa la linea Bì C, in due pani eguali che
fura D, & dal D, alA,fia tirata vn' -
altra lìnea occulta, lagnale nel vero
di uide e fio triangolo, ma non è al pro¬
posito, bìfogna adunque dal D, al E,
tirare vna linea occulta la qual farà
parafila alla linea A,G, tirando adii
nue dal fonte al E, vna linea elùdente
quella farà lagiujia dmfione,& che'l
negaffe come ho detto di fiopra riduca
le due parti in fiuperficie quadrangola,
& poi in quadrati, & tronera il vero
come più auanti darò la regola.
Conuerrà a l’architetto fafifiar più
oltra,cioè fiaper aure fiere vna coffa in
che parte egli verrà, & accrefiere il
quadrato perfetto, dì che parte farà
hifogno , fiappia anchora accrescere
porpòrtionatamente qualunque cojqfii
facon tal regola . Saràvn quadrato,
perfetto A,B,C, D, il qual fi vorrà
fare per ejsépia del valore di vn qua¬
dro, & tre quarti, ma che Ifia di qua¬
drato perfetto prima fé gli aggiungerà
dietro quelli trequarti di più > che farà
E,F, & co fi, AA,G,G, farà vn qua¬
dro,e tre quarti, ma per ridur quello in
vn quadrato perfetto je gli aggiun¬
gerà dietro vn quadro come Hprimo
LIBRO PRIMO DI GEOMETRIA
a
Propoh atur demàni triangulum
tfium laterum m^equaliuin ABC,
ipfum quoque ad quadrangulam, £c
in longius produ&am fuperficit :-mL
reducétur .‘Diuidacur lacus A B cani
latus A C in duàs partes «qualés,
tranfuerlaqua: per ambo inciti- muri
tigna ex-cndaturlinea FG> quseex
ytraque parte continuata bafi B C
triangoli propotiri equalis redda-
tur: Cum triangulum GEC trian-
gulo k , nccnon triangulum D P B
triangulo I acquale prorfus exiftat «
v- ' <,
Verum cum triangulum duorurn
sequaliutn latermtranfuerfa feóèioae
in duas partes aequales profeindere
nonnunqium concingan idcirco hu-
iufee quoque diuifìonis modum ac
ratione doceamus. Proponatur igi-
tur nobis triangulum in Pyramidrs
formam acuminatimi , tranuerfa, de
in duas partes squales ipfius (edio
hac ratione confìcienda videtur.Èri -
gatur fuper alterum quoduis duor d
sequalium laterum triangoli propo*
fiti pcrfcftum aWolutiiIimumque-»
quadratum ; cuins centro notato, de
alterocircini pede trianguli vertici
feu acumini infixo, pedemalterimi
ad centrimi quadrati ex'endito^
arcum ad duo trianguli lacera circa-
ducito: duo illa trianguli pimdaab
qemus
Altera intuper difficukas Archi-
recto facefTere poilet. Occurret ip/a
forrefortuna folum aliauod triangu-
laris fìgura^quod inacqualibus laterì*
bus & concludetur : & in altero qui -
dem laterum , nec tamen in mediò
ipGus, vel ions natura fcaturiet : So¬
limi autem in duas equas portiones
ea ratione ab Archxefto eritdiui-
C dendum > ytfingulsB fontanisatit vn-
^ dis libere^ & abfque alterius impedi-
' mento perirai poiline. Sit rriangulu
ABC, fonfque-in ìpfo.G kgdo.coi-'
locetur educaturque.linea G A fubobfcura, &poftmodum BC linea.infignoX)in duàsgq’aaics k
parte diuifa i D ad A linea altera fubobicura producatur j qug quidem D A nuncupetur. li¬
nea D A ctfi triangulum A B C in duo f qualia fpatia fortafle diitinguit, àttamen ad rem uodram
lacere nequaquam videtur. Vt isitur icopum nobispropofitómaflequamur, à /ìgno Dad latus
A Q linea qu^dam fóboblcura, producatur,atqueD £ vocitetur ; Demùm ab ipio ; G tonte ad E
linea patens continuaque extehdaturHaec linea in duasequalès partes feiangat, & ad aquas
hauriendas abfque alterius impeditione commodiiTimum aditum vtrique parti concedat. Qiiòd
fìquis forte h 2 fitauerit,ambas trianguli portiones ad quadrangulas primùm, rnoxqus ad qua-
dratas fupèrficies reducat, &: veritattm mambus ipfìscontinget : quemadmodum iamiam ex-
plicabimus’.
At Architeétus vt magnitwdincni omtiem
propofitam quoquoucrius auge re; acque qu^-
tìbec ei occurrenna quacunque propórtionis
ipecie multiplicare, maioraque redderecat-
kat. Studioforum igitnr volùntari prò viri-
bus morem gerere > honeitiffimiiqae eormi-L*
pclrulatìsfat/sfacere contenda mus, Eftò.Qua-
dratum minus A B C D , quod in Quadraium
rnaius, cuius area pra-didum quadratura, tri-
bus quattis infuper aaiect:s, ccntineat, tran-
sferre permutareque lib.ee . Si autem ad qua¬
drati perledtJonem atque elegantiam redigere
voluerimus , alteriim quadratoni quadrato
comungetur , quod qmdem E F G H dice-
tur : Deinde circa ipfum quali centrum (emi-
circulus circuadiK'atur ^ qui ambasAFlinea:
■di sebastian serlio
7
c he faràE,F>G>¥?> & da fA,P,fiamenato vnmego cìrcolo,e continua - extremitatescontingat ; Lìncàqu* D B 'ad àretim vfque femicirculi
ta lalinca D. E. fin al mego circolo ,da B,almego circolo farà lo lato del producatur : Omnes iam commemorata: figura* in parallelogram-
quadroperfetto che era prima la fuperficie dei quadro & tre quarti, la mo Qjfl S T collocentur acreponantur 3 ita vt paralielogramnfcm
fuaproua è quefta. Sian circundate tutte quefie figure da quattro linee k parallelogrammo D F 3 & ex co parallelogrammo quoquse C E >
che faran O, R, S, T 3 come qui più baffo fi dimoflra & da l'angolo s> à quadratura P quadrato noujfiìmè extru&o sqaalia prorfus exifian: :
gongolo R, fia tirata vnalinea, certa co fa è che tutto il quadrato farà ab angulo T ad oppofitum angulum R dimetiens linea T R pro-
diiufo per mego egualmente. Et come dice Euclide, Se di eguali, lena- ducatur. Euclidis nobis fauente hunc in modani argumentemiir »
remo parti eguali rimanenti faranno eguali, leuato adunque il triango- Si ab squalibus «qualia auFerantur» qu* relmquuntur^qualia vtique
lo K, L, & iltnangolo Ai, Tfij che fono eguali infe, il quadrato perfetto exiftent : Cùm igitur duo triangola^ Qjr R & S R T *®qualia ©rimino
T, farà eguale alla fuperficie 0, & con quefta regola fi potrà accrefce - elle confpiciantur ; fi ab ipfis duo aequa triangola O & L 3 & duo in-
re lo quadrato in qual parte fi vorrà 3 & ridurlo fempre al quadrato fupei alia inter tele iteri! sequalia M <k N fufiulerimas ; Quadratura P
perfetto . Laqual regola l’architetto delie hauere molto familiare per ìpfi k parallelogrammo «quum prorfus ex .fiere colligemus.Qua qrai-
lediuerfe cofe 3 chegiipoffono accadere . dem regala fuppeditante fingala quadrata propofita qualunque ad-
,, dita portione aligere 3 & vniuerFam inox areamatque capacitatelo
ad quadrati perfedtionem redigere nobis licebit. Quapropter cùm ad quamplurimos vlus hxc regola conferai ab Architetto etiam
«memorie comaiefldanda elle videtar ,
tt co fi come ho datò regola qui adietro di
ridurre qualunque fuperficie > quadrango¬
la in vn quadrato perfetto farne vnafuper¬
ficie cblonga. Dato vn quadro perfetto JL ,
B 3 Ci D» quanto vorrai che fia larga la Jn-
perficie farai cadere vna linea dal D, al E »
dipoi tirata La linea juperiore, quella di me¬
no, & quella di fotto continuate di egual
dittanti* E, dat e3 fi faccia cadere vna linea
a piombo quanto la linea D, E, che (ara E,
j? s & da tangolo F, a l'angolo D, fia tirata
"vna linea continua, fin alla linea di fopra x
dr doue verrà ad incrociare le due lìnee,che
Cara Gy li cadeva vna linea pcrpendicuiare
fin alla linea di fiotto, che [ara H, dico che
la fuperficie D, E> 1 3 H, fard eguale al qua¬
drato D, la prona è quefta . Sian
ferrate il quadrato , & ia fuperficie G, da
quattro linee, cioè il quadrato K, & la fu -
perficie L% dipoi fia dìuifa tutta la figurada
vnaPinectdiagonale > & leuato via il trian¬
golo M'/N^ che fon egualùó* Levato ancho-
va il triangolo O3 P* thè forupure eguali in
fe » la fuperficie L, fard eguale al quaurato.
K>fi come fi dimoflra nella figura quìabafc.
fa
4
y*
s
Qtiemad moduli tutem quàdràhgutem
Dmpem iuperficiem ia quadratati! cera-
mptandirationem tradiuimus3 ita mine
e contrario quadratimi ©urne propoli -
rum in altera parte iongiorem fuperfi-
dera conuertendi viam mqdumque ex-
plicemus» Quadrato A B C D expe feto , à
pundto C linea C F ipfi fine* D E «q\ulis>
abeaque «quedifians luper lirteam M F ad
perpendiculum mrigatur : A pu »&oau-
lem F ad puntoni D oppofitum dime-
tiens lineai D afcencats qu*eò produca'*
tur>qucufqueambuline* B A &FD:n_ tf
vDum comieuiat? fitque pundtusconue-
iiicnti* atqueconcUrfus G; i quo demàni
linea GIH fuper vtramque iméam > tu n
CDI tura FEH) ad angulosred seri-
gatur: ferallelograimmiim DB • H qua¬
drato propefito ABCD aequurndlv ;:ac
vatiose ccnfirmo. Cùm óc cu - dm • «7 èc
paraiklogrammum> qu* k & Lbreuitatis
caufai nobis appellabuntur > ab vna ea**
demquequadrangula luperfide GEFH
comprehaidatur:cumque iuperficies hcc
quadrangola a diagonali linea F G in duo
«qua triangola GBF & GHF refblua-
tur : fi ab ipfis due equa trìgona primo M
& N 3 necncn duo ^qualiaitera polèremò
C& Pabfiulermrusj parailelogrammum
L quadrato k «quuia die profectò con^
fequitur,
•Potrebbe a l'architetto Venir allemani vna forma de diuerf , &
ineguali lati 3 doue faria neceffario ridurla in forma quadrangdare >
imo 1 inquadro perfetto, fiperfapere il valor'd’e fia per apprezzarla 3
come fe accade (fe a fame vnagiufia particene 3 quando foffe dipinger »
fone 3 0 fofife terreno 0 qualunque filtra frateria 3 e di quefta lo egri-
metafore , cioè il mifurator de terreni fe ne potrà jeruirc quan¬
tunque egli non bauefie y£rlimettea-~tìoè numeri , & chi baie¬
rà quefta regola alle mani nor^otrasfif^r Inganna:* da li fartor irei
Af Ardiite&o nofiet figura iniqualiu!aternm quandoque propó¬
rle non m quadrati gulam folùm,veruni in quadratalo etià fuper.
ficiem ab eo eft redigeada: tutn etiam vt fi ager forcaae,quodcpnquc
hac vel illa ratione ac figuratumcompluribushommìbus uiden*
dura occurrac 3 Archite<fi:us reduaionis kumice beneficio ipfu^
itifiè recFequediftribuere po/fit ; & . : hs~reguladecempeoatqnuus
quoque si quibusaruoruuimetiendotum-cura demandami aùiqiK —>
vlionurocrorum ausilio per veiliserit : Necnon teereguia nos ai.
S LIBRO PRIMO DE GEOMETRIA:
xeftimenti perche'fempre gli f apra mifurare e ridurre informa qua- artificum » futorumque profertim fallacfjs & latrocini js tutos fecu,
drangolare ogni Jone dipanni. Dico che qualunque fimil forma,ò di - rofqùe recider ; cum ea opitulante quamlibet ad yeftes contìcicnd .%
uerja da quefla, o dipiù, o meno Utùche prima ne faccia vn quadrato > aptam accpipmodatamque matcriam, cuiufcunque ordinis atq;mè =>
o yna forma quadrangolare di angoli tutti retti di tanta grandezza » foro ea eflcdicatur > ad quadrangulam fuperficiem ftatim prompre-
quanto potrà càu.ire'di effa figura, & apprefjò fe del rimanente nepo- que reducere valeamus.Qu^cunque igitur figura elofita fùerit,qua-
irà trarre altra forma quadrangolare , pur di angoli retti farà bene > ci ratam aut quadrangulam taltem re ètangiiiamquse-fuperficiem te„*
quanto che nò, ne cani tanti triangoli liquali gli ridurrà in forma qua - fabricari i m primis oporter * quf tante magnitudinis & quastitam
dr angola, come più adietro ne ho dato la regola, & fan tutte effe for- exiftat, quanta ex figura proposta commpdè pòt deduci. Quòd fi ex
me diffegnate app artatamente.Vnma la maggiore dipoi le altre di ma - pojquod fupereft,alia quadrangula re&angulaquo fuperficies detrahi
r-o ìnrnanoxon li fuoicar atteri aynqpervna, ma la forma di che fi potéft jbenequidem nobifcum adtum erit : Sin rninus,exrefiduoilk>
trattar à d pref ente farà della forte, qui fimo, dimqfirato , benché però > plura triangula eruntdeducendaV quo poftea in quadrangulam fu •
come ho dette ne potrà ejfer di più forme . perficierrbquemadmodum (upra docuimus* ftatim comunitari debe
bunt. Cun&oque pofteriores figurodn quas figuram à principio prò -
pofitam difìoluifii > iepatadm epqeo ordine funt collocando» vt maior principati fibi lacuna aflumat* coteroque deinceps lequantur »
necnon proprijs & conuenientibus charaòteribus fingulodiftinguantur. Veruni ve rcs hoc, quo alioqui difticiìis oì>fcuràquo videtun
cxcmpìoriim lumi tic quodamappofitc & faciiitateinclarefcat*profentem figuram quafi fpeciirenaliquod tibifubiecimus*etfialÌ£quo<
quo proter hanc complurimo ai mfinitarum propemodum formarum efiici queunt,
«as ce s e.'*
Efto* exempli gratia,5guracomp!uribusIa£eribus& imperite an-
_Bis terminata», quemadmodum & la mantea admonuimus»
quale per ridurla in forma quadrangolare,prima fe ne trarrà quella profenti defignationepercipj poteft. Ex ea*vt ad quadrangula rader
maggior forma di quattro angoli retti che fi potrà, laqualfarà «Jf, B, CY ma in commodè redu:atur * quadrangula p rim uni redfangulaquo ti'
D, er ilfiiofegno L, & apprefjò fe ne canard vn’altr aforma quadran - gura prò viribusnoftns maxima detranetur, quo ABCD litcns di-
da fatta yna linea à piombo , laqual laffara di fuori iena porticella del
la maggior figura L,che farà JL,c . Sian dipoi continuatennlongitudine
la lirica (uperìore, quella dimegp, & la-inferiore » poi da l*angolo I, à
t angolo H, fia menata yna linea diagonale continua, & doue efjà linea ;
int effe card la fupetiore, che farà K.fia tuffato Cadere ma line ad piom¬
bo fin fu la linea inferiore, -che farà Ai. Dico cheli quadrato.
fara eguale allafuperficie dijo or a fognata M, per le ragioni che più
adietro ho dimoftrato, & cofi delle due figure L, M, farà fattoima fu¬
perficie oblonga, li angoli della quale faranno . L, ,A ?M, C, come fi di-
m offra qui adietro nella figura più à baffo, Hidotto adunque il triangolo
ù\ r , in yna fuperficie, come qui adietro fi vede laqual farà 0 >lì,T, <f>,
efja fi potrà medefimameute collocare [opra la gran fuperficie nel mo¬
do che fi vede qui adietro nella figura più à baffo coniafopr adettar e-*
gela, & cofi la fuperficie che era di jopra farà aggiunta affi maggior
fuperficie, di modo, che le tre figure L, M ■ Tffj faran ridotte vivnafii
perfide. jt, S,T,C, alla quale con la medefirna regola fi potranno ag--
giungere lutti lì triangoli & dipoi, con la regola che più adietro ho di*
tnofirato , fi potrà ridurre in yno quadrato perfetto offa fuperficie > &
cofi ogni forma per frana che fia, fi potrà ridurre in vn quadrato per¬
fetto,metre pero che non vi fiati linee curue,& fe pur linee cume ci fa¬
ranno,potrà bene dimoino con diligentiaandarpreffo alfegno, mànm-
tem paralleiogramrmm ABC D conftituatur,LineaquoG exten-
datur , quouique ii I tigno contingat; Hoc nempe linea Glexam-
pilori figura L pardculam quandana, vidciicet AGGI decra&am fe-
eluder : 1 refqno imeepshneo oquidiftantes ,lumma E F, media A
8?& infima C Dii continuum diretomque producantur: Deinde ab
anguìo I ad opportuna angulam H diagonalis linea extendatur ; $c i
pundiQx^vbi d a^onalis, hoc linea produca fummatn linea me ontin -
get, linea quodan verini .nfitnam ad perpendiculum decucrat * quo
k 1 mnuncupetu^His confedisquadratum BD1 mratioae iamfope
à nobis addndamperiori parallelogrammo*, quod M infcrihere libet».
oquun elle facilimè dcmonftratun Amboque figuro^t am infenor L
quàm fuperior M > ad viiam tantummodo L A M C denique redigen-
tur* quemàdnodum exfecundaeademd. (ìgnatione inoxcoiu;cere
pote$. i dcìrc) triangulum. ipfu n pred fifa ex regu'o fuperioris do-
ctrina in par all .'gra mmju ni Q P fi Qjeii commutandumi ficut figu -
ra terta claniimè patefacit ? quod qui de m parallelourammum fu-
pra anibo piraile 1 ogramma Lóc Minvnumcaniuncticopulataque
extenlum noi fecu.s. * ac landuduai fecimus * cum ipfis fiinul in conci-
n uum. d ire et h n que po.fiea producaturfica vt ex tribus» L,M, & N pa-
rallelograrrinis, coniunct s vnum tantummodo A S ! C, idqne (ats$
amplum p,raUe]ogramfnum conft ituatur rat ione quòtquo: ù iangu-
^ Il | -.^Z, p/ ' f, 1 — A 1 - - " - — “ *■ ** V V j '>/ V fl V# •• A* 4 A Uf *■ A ^
potrà perfettamente mifuraria,parche il mio parer è quefio,cbe vna li - la ex figura plunurn late rum x imparmmque angui or um principiò i
. - A ^ , 1^1 I -* À-\ < ; /> ,1 /l/l 1 _» « _ .. a Ai. ^ /T/V / V. * ' I « / ( <••• j—c " /\ Pv 4 FI M /"\ I « r* /t /t / < ^_... — __/ . ___ . 1 * I (' * 1*1 -v
m ingegni per trottarla . demceps eontinuabuntur &coniun,gentur. Vndequocunque poHy'-
gonia imdicìtaquo figura * durrìmoda rettilinea ex-ftat * ,aa ouadra-
tum hoc pado demum reducetur. Quod fi curuo cum re<3ds compiix "o limo ad eam formandaln tcrminandamque concunrermc, po-
rerit quitpiam fortafle ingenij folertia &/acumìnefretusad veiitateli pjopiusaccedere > baudtamen exactamìllamabfolutamqu^
a. oquationem aflequetur. Nec enim curuam lineam cum re&a conferà rllaratione poiìe exiftimamus : fecus etenim circuii in qua-
dratum conue» fio» cui tot celeberrimi phdofophi* proftanciftimique Mathemadci necquicquam inifigilardar, escogita iam adinuen-
taque prorlus iu iiet.
VRB
-, r-
'a'
iv-
Ulufìriffimo, & Reuerendiflìmo D. D-
DE ANGELIS
TENSI ARCHIEPISCOPO
D.Jmo Colendifs. Salutem.
Vm mecum animo volutarcm, Illuftrifs. ac Reuerendils. Prxful, cui potiffìmum
hoc Axhiteólonicum opustemporum iniuria, incuriaq. Iludioibrum tenebri?
penè cbruttim, ac meis laboribus, indullria, nec minori lumptu Se incommodo
Deo attillante erututn,&denuò in publicam redditnm Incerale in Profefforum
gratian profèótumq - , duplici idiomate Latino nempe & Herrulco donacum,mi-
hi inierbendum foret > occurrictandem percelebre illad Alexandri refponlum,
qui vtuuui peragens, inorrogatus, cui nam tam magnum relinqueret Principatum, gì, refpondit,
qui optimus effec. Ipfe auem neminem habeo,quem Tibi, prxponam vel morum grauitate, ani-
mi candore atq ;conftanta,mentis acumine, deditiffima in Deum pierate, in iubditosclementia*
& quod ad rem facit feiemarum omnium fplendore prxnitentemjper quas quali per gradus fcalae
Iacoboab Altilfimo prxiTOivilratx ad ipiìus arcana perlcrutanda fdicillimè contendis : D. Paulo
teftantejGUod inuilìbilia Dia Creatura Mundi perea ,qux faóta itine intclleCla conipiciunrur , il*
liufq. cognttionem ,& amoem in dies feruentiorem aflequeris; ve mirum non lìcad tam eximium
Episcopale munus tamquan Aaron à Deo vocarum,te fuiffe euc<3um, imo quod tua ipfa virtutu
merita iter Tibi fàcillimumita apcruerint, vt nondubium fit,quin etiam in Purpuratoru numero
breuifis adferibendus : & hiic eli quod Gregem tux curq comrniffum lèmper propriorem ad bo¬
na seterna ducere fscilè polis, cum Mundi illecebras alpernatus,ad ea tantum, que ad comunem
vtiliratem Deiq> altum augendum conducunt fedulo animo incumbas,vc idem lìs omnibus hor-
tator &C exemplutr. Igitur fummum rerum omnium opificéinhoc (pedauliimo vnmerfi Thea-
tro conftruendo fiigularem fé Archite&um prxllitiffe Te non fugiec : dum Arcidcis parres iuxi-
piens ex primamaena, quam legiflaror inanis, vacuxq-, Telluris nomine delignauit aprimmo
ordine, accurataqjdiftnbutione elementorum conclauia perfècit,pui ioribus nempe>arq.linceuo-
ribus Chaos ipiìus prtibus, è Platonicorum icntentia, ad amplillìmas Coelorum curias f abneadas
referuatis: quin iniiper propriorum quoq.xdificiorum ftruóturis Architeli libi partes vindica-
uir, cum Noe iuftifimo, & xquitatis amantillìmo Viro Are? brmam ad aquarum diluuium eftu-
siendum proprio ce prxlcripfit. Qux omnia Tibi vm Icinffimo ìd opus mento ad dicadum me
impulerunt ,'tunrt animi crgaTemeiobfequentiflimi in dubium prxbere polke argumentum,
tum etiam quia cxenplar lit explanata dottrina, licct hurntlè, & ìmperfedu, perfe<ailìimx ac lu-
premx Architeftur; illius fapientiflìmi Numinis,cuius mambus, tam concinne, camque minhce
cunaa qux Celi anbitu continentur,c<jlumq. tpfum magnifìcentiisimè conditum, atq. ornatum
fuic. Grato igitur aiimo,hilariq. vuitu prò tua bcnignicate accipcre ne dedignens,tuoquc no¬
mine decoratum pnfensopus permittas ,tamquam ab eo exhibitum, qui inter oues Tibi creditas
quam maximè lxtsur, Vrbinatem Ecclefiam tam digno Pallore ita virtutibus & boms omnibus
florentem vidille, v illud Platonis vcrum effe confiteatur: tunc beatam fore Rempublicam, cum
vel regnare Philofohici coepiflènt, vel philofophare Regnante*. Dm igitur Te incolumen, ac
foelicem Deus optinus Chriftiano Populo, noftrxq.Ecclefix Antiftitem eruare dignecur, Meque
fratreraq. meum,molq. omnes tua fub peculiari tutela u xtet num addidos habere tua lumma
humanitas cellari n.grauetur. Vale. Venetijs, Die prima Mai) i66 h
numillimu$feYuus . .
Saiulbusde Plobbicis.
BENIGNI, ET AMICA L&TTORL AMICO BENEYOLOQVE LECTORI.
] Vm Typis mandari olim curai-
fon Io: Antonij Rufconi inter neo»
tericos prarflantiisimi Architedi
opera vnico volumine contenta,
fNATTiEr la mala Fortuna ritenuta nella
riflampatione deli ’ Architètura di
Gio: Antonio Rufconi moderno£$
famo ffjìrno Architetto, comemo-
/ir^ tifuopicclol e volumefnelquale con diligente in quibus diligenti artificio Ciuilia * & Ruftica
artificio fi veggono rapprefintati, E dificij fiab- asdiiìcia demonftrantur , Tempia magnifica ,
hriche roz J zj'Ciuili,e magni fi che,T empq,fior- Aedes, Machina:, inftrumenta, addita ratione
~iificatmii,mura,machine,Infirnmenti,Alberi, conficiendi CeruiTam, Minium, Cinabrium, &
Piante,con il modo di far la Biacca,Verde- quam plurima huiufmodi iàtis iucunda cum
rame,M inio,Azzurro OÌtr amar ino,Cinaprio, iuis exemplaribus, òc acueriàm admodum ex-
Negrofumo, ptf alt re gal antarie, il tutto con i pertus fuiflem fortunarr , animum profedo de-
fitoi difiegni. Mi ero talmente auilito d'animo, fpondidem aliquid amplius imprimendum fo¬
che fi non foffe flato la benignità delSig. Gio- re meaadhibita diligentia,nifiadmeliora reuo-
uanni La Nou,che con parole, Sfatti m'ha in- cader, & ad id opus qtod tibi nunc impredum
animilo a quefi Imprefa, come anco ilSig.Gio: exhibeo liberalitas, &ìumanitas prazeipua do-
Giacomo Hertz,,potete efijer certi,o Lettori,che mini Ioanois La Nou,tecnon Domini Io: Iaco-
le fiamme doueuangodere di qnefiofamofo Au- bi Hertz, qui neflanmis potius damnarenx,
tore le fatiche,^ non voi,.Quale io finz,a alcun quam Typis vtcogittueram, me ha:c omnia
fibararmio di fatica hò voluto di nono compari- in pr^fens parata bengnidìme fuaferunt,immò
fica al mondo non filo in beneficio degl’ Italiani de animum potuerurt infiammare, ve vtroque
per la linguapropria, ma di tutte leNationi Idiomate latino nenpe, & Italico ad comune
per la Latina^ per aggiunta nel quinto vi hò omnium Populorurrcómodum, & intelligen-
pofio il modo di far l'Inferii ione de Tempijdi tiam illuftratuin prafens opus voluerim, addie-
più lettere in vn Col quadrato perfetto, & nel do in quinto libro nodo infcribendi Templo-
Sefto , vltimo il Quadrante Geometrico di rum dedicationem ltteris, vnico perfedo qua»
Siluio Belli con tre dimofìrationi di pratica per drato compréhenfi, & in fexto Quadrate Geo-
pigliar l'vfio di quello. Godete intantoquefe metricoSiìuij Bcll vnacumtribus demonftra-
miefatiche , mentre con ilfauore defopradetti tionibus pradficis Quibus omnibus fìruere A-
vo regolando vn libretto di y©o .figure delinea- mice ledor,dum iaterim compendium tibi pa-
te dall’Incomparabil valore del gran Titiano, rare non ddìfto,coiftans quingentis figuris, fcìì
e ompr e finivofigure in Rame delCaloth con i imaginibus] Incomparabili: & Eximij Titia-
fimi paefini, coja (per quanto filmo ) molto gr a- ni, fimul cum alijs viginti sere expreffis Caloth,
ta, fp vtiie a Pittori, Gf fìudiofi per la comodi- qua: omnia, vt opinor , gracili ma tibi fore non
tà di portarlofico , in riguardo della picciolez > deipero. Vale .
z>a . E v ine te fiàni.
DI SEBASTIAN SERLIO
Date vita line dì ò
unta verga > ò altra
cofa. Sia che fi va-
glia, laqualfiapar¬
tita in parti inegua¬
li, & accadeva vn'-
altra cofa di maggior
longhegga > & che
fia partita in altro
tanto y parti pure
ine quali porop or tri¬
nata à la minore, fa¬
rà adunque La linea
minore a, b» & la
maggiore a j c > fia
dalla linea fuperio-
re dalli due capi [a f¬
fato cadere due linee
à piombo continuate
di egual diftantia ,
fopra ynamedefima
linea eguale ^allafu-
periòrec, dipoi tirato
la linea maggior ^
tranfuerfalmente^j ,
cioè congiunta da rn
capo con la linea b\ 3 e
con Valtro capo toc •
chi la linea a,&ap -
prejjo tutte quelle
parti che fon futa li¬
nea minore 3 fiano
lafjate cadere àpio-
ho fin fopra a l'altra
linea maggiore, che
farà [a, b , e douele
dette lineeperpendi- ,
talari interfecaran - '
no la linea maggiore
li furati li termini
della linea maggiore
proportionata à la
minore > e quanto la
linea maggiore farà
piùlonga, fia tirata
tanto più buffa col
fuo capo pendente, e
quefta regola non fi)
tornente lardai prò
pofitto à l’Architetto
per più cofie , come
ne aimoflrard alcu¬
na . Md à molti inge-
mio fi artefici fard dì
pouamento glande
m trafportare le loro
'opere da piccole i
grande proportiom «
tornente*
!* f
fftf •«‘“e** «
3\ Ì V
V 5 M
«•■■a
Efto procrea atr. li¬
nea qujedam, auc alimi
quodeunque contimi*
le iti parus tequaks
«iiuifinn ; aliaqneinfu-
per magnitudo hac 16-
gior eadern oamiau
rarione * ve breuior, dì
partes iua?quaks tx*
poaatur chiudenda; h-
neaque minor A3,
roaiorque A C nuncu-
petur. Ipfa quiddità
tnaiorfub minóri pn
mùcoilocabitur.Poil>
niodum i (upericr.a
minorifque lima» ani-
babus extrem.ucibus
du* linear laterale^ in-
ter lek asquediitances
ad lineam interne po-
fitatn i iuperioriquo
prorlus aqualem
perpetiditulum more
ùngati tur : Lineaque
maior deinde parane-
logràmo confedo tra¬
fileria quadam ratione
itaque coapterur,n aN
terofui apice Bj aiterò
auteni A lineami core-
tiflgat : Mox a emidi/;
breuions line* feófcm-
»ibus pcrpendicularw
excitat* ad iineam A ]>
longioreni traniuersa -
qaededucantur: bienk
vniuerla, quibus per*
pedicufares modo de-
ducta? tranfuerfam il-
l*m Imtàn abfcmdét-,
termini fediouum lt-
tietE maioris minori:;
linea? iamdiffebhepar-
tjbus cómenfuratarum
nimirum exiftent. Quò
magia autem prodi?.
dhoc linea A C à prin¬
cipio expofitacontra-
^ipr^m AB longitudi¬
ne fuperauerit, eò prò *
nior apice fuo inferiori
funerea decubec. Prse-
didaque regala non fo
liìrn Architedo ad c6-
plura^quemadmodum
©ftendemus* conferet :
venirci alijs quoque-»
opificibus ad eorumL.
operaà minoriad ma*
iorem quantitatem^ >
transtóétfa qoampju-
rireium, momenti eli
allatura.
B
\
I )
LIBRO PRIMO DE GEOMETRIA,
de
jam enti jai anno
..BfHBassB&s
. ti. j. -/j _ +i~*r***r> rnmnnlrsi fili
■ejtmae mm, flótteduntaxat nudaantiquorum finium vcfligiar
m. 1 vecfoì fondamento alcuno 3 cbe quattro confini a, b, c, d 3 effendo man er ?. . a ex tanta mo le preter quatuor cxcremos an-
<P<?$ i tali cafamenti dipiù perfone, ne fi cognofca altre partmoni eoe juper in % q ■ . ^ ]{c ^ vc p 0 jfi c , cùm ciùlmodi fabbrica fu -
cjme bò detto nella parte donanti , talmente che ciaf cimo conofce lafua gulos A lì . D rnr 5nìurìum eflee dominorum ; nec preter termi-
porìe delle ve (ligie de la faccia , ma i i confini didietro non fi veggono fé penoribu . L Qace derdi&orum veftigia alias nunc edium
non Udite angolia>b.Totràin quefioaccidentel'^ArC'Htettoprefupone. norum 3 v . noterit nimirumprude ntiflimus Archite-
che la linea a, b , fia la linea maggiore >\& che la parte dauantic, d 3 fio dmifìoms ^pparean • P fionificant ^ ua ^ ma iori 5 lineaque C D
la linea minore ...Et con la regola ch'iobòdimofirato nellap affata car~ d:us 3 line P. ranauatn minori 3 ad regulam (upcriorem
tó» 4 ar * a cMfcuno fa fua rata (arte > fi come fedimoflra netta figura
qui fatto . • cu iqJ iuftiffime retnbuere 5 quemadraodum ex fubisfta comjcs
facfilimepoteft figura •
-TI vi
tti
W-ì
*
• 3 *
Linea maggiore
?
■ v
XS
»
Linea minore
■\
DI SEBASTIAN SERLIOj Ir
Porrà tal volt a l'architetto atirefcere vna cornice cioè d’vua Volet jnfuper Architcdus cÒtotiiceni àHquàftì fortefcrtuna, prono-
piccoca farne vna maggiore pYoportionatamente » con tutti ifuoi fitamvndcum omnibus eius ornamentis amplificarejeademque oror-
membn, con la regola paflata fi potrà accrefcere quanto li piacerà , fus vbique (eruata proportione ex minori ad maiorem quantitat-m
& quanto la cornice hauéra da effere maggiore de l'altra , fta tanti promouerd Ad Regulam (uperioremmox propera bit, propofitam-
piùauongatala linea B» Cìcomefidimoftra qui [otto « que cornicem, quantum quoque modo ipfi libue rie» Itati rn augebit:&
quanto coronicem aitera maiorem reddere flatuerit» tanto vkerius
Imeam B C producete quemadmodum praefens patefacit figura.
$ C
Et ftmihnente accaderà d
fjfrcbitetto à fare lana colon¬
na cartellatat omateriale» o iti
dijfegnù » & da piccola tranj 3
portarla in forma maggiore »
onde potrà feruirfe della regol¬
ili fooraletta, & benché que*
fia colonna fta Dorica quejw
fe intende de tutte Poltre ma*
mere di colonne ,& non fola -
mente quefta regola feruirj
per quefle tre propofitionh ma
tante cofe» che à volerle di ma -
firare tutte » io ne farei vn li¬
bro f ilo di quefta regola , Ma
per non efjerepnlijfo io le laf-
inueftig&ù il ftudiof ì
Architetto «
Item fi Archìtcctus ftria ?
t-am columnam ex minori
ad ampliorem magnitudi--
nem> conuenienti propor-
tioneferuata ? traducere vo-
luerit ; eadem regula vius
propofitum fuam moxade-
quecur. Quamuis autem hic
Doricam tantum propter
faciliorem addifeendum m-
tdligentiam columnam de-
fcrip{erimus>idemtamen in
cgtens quoque columnarum
omnium fpeciebus veruiTL.
efle comperies veruni ad alia
quoque innpmerabilia prò-
pemodum cibi conducet :
quibus> ne opus hoc noftru m
in immenfum quandocu^*
volumen excurrat , tanquam
breuitatis amantes nunc fu-
perfederc decreuimus »
B «
<»
v
li
LIBRO PRIMO DI GEOMETRIA
no tutte ad ma grandez$a,fkrà ne e
d r H* co f mkm ****s;snss
l ^T ,ìe Vifu no tr0 conf«aw,nooacquemagna?fedmodo maioroculo prò-
*|»*ft*6 ** uujpqueiieai me%go,ci?e ot quanti
w«e comffondino aUajm ie'jtta dijhmm. ■Prima fatta eternane goéc.ab arte nimirum petenda funt nobis aoiedia oùaDfoòtérÀrchi.
Tf S f’ a!lquafibi ^cadineoblata
prima X^fiK pàcZ^M^A±ÌAIT » aker „ as •*«*fuperiirufre acque
quarta fané d'vn circolo, dipoi nel f ariete daue vanno le cofe fatte lampe
alla detta altezza de l’occhio, ftamenatami linea al detto Untilo , hiro dehftn vri rollimi™ ,, , ^ninqqi lucur ìocorum na-
(,**6, Hgóis, lireris, «m
i^sssSsiss z;Iz:t£:J:iìZ;££
doue interfecarà ef]a Lmeafopra Ialine a circolare, fia partito e(To cìr ^ilicrenrer confìH^rahV^r? 1 ^ *, nvCno . a ! . canc tent!s oculi altuudinem
colo in farti eguali > &dal centro finn tirate le linee che pafjtnofopra & arcui, quadrate non lo^èab eoe ramando"aboTulo vfqu-ad
no di vna ifleffa grande^, & da qttefta regola jifotrannìmtfur a, Staifilf edBn”e?e am “fodere or ? ament ?5 um § enus
re le altitudiniJeruandoji de i numeri. dmu* quanta dlterifconfimS
ornamenti alia reda perducatur; Portici quidem circunferenti.-r imipf Jdrrìpfai?i?^ U i° S , nokroa ei * clcfercnda; & ab apice primi huiMi e
adocuium vique produd.snntercepta enrquafi rea,s ’•* V£rt ' Ce fc,iicet P ede< 3 ue odamene
da: Tandem ab. pfo centro per media* circunferentS. feti -fr P artmm o™ 1 « m ’ ln qV« s circunferentia eft d.uidé-
&2SSXSS£SSS&ttS^^
’l
DI SEBASTIAN SERLiO
fi
*4
LIBRO PRIMO DE GEOMETRIA^
Inter quadrangulas omnes figuras Quadrata tanquàm perfedicr
nobiliorein prajftantioremquenimirumubi vendicar fedem :& qua-
tO) tanto pi ù perde della fua per fettione, quantunque fia circondata tò quadrangola qualunque figura à quadrarle pi us excidit perFectio-
dalia mede [ima linea) che era lo quadrato, efempio gratin (ara un ne* tanto imperfedior vtiqueexiftimatur atque ceufetur ; et fi laterali
quadrato di angoli retti circondalo da quattro linee,& ogni linea fa - fortafie omnia, qua: vtranque circuii pleduncur * fimul iunéta ad ean-
rà dieci talmente che la Imea che'l circonda farà xxxxfarà un'altro dem quantitatem magnitudinemque confcendati t. Efto nacque* exé-
quad.ro oblongo circondato dalia medefimaiinca.La longheTgga della pii grada * rcctangulum quadrata quaternis late ribus inter kfc pror<*
quale faraxv . <&* la larghezza far a v.& nondimeno,il quadreper- fus asqualibus circunfeptum* ita vt latus quodcun que in decem squas
ticulasdiuidatur* omniaque fimul iunda in quadragena-
numerum crefcant: Etto cleinde quadrangula redangu-
yvMrui-vvu^ngo, diremo laque iuperficies altera .parte longior* cu ius longitudo quindecim?^
cinque volte quinde cifettantacinque come qui fatto è dwwfirato . latitudo quitiquc particulas faperiorihus prorìus x quales co mpleda-
uir 3 lateraque omnia fimul capta quadragenanum nume rum eundeni
confician't f Etfi rum quadrata: tum quadrangulse fuperficieilineares termini hac ratioue diuifi ad eandemmet particulàrum fummam
perueniapt*toamen quadramm in (eie multipiicatum atque recurrens centuin,redanguium vero altera parte longius feptuagintaquin -
que duntaxat eufidem quantitatis areolas eompsefiendet. Quadrati nacquelateribus vna multipiieatis , denarioque decies repecito
centefimus ; inaequalibus autem redanguli lateribus fimul dudis* & quindenis vmtaribus quinquies coaceruatis quintus &feptuagefi
ìnus numerus taademconfurget: q^emadmodumex fubieda figura quiuis pcrcipere poteft.
'Et più farà lo fopr adetto quadro perfetto del valore dì cento,&fa- Quòd fi cùm iam Confedum quadratura in centefimum vfque nu-
rama forma quadrangolare più oblonga della prima cioè longa xvii u merura exereuerit * altera infuper quadrilatera figura * qnx fuperiori
&. larga, ih che faran due volte diciotto trentafei, & due volte dna longior exiftat defignetur, cuius longitudo in decem & odo iatitudo
quattro } ch e fa n quaranta,& nondimeno moltiplicati li fuoi lati dire vero in duo fu periorib.confimilia f qualiaque fegmenta kcetunambo
mo, due volte diciotto trentafei, & quiui fi vede che forga hanno li hi quidem numeri prò quatuor laterum parallelografnm uni termi-
corpi più perfetti delti me% perfetti & cofi fa l’buomo 3 che quanto nantium numero bis repetiti non fecus atque antecedèntes quadrale-
più fi auicina con lintelletto à Dio, che è la ìjìeffà perfettione:contie * narium eundem numerum procreabunt : attamen duobus cius inz~
ne in fé più di bontà, & quanto più fi allontana da ejfa Dio, diieitan- qualibufque lateribus fimul dudis* decemque & odo vnitatibusbis
dofi dicoje terrene,perde più di quedaprimicra bontà à lui primiera-* congefbs accumularifque trigintafex areola: prioribus ^quales duri-
mente donatalo efsempio di quefta dimofìratione fi vede qui fatto fi- taxat proueniet.Ex quo nempe quantum perfediora corpora imoer*
gwrato, & quefia propofuione farà di gran giouamento a l’^rchitet- fedionbus prafitanc,iudicari perfpicuè licer. Nécnon idem fiumano
to y nel conofcere a l’improuifa che differentia fia da vna forma a l'al- infuper generi euenire videmus : Homo enim quò propius mente fu-
tra circa il valore, & non pure a l'architetto , ma adì mercanti che hiatus ad immenfam Idealemque Dèi perfedionem accedit , eò pru-
molte cofe comprano cofi ad occhio, & à molte altre cofe, ch'io lafso dentior fapientiorque vtique euadit: quò longius aucem i ftaentiffi-
a l'induflriofo ad inuefiigarle . mo lumine ilio recedit in ienfuum illecebras tenebrafque detrufus , i
virtutum abfolutifiima «qualitatein tanto insequaliores vitiorum de-
formitates quafi ia barathrum quoddam precipitatur. Huiufce autem* demonftratìonis hic appofuimus. Eademquepr^ceptio non fo¬
lta Architedis ad inaequalium figurarum areas capacitatefque promptè expediteque cognofcendas * verùm mercatoribuS quoque ad
tnercium conducendarum precia ex earum quantitate ftatim dfiudicanda dilcernendaque * necnonad alia infuper innumerabiiia*qu5e
i
DISEBASTIAN serlio.
51
mo tre purttipjlià cefo purché non jjffjffjfijjg r f% '
aj a aa aag^ ^/% ^ *g
lem lo fquadro nei modo , che fi vede, P co, in du W lles abfcmdaurporc.on« | ft fi .
tuata alla, coflu del (quadro,li hùh redo* accotmnodata, quemadmodum ex lubucw
la facendoiUieftm &doue^Z^TtiflìZlÙa. ‘ gora, linea altri nortn? !?«“: cuiu,
centro dei tre punti, & ftan pur pojli mete f g Icemque a J, ec “ u ' 1 ° r * d t . 1 c^poumìlccrTeaionibus ambarum defluenem
medio punaoadinuemto, n ormaque,vt m0 ^S“ t S ^ c^umSbft. Quj quidem puoaa,qu*unq»0 «tioneà nobisfel®
* ad t '**™ ftitimconfugwmus?
\
1
ra
r
16
. In altro modo fi troue*
x Ztl cen tro dei tré punti
tacendo dal i. alzana
juperficie eurialine a &
^ Zi. fimi-
Ky& agii angoli fai fa
menate due Linee conti¬
nuate, & doue quelle fi
congloberanno 3 tifava lo
centro de i tre punti, fi
come qui a lato fi dirno-
fbra .
LIBRO PRIMO DI GEOMETRIA
Poflìimus quìaetiamJ
ad eiufdem trinai pum-
(ftoruin centri ìiìiicii tio-
nem ira peruenire, vide'
licer tùm i primo ad fé-
cundmn, tum dfecundo
ad tertiam duas iater Tele
(ìmiles curuilineafque f«.
perfìcjes deferibendo ,
mox ab earuna angulis ad
partem in&riorem duas
iineas deducendo ; qua»
rum comrminis tanddm
conta&nstrium propofi-
torum fignorum centra
nobis aperiec atque re-
recIudet s quemadoioduin
ex fubieda patec defc
gnatioae.
/pianate à °? er * lc W P*f* > * che non er zito ben
** rsmsssgz
^S^LSSlt=èt^^
«smes r.'t.S' «*««. p.®.i-*»
nomuiiii diwilfx coafraftequeridStar^ ni, ^ om,t ? eiltef< J" e P art f s
frequenrer uccidere {ahr ^ V( »i min ’ c l UOu ( l ul ^ em e a de cau(a
f P't* »ec ad rcgulam fine ad libel hm^dmodnm^ C0>1 7 rmacioDt>
eqao piano vernano contaSm^fdr.^P 1 anataf
eqno plano v^om nnocoTcXbaffbusmTsir^ 0 ™'’' 3 " 3 ^' nec
dattoue fuenmc: ve l ouonkm ^ • te a P t3t2 atc0mmo '
perpendiculom (uper t^fes erea-sau-rol! apl ° ’ leC ?q aa!itern , ec ad
ad v„ am quàvna Jalteram pmefntcW.w' CXn ? aiori] P Parana
parsnimiaponderismo]“pA.nM n,t d lo euemt, ve altera...
Jdc; rC f> krfìrX. il, - g ua ? a - nonnlfu,Jnc omtnodi (enfcric, &
b£haud meptè terfican Hn,-
que patefecit /verùrn^ìm ^ vlaili adicum-
mitie adìutus ad in timas recondita/-? A . rchltetì:us Geometra Iu ’
i n rii*"- - ’r •'-mm punta nel- hac nemi>e rarìnno sr ^ con « ,i alqueImearuai vjres perietranc»
l i\Z 77. n C °’ e ^°corneotnai C , cciuSTmStf ' Up ? rÌ!WSfa «' Jras > &il.niùmque
Lq.^e fi fara ar u nova la coricamià . & il *5532^^ cotamn* 'partenti
i iijpnu,.s vonitiruei, qu-nadinodumun
/ara u enrnatura 3 co
del
nel-
1
DI SEBASTIAN SER.LIO.' /17
mimo mdofi potrà tenere à porre in opera il fuo capitello > come fi mx coltimi^ hic appofitse figuri demohftrat > eìufque bafim prò cur-
vede ne l'altra colonna qui acanto . uaiiiinis inflexìoaifqiie ipfìus columnse quanti tate ( xcauabit : qu'ibus
perfediscolumna ad perpcndiculm {uperbafetr creda 3 nuli o 5 velimi
celoma marginis vel bafìs prcrfiis incoranrodo in propria fede moxcollocabitur&conquìefcet. Columnseverò gibbcinasbafilquc
ipfìus cotte auitas hac ratione defcribenda videtitr, vt altero circini crure. A funun® columna: vertici infixo ? & rei iquo ad B vfque inti¬
marli partem didudocircìnatio vfqueadfignum CipfìBoppofitumexfendatur : qua:&cclumna:conuexum> & bafìsilupercor.ca-
uumtibiniGx defìgnabit.Confìaiilemquòque rationemia columnarum capitulisdiiponendisobferuabimus & perfcquemurjfìcut co-
I1101R2E alterms hic appofica: deicnptio darnfìmè patefacic ?
i8
LIBRO PRIMO DI GEOMETRÌA
V onà l\Archì tetto fare vn Tonte, è Tri arco , ò veramente vna
volta di minore àttera che U ntelo circolo > auenga ehemolti mura¬
tori hanno vna certa Jua praitìca,i he col filo fanno fintili voltelequa -
li veramente corri inondino all' occhio: 0" fi accorda anchora con alca •
ne forme ondi fatte co i compafso. Tfcndimeno fé l’architetto vorrà
proce dere theoricamente, portato dalla ragione , potrà tener qmfta
via, T refuppofto la largheggia dell'arco che fi vorrà fare & trottato
il mego, fia fatto vn mego circolo perfetto ,ct quanto fi vorrà poi che
habbia dialtegga,il detto arco fia fatto va’altro mego cìrcolo minore
di quella vltegga, dipoi fia diuifo lo circolo maggiore in parti eguali,
et tutte tirate al centro, et le medefìme fiuin la lente cadere àpiombo,
et dotte le linee che vanno al centro interfecaranno lo circolo minore ,
li finn fatto de’punti, et da e[ji punti alle linee perp e nàie alari fìan
tirate linee rette cominciando di [opra , venendo à bafso, etàoue efse
linee rette toccar andò quelle àpiombo, li fia fatti di punti, et cofi da
l'vnponto à l'altro delle lìneeperpendkidan fia tirata ma linea cur¬
ila, laquale non fipuò fare col compafio x mà con la difcretta,etprat -
tic a mano farà tirata, lo efsempio di quefìa, fivede qui fotta »
Volet quinetiam Architeécus pontem autarcum > femiciroulo
humiliorem faòricari* hacnempe via incedei:. Arcus aedlficandi la*
titiidine primiìm defignata? medioqueipfiusadinuento* perfedum
abfolatumque femicirculum circmdncet : Max alternai femicirculum
ambiru qnidcm minori 5 & arcui propofitoaicitudine sequalem intra;
primum coilocabit : Circuiique maiorisequales deinde pomcnesaf-
iumpte redis ab earum fignis ad centrum vfque deduciis CQniungèq-
tur : Pollmodum pundisillis>quibusredeà circuiimaioriseircuiife-
rentia ad centrum extenfa» circuii minorisperipherianaabfcindunt,
notatisi ab ipfis alia? redsc ad fimcriores perpendiculares iple quoque
ad perpendiculum dirigantur > in quarum communi contadu punda
iignentur ; & ab vno puiidaadalterum:p imdum perpendiculanuiTU»
notiiffimarumque harum linearum linea curua perpetuaquee^tenda-
tur 3 qua? doda? potius expertaeque manns vfum quam circìni ipfius
operam efflagitaoit; cuius quidem rei ecce libi lubiedum appq^um**
queexemplar* ' •
*\
&
Et quanto Varco, o altra volta fi vorrà fare di minore alteggga,fia
fatto un circolo minore tenendo il modo che s'è detto di [opra, &
quanto il mego circolo maggiore farà diuifo in più partì tanto la linea
curua tirata a mano verrà più iùfìa,& fi farà con più facilità,& con
quefìa regola fipoffonofare le armature delle notte a crociere, & a
lunette . Hò voluto fari* altra figura qui a canto, benché fia come la
fupenore,per dimofirare la differenza delle aitegge,& da quefìa re-,
yla, fi trarrà qualche altra co fa, come nella jeguente carta fi ve¬
drà*
Quòd fi arcum tefiudinem vepropofitamhumilioremadhucefii.
cere,& in minorerà altitudinem attoliere nqbislibuerit,eadetnmetre-
gulaprorfus leruata circulum duntaxat interiorem precedenti mino-
rem confìciemus . (guanto autem amplioms femicirculi ambitusiru
plura legmenta fiierit diuulfus a tantò melius atque facìlius curuam il-
lam lineam ? quemanu poliremo defignatur jcircunducemus. Ethac
regula edodi concameratarum;> &Iunatarum quoque tefiudinu arma-
menta promptifiìmè expediemus.Prefentenri autem figuram/uperiori
certe quamfimillin§a 3 hic apponendam idefreo iudica\iimus>vt altitu¬
dini! differentia in àrcubus erigendi clariùsdifcerni ac percipi polfit.
(
DI SEBASTIAN serlio:
19
Confi forando aliar sgoli per me dimagrata nella pacata carta,mi
è venato in pensiero di far diuerfe forme di vafi con e (fa regola , por¬
tato dalia ragione & dalle Linee, ne me faticavo, molto in dtfermerò
il modo, perciò che lingegnofo Architetto vedendo la figura qui di^
fitto, potrà di e (fa regola] eruirfi 3 facendo altre forme diuerfe . Ma
quefto gli fila bafieuole che quanto hauerà da e fiere grò fio il vafo nel
fuomaggor corpo, fia fatto vn circolo minore dentro del maggiore ,
con le linee centrali, & le tranfnerfiali, facendo poi le perpendico¬
lari , fi potrà formare il corpo del vafo 3 & cofi il collo , &il piede a
beneplacito de thmmogiudiciof ).
laribus infuper adiedis, integrum vaf?s ipfiiis corpus formare
rio perfpicaciffimus poterà Architedus*
Veruni ex diligenti regula; fuperioris>quàin tìuper ddcuìmusjaota-
tione animaduerfioneque id iiduper nobisjfuccurritj ve ea opitinan.e..
necnon linearum fuppeditante ratione,va{a formarum figurarumqne
dilfimilium componamus : Neque in compofitionum moais expx-
candis multiimlaboris lufceptun videmur, cùm bgursddi^n«tu.n^
confpsdaac diligente? animo r-etradata , ftudiofus Àrcnitedus ea --
de m regulam ad complures alias valorum formas ducedas inox qu.at
accommodare. Id ynum admonuiffe lat ent, vt, prò vafis componen-
di maiori craflitudine ambituq; eapacion , circulus minor eiuiaemh
metquantitatis deicribattir 3 intraque.niaioremcoJocetin • Un--
deinde tum i centro tuoi per traniuerftim protradis 5 & perpetrici* -
3 eiufdemque os producere ? & pedem c.xccndere, prout gaagis Uou?:
19
PRIMO DE GEOMETRIA;
Effe ly-afo hatma dà efjere di corpo più{ormofoy fm fato, il tir-
€oi° ai mc^zo maggiore 3 cioè di quella grandezza che habbia da ef -
J €ìe J fa 0 ’ j ìrima l e faranno le linee che vanno al cen.ro dipoi le
zranjaerjau } & aouefegaranno le linee che vanno al centro [apra il
circolo p artendofi dal circolo i.fialafsata cadere la lineaàpmibo l'o¬
pra la line a tranfuerf ale 2. & dal circolo %.fia lafsato cadere la linea
Y r , r ^ 0 T ^ u ecoiG ì 'jiaiajsato cadere la
1 ^“Werfale 5 . et do fa interfecaranno tutte le linee à
. .°J?Pj ra e r hneetranfuerfali } mmi Jarati li termini da formare
c °cp 0 del va[o,&dalla linea 1 in fu quellaparte del circolo per fa-
’j“ ra • ■ c ^° 3 et } co P erch: o di e fa vafo , li manichi ., et il piede fa.
f Uno in liberta atigtudiciofo et co fi gli altri ornamenti 0 '
Quòd fi vaselegantiusfotmofiafque tibi cofcficiendus propofiieris*
drculum interierem prq vafis componendi amplitudine capacitate-
que adasquanda, maioris ambitus qudm praecedentem confhtues.Pn-
mqm qqiaem centrales > tranfueriseque mox line* producentuc. Vbi
autem ceritrajes ipf* linef circuii iam defcripti cigcunferentiarn attiq-
gent, his fignis cqntaduum notatisjordinacaque numerorum fer• : ’a-
fenpeis acque diftindis» a (ccundo figlio ad tranlperfam ieomdasru s
itemque a terbio ad certiam ;■ necnon i quarto ad quartam * .detomn ‘4
quinto ad quintam propri* acc 6 modata?que perpen dicularesdedu-
^entqr t His perfedis, figna vbi perpendiculares b* lincas tranluerfas
offendent 3 erunt termini vafis ipfius corpoii formando atq; effingen-
do quamma^imè confentanei. A prima autem linea circuii lam ie-
(cripti fuperioracapeflensjcollum &cperculum vafisindedepronf-s.
Aniarnm poliremo 3 & Pedis 3 c*terorumque ornamento rum curane
(plertis indufirijque Architeli m disio reliiiqucmus^
Beila] cofa è steramente il fifa
diare col camp afa [oprale linee
rette y&curue 3 perchefitroua
tal fiata delle, coje che l'huomo
non. hebbe per auentura ma > in
penftero > come è internemto à
me quefla notte > che cercando
vna regola da fare la. forma del
vouo naturale , con più b.reuità
dì quella di liberto Du reroybo- *
mo veramente di grande,&■ fat¬
tile ingegno 3 hòritrou ito il mo - * r " T
do di formare vn vafo antico
ponendoli pie nell'acuto dell y vo~
uo 3 & il collo } & la bocca > con li
manichi fopra la parte più roton¬
da di e [so 3 il m odo prima di for¬
mar l'vouo co fi [ara . Sia fatta
vna croce di due linee 3 la linea
piana fard partita in dieci parti
eguali 3 & la Ime a d piombo fia
«5 parti, ix. & fian lajsate quat¬
tro parai di [opra, et quinto di
f otto 3 et in mezp farà il centro
ui 3 et prenderajji rafie quattro
Oìm efc2j«! cuat*fi-ìur^de$-
gnanda? ratione.m, breuiorerru*
ani mo mecum ipfe reuoluerem
antiquifiimi vafis fpeciem j.eiuf-
que efiingendi rationem exeogi-
taui.; pedequidem in cui acumi-
nerefidentei colloautem, ore 3 &
anfarum vtraque (upra rotun-
diorem ipfius ambitum colloca-
tis,. At antecuam ad fubtiliora
indaganda pr©cedamus 3 ratione
1 ^ ouiconfigurandi tradendam in-
primiscxiftimamus. Du* line§
ad angulos, redos in crucis for-
mam atque fimilitudincm (efo
primùm iiKerlecent, lineaque
ìubieda in deccm partes.*qua-
les 3 itemque perpendicularis li¬
nea in nouem arquas portìòncs
abfcindaturjquarum quatuorad
fuperna conlcendant, quinquo
vero ad inferiora delabantur „
Centro au;em A medio iacente,
ibique latere circini immobili
ìnfixoprO quatuor parciom li:
DI SEBA.STIAN SERICO
parti facendo vnvtegzo circolo t li lati delqude farén Ci& appreso nesc fubie^ljrquanticate (crnicircu’usld per pendicul^cis linea? fimerio-
Cta patta vna punta del compatto à ì’eftretm della linea fi » e l'altra ra fpe&ans acque declinans fignccur amboque lemtcìrcuii nuiu ce ** -
J ^ - —- <*«• —n j tera C nuncupentur : Deinde altera circini cufpide in termino B Imc^
liWUWUpViiWML • ^***^‘TT - ~ '
aejira <v jw,it« y «, tz «* u zuc . « t *«/ fVt >u H z f , a » fubie&f qual; ili centro firmata, & altera vfquc ad fignum G ìpli B op -
prendere le cinque parti , dipoi enfiando due lince perpcniicuUri al - pofitum deduda>arcu$ad parteminferioremciccumagatur. qui qai-
K _ .. ìli j* _.... i ~ --/ ^ __ '.- W nnmf*m Kic fermarne 55 C rCDCtltUS lil 2L-
{a quarta parte-dei diametro » doue quelle [egaranno la linea curua dem arcus prò dextr^ teaajque numero bis formatus ac rcpetitus in a
nella parte più baffa : lì fi fard punto , dipoi pofio vna punta del fefio c-qcum angulum intra terminabitqr & comungetur , hjtc racionc
al punto 0 i & taltrapunta ad vn d‘e(Ji punti della linea curua > &- quinque inferiores perpendicularis finca: portiones coplectetur= ro
circuendo ingiù ritornando in sù à l'altro punto;fardformato modurn duabus perpendicularibus a luperiorilemicirculoaaquar-
I'vouq, & de Ila parte che rimarrà difottoy farà per il piede lì collo > tam diametri ipfius partem bine inde dedudqs fubtenmque»ngna>qui*
& la bocca ne prenderà due parti & due il megfigo circolo .■> & cofi bus ha: curuas arcuatafque Imeas in imo contingente, ilatim notentur •
farandifpenfatele.ix.partidi elsa lineai li manichi et il coperchio fi Pcinceps altero circini radio in pu noto O fiabilito > ab yno auorum.#
farannod volontà de fihuomoeloerto . fìgnorum» qua: modo annotauimus» pritmìm dercendendomoxque^»
1 attendendo ad reliquum vlque alter circtmducatur , St hoc paétocie-
niqueouatacoraple^tur figura.Quibus iam peradis infima perpendicularis lineac portio vafis ipfius, pedi elaborando aiiìgnabitu^ o -
lumautem & os duas partes fumnias, mox femicirculus duas alias lubfequentes occupabunt:Bt hac ratione prorecto ucuem linv.^ pu -
pendicularis fegmentaap.tè accommodaceque diltributa tuifle videbuntur • An'.se demuixi& operculum vafis ipfius? quau totius oper ì
appendices? ad prudentis opificis arbitriceli vkimo loco imponcntuc *
In altro modo fi potrà fare
yn vafo facendo me de fuma -
mente vna crocei et la linea
piana de parti x. et quella d
piombò diparti . vm, et ponen¬
do, il compajfo con vna punta
d Ri et fi dira punta al C> pré •
dendo fette parti > et circuen¬
do à baffo cofi da ma come da
V altra parte ueranno le linee-
Curne a rifeontrarfi ne fi e fre¬
mo della Linea perpendiculare
nella parte difetto, dipoi cade -
do due linee > alle due parti in •
tenori U » fin d bajso doue
quelle meneranno . le linee
entrile fiifara U termine da for¬
mare la punta dei uafo met¬
tendo una punta del fejto alE* r
et fi altra puma al detto termi -
ne Circuendo fina fi altro lato :
formard il fondo del uajo,fotto
ilquaiefifard il piede 3 Dipoi
mettendo vna punta del com •
pajjfialpunto ci & tirateti-.
do in sùtfin alla fua Linea , cofi
da fivnocome da fi altre iato*fi
formava il corpo del uafo ? Ó*
la gola con, la bocca occuparo¬
no due pani ,, facendo poi li
manichi & alm qrnamem a
beneplacito»
Alter quinetìam vafiseffingendì
modus ratioque lup erion prope.^
modumconfimilistradì alfignan-
que poteft, Exponat ur 3 vt u ni dixi
iiiUSjcrux quidam ex duabus luitns
ad angulos redtos fefe abfcuidenu »
bus conitfiuta * tranfucrlaq; linea
? in deceuTj perpendiculanlque in
-, c/do «qualia fegmenta din» ùj tur ;
_ Alttr^que circini ipfiuscufpidein
ambabustranfuerlse imeg ex/remi-
taubus,quse B vocicantur 3 inmu,,&
lei;qua ad punòtum C è regione
pofitum excenla? leptemque tran-
iueri^ iinese vtrinque interceptis
kgmentis 3 duse lince curuas ad par¬
rei inferiorem inilecranL'ur , qpx
ad vltimum vi qua perpuiuiculaLis
linea* fignum are un a unta necefia-
riò m vnurn ibi cqnuemet : Dein-
ceps.duabus perpendicularibus ad
A fig.na intermedia excitaus } & ad
interiora vfqu^deductis > vbi. ipfas
cui uas lrnee&.connngéne > : jibi caa-
quatti infermino ad vas acumiriandum atque r anguft^ndum- quam-maxirnè. accommodatis-confifie ♦
mus : Circinjq ; lacere in fig no E quiefcente 3 & altero adtermmum nuper ìnuentu n deduco, iatus hoc
mobile expeditumq; ab vna dua rum perpendicularmm ad alteram vlqgc circuaducemus.; óc lue ratio •
ne vafi$ipfiusfundum» quod pedi (uppofito mpx.it)itetur>inueniemtis : Polimodum altera circini cu-
fpide in A figno collocata» reliqua prò quantità te {egmenci AC ad partejm lupeneretn»doitóccumfua
perpendiculari in vnum concurrat > cjrirunducacur : hz quidem circuiviudètones bis repetita? vtranque
partem jdextramlaeuamque > quali gemini finuscompleàentur.Hisdemum perfectis concauum pro-
minentemque vafis ipfius ventr em iam eiaboramin habcfcws » cuius guttur &c os du o lumenora perperi-
dieularis line »i principio olim diuifàe occupabuntfegmenta. Anlarum poltremò,ceterorumquc or-
namentorùm adiediones.doda opificismanu aptèappafitcquc diitinguentur...
22
LIBRO PRIMO DI GEOMETRÌA’
’ J ■ " " -- J w vr . cr f *T/
ài mez%o 3 & cofi da l’altro B, al punto 2. fi fard il mede
fimo, dipoi al punto farà i> & ^{,fi metterà la punta del fefio & l’al¬
tra punta a* punto x. circuendo insù, fi farà la quarta parte diva cir¬
colo 3 &' mede'.(imamente à ialtra parte fard , al 2. che occupard
yna parte s & due ne rimar anno per il collo , & li manichi, dipoi ve¬
nendo à baffo fi metterà ma punta del fefio fopra al punto C, allar¬
gando iktompaffo due parti & toccando la linea curua ai punta 3. &■
circuendo fin al quattro fard il fondo del vafo fiotto delquaìe fi farà
poi il piede, come fi vede qui di fiotto .
vnitatem expanmm, ad fupemaque
cuspide in fig.no inter A & binaria
confiituemus, eo folùm dìlcrimine intercedente,
fubicfìam quidem in duodecim , perpendiciilarer#^
ctsoni propmquiora ad perpendiculum dcducenmn Circinique dein-*
de immobili veftigio in figno E ad Iseuam impreflo, & altero ad vnìta-
tem extenfo arcus vique ad imam perpendicularis mèdia?qtie lineai
extremitatem cireumagatur • Panter immobilieiufdetn circuii late-
l eipfì B figno ad dexteram applicito , altero ad binarium vfquedì-
duòto ateus priori confimihs defcribatur ; PoUmodum circinoper
dexteram eandemadhuceuasante, de altero cuidem eiustelonim.
B
fì
* * <
Ultra maniera diva fi più nani fi potrà cau are dalla forma circo- Altera quinetiam Imrmìioriini* vafcrum foecies ex foranea
colarefacendopure ma crocepartita in pam Jet . ‘Prima fi farà lo da^ue figura decuci potè fi, cruce-duapum «qual«um lineai Sforma'
circoloperfetto -, & il mtigp circolo, farà per il fondo del vafo aggiù ta 2 & in fex «qua ieg menta vndeqtiaqqe di tènda . Pnmùm qiddeml
geniali ma parte di piu , fi per diario, alquanto, come per bauer perfe&a cjrcinado deferibetur ; qua iti dius «otùs portiones diuifst
campo da ornarlo, va altra pai te fidata al coito , ‘S“ va aura al co - aitera pars, mferior vidèticet femicircu-us, vafis ipfius fondo edaSr —
per chip fermando quelle parti che fon qui fiotto difsegnate , & il piede rando alfignabitur, prtecer cria fegmenta altero vafis timiìn lubiimer
fi farà dì tanta arcegga quanto fai a vna parte oU) e le fei . Et ben co e attollendi, tutu, etiam magnificentius exornandi grafia infupfr aditi-
io babbia dato regola , & modo di formar fei forte di vafi y nondime - &o: Quintana tegmen turn deinde in gutturis, fextum deniqù- m o~
no con le medefme regole fenepotrebbe fare infiniti tutti dtnerfi, & perculi confectianem diftribuetur , vafi fulciendolTubttratns pra?-
et maffimaraente nei belli ornamenti, de ì qualifipotrebbono vefii - ter fenanun fegmentorum numerum, cute in vafis ipfius pio-erttats
re, li quali non ho voluto fare per non dare impedimento alle linee . formanda coniumpta fuerunt, feptimum fingulis eorum altitudine^
f quale forche tur . Qiianuis autem fex generum auntaxat vaforfi con-
a noìic mnnmprskiKi» nmnP'Tirt-inm /'.i nAonnp ri ìiTìmii:*. .... »*•
DI SEBASTJAN SERLiO
23
Ad Ouatas fìguras delcribendas complures viaMiimirù & adicus pa-
nt:vérùm nos vt potè breuitatis fludiofifiìmiquatuor tantum moco
Jfn diuerfi modi fipojfono fare delle forme oualuma in quattro mo¬
lline darò la regola. Ter quefla forma qui acanto dimoftrata,pnma cent:
fi far à due triangoli perfetti dir -- 1
quali faranno menate quattro l
’Wf fapref&t&e forma faran quattro-* . .... 0 ....... # .. , , _
forma fipotrà da qualcentro fivorrà 3 mafi metterà vnapunta del gnetitur; ad quorum latera numerorum charaderibusj lyiy^y^ydiiltì-
fejlo al punto B 3 & l'altra alpunto i. & circuendo finali, dipoi al buta qua tuor arcus circunducantur; quibus arcubus conficienqis qua-
punto ^ifia mefia ynapmta 3 & dalpunto $.al q.fia menato il com - tuor item 3 A> B, C, D> centra dili meta aflìgnentur » pracjenti figura i
pajjo, poi alpunto D > fia pofla vna puntai & l'altra da i, a 4. cir- quocunque quatuorcentroriitn propoli torum magi? libùerit, mee-
-4tendoy& cofi al punto C, Umedefima punta & da 1.43. circuendo pta atque inchoata . Primùm igitur altero circini mire in figno Bcol-
farà formata la forma ouale . Et guanto più fi vorrà fare quefiafor- locato 5 reliquum ab vnitate ad bmarmm viquecircundiicatur : Dein-*
9$a oblonga, fian tirate le medejìme linep circolari con li medefimi de altero circini eiufdem pedein figno A quielcente , aternarioad
punti tenendofi fempr e nellaparte inferiore. Et quanto fi vorrà fare quaternarium vfque alter rii cumagat ur : Po li m od uni circini pxx lieti
quefla fortyapm rotondai fan menate le linee circolari tanto difeofìe vertice Ugno D innitente 5 a binàrio aìterad ternarium vfque circun-
dallicentriy quanto bauerà da ejfere la fuagrandezza,& verrà fem - feratur: Poliremo circini commemorati culpide C fìgniim feriente 3 al-
pre la forma più propinqua alla rotondità 3 ma non verrà gìam ai cir - tera ab vnitate ad quaternarium vfque circunuoluatur. Quibus nimi¬
co perfetto 3 per batter più diva centro . rum quaternis arcubus perfedis» ouatam figiu* mi mox defignatàm &
eompledam habebis . Quanto ameni ipfam m ionguis producer^ »
compreffioreroquereddere ftatues; tantò> centris ijldem feruatis 3 arcuatas lineas in interior* m partali copcluaes : Àt quanto eam ad
globum rotunditatemque propius accedere voles 3 tanto orbiculares lineas à centris propolitjs maion interuallodiliantes in ex^erio-
rem partem compelles. Verùm etfi ipfa 3 centrorum interuallis reìaxatis, Iphxricx ipiunc^quc de fignationi, vt iam diximus 3 firn hor
fempereuadit: ciìm tamen non vnum* (ed complura adeius confiitutionem centra requirantur 3 abioiiitiitmi! circuii perfeciionemac
*pgy quefla feconda figura fi farà
prima tre circoli nei modo qui fotte
dimofiratoymenando le quattro linee
retteylifuoi centrifaranno I,KyL, M,
ponendo vna pùnta delfeflo al K 9
& allargando Valtra punta fin al 1.
Toicircuendo fin ah.&cofialpun -
tOy I • vna punta del compajfo fia
mefsa,& l'altra punta al circuen¬
do fin à 4. Sarà formato la forma
euale,& quejla forma famigliamo^
todvouo naturale*
%
Antècedéti figura iam expedita 3 fub-
fequentis 3 qu# hic ddignata coufpicitur
modo explicationeaggrediarnur. Qua-
tuor redts inter lefe prorlus f quabbus >
fefequemutuòablcindencibus» in lu-
periori delcnptione 3 produdis quater¬
na earum centra 3 Lk 3 L 3 M 3 primo noto-
turitrelque circuitiones eiuldem orni¬
no capac itatis ac ambitus 3 quemadmo•
dum prsefens patefacit fìgura 3 mox deli-
gnetur. Demde altero circuii pede k fi-
gnum comprimente 3 alter ab vnitate ad
bina rium vfque percurrat: Poltmodum
eiufdem circini a ure in I iigno firmato*
reliquum a ternano ad quaternarium^.
numerum circunuolitet. Quibus conte-
dis ouatam figuram puliti u n ou:s > ni
fallor 3 quamlimiliiauui mox conftru-
dam habebis. 4
libro primo di geometria
Ter la terga form A duale qui fot¬
ta tiimofirata il modo da farla fard ,
che fan fatti due quadri perfetti
congiunti tnfieme & tirate Le Lìnee
diagonali, nel me%o di e [fifaranno
due centri GyH,&gli altri due cen ¬
tri faranno E, F , fia dunque me {fa
la punta del fefio al F> & l'altra pii -,
ta al i» circuendo fin al 2. dipoi fia
fatto il {medefimo al centro E y &
dal 3. al q.fia circuito, appreffo pj -
jìg ucompafjò al centro G, & allar¬
gato fin al j. girando fin ai 3. <& il
medefimo dal centro G, & allar¬
gando il comp affo fin al 2. & tiran¬
do fin al 4. jarà fatto la forma qui
folio di fognata . '
, Puabus fuperìoribus Um abfolu-
tis ad tertiam onatam defignatio-
neirijcuius esemplar hic appoficum
Iiabes y enucleandam exponentiam*
que tranfearnus.Duo primùm qua¬
drata tumangnìortim conformi re¬
cti rudi ne , turnlaterum aWoIutiffi»
ma equaJitate conipicua defenban-
t ur, ambòque vno eodemque latere
eorum vtnque deferuiente vn^co-
niungantur : & quatuor diagonijs
per tranfuerfum extenfis totidem»*
centra duo quidem G & H in medio
quadratorums duoquereliqua infu-*
per E & F in amborum capitibus
collocata notentur. Circini pofìea
cufpidein F figlio ftabifita^reliqua
ab vmtate ad binarium vfque nu-
tnerum circumagatur : Necnon eo»
dem circini telo in E centro firma*
- « ~ . . • - r .x . -, t ©3 alterum a ternario ad quaterna-*
num vfque rotetur : Item circini eiufcem apice G centrum occupante 3 alter ab vnitatead ternariii
vfque difc 11 rrat Poftremò vno circini ipfius radio ad Hcentrum pertingéte,d binario alter ad qua-
teruarium vfque numerum coauertatur, Quibusperfedis formarci ouata? periìmilem anobishic
defìgaacatn ffatim habebis « r
V olendo fi} or mar e quefta quarta figura onde, fi faran due circoli. Ad quartam rìeffitim ouata? fiaùrz conftnVnd*» **t-;™* j--
àie vnoi.ot.ctn d centro de l’altro, àgli angeli delle linee cune furar, fccndamns . Primùm qnidemdMSSSi
•uè team. 0, Q all i centri de i circoli faran li d uè altri centri.T, rius centrum ambitu luo pertin qar, efficientur •
u/ tirate ,e irne continuate da centro à centro, fi fonerà vna turuarum linearmi! contachi prouenientes clun'vnVn,,. letrr*
a } : Un f™0> & Mtràf unta d.t. menando la nobisfuppeciitabunt,necnonreliquaduoP&Q infunerà circulorunt
prowptiffimè ehciemusTTHis quatuor centris
is, quatuor ixótte per ea vtique pertranfeuntes quali
cornmemoratorum crculorum aiametriextendanturtDeiadecirci-
A»r. C ìÌ e N<.^!?? d f c .P rim f^ , . aft f r ab w«c»tead biaarumcircanHe-
3 tenuu0 ad «luaternarium vlque in orbem excurrat.Quibus tandem abfolutisjouatam figuram & :fftf^dÌ'}cr^‘f.nkFoc : h r. atem&s
SSSE^® 1 * pr ° rWt tKtaabatatanqMiBm^ mmLid^m^LtLa «qt
fannia iiifaHa> & per la dolcetta fua
a ternario ad quat
Coppola forma circolare fono molte forni e che tendono a quella Orbiculari figura Complftfe$re&iline£ fuperhciesVqi^ emsa’mbitb
capacitatem ouoquLodo imitantur ^e!n^cecSn?fS
tagpna ai cinque facete, ^appreffofi poj sono fare diuerfe forme di ad moduma&ogona* exasona 5 & pentaffona ; quarum Drima o&a
CìbJ»SXSl^/^^ <W#4,f ^ media (ex , poftrema quinque IaterSbus concluditur > & pari quo^eJ
. quefte trep nncipali che fon piu al propofito . angulorum numero fingul* terminantur : quibus deinccps alise com-
j: rr r ^ plurium linearum angulorumque multitudine circunfcriot^ funerari «
poffunt figura?, qux quidem cnn< 5 f« rotunditatem ipfam tanquam formarum omnium perfedifilmam prò viribusimitaricontenduC
Verumnoscac:etisomiifistresi!!as 3 quasmodòcommemorauiinus,duntaxactaflquaiiipr*lUntioresorrtionemiacperfeque[nur.
DI sebastian SERLIO. 25
**' u
Ouefia figura ettogona fi Canard del quadro perfetto tirando O&ogona fuperficies 5 quam hjc àppofltattt vides>ex equilatero cquià-
primule due linee diagonali ponendo vnapunta del fefio ad yuan- guloque quadrato bac vtique ratione deducetur. Duabus diagomjs pri-
golo del quadrato ? & Ultra punta al centro diefio quadro s & gì- rnàna decurtatili! produchs , alterimi circuii radium ad vnum angulorum
randofalU due lati di ejfo quadrato come fi facefie la quarta parte quadrati mox applicabimus ; & reliquo ad medium quadrati eiuideiru
del circola . & cofi facendo all quattro angoli doue infecaranno le centrum extenfo > ab vno eius lacere vlque a d alternai latus circuii qua-
linee curile con li lati del quadroni faranno li ysritermini dellafor- drantem defenbemus: Idemque prò tnum rdiquotuui quadrati angulo-
pf.a ottogona. Et benché dal circolo quefla ancora fi potrebbe caua- rum numero ter repetences fógna illa? quibus curuf line? quadrat i 1 pizus
re facendo yna croce , & ogni quarta parte diuidere per meta che latera ablcindent, tanquatn terminos ad odogoaam figurati! deugnan-
faranno otto parti , quello farebbe alquanto mendicatile) ma que - dam quammaximè accommodatosconlhtuemus. V erum poflec Jnluper
fia cevtiffmaportata da l'arte . oftogon? iuperficiei deicriptio ex cùcùlo quoque deducucrnce videiicet
ex duobus diametris ad perpendiculum (eie intere* dentibus primum co »
Hata» mox fóngulis circuii ipfiusquadrantibus in duo ?qui fegmenta dimfis, ex quious odo xqualium parcium nivnerus Ùatmi conìur-
get, Attamen o&ogoni figurandi ratio ex quadrati cuuifóone* quam modo tradidimus * accepta cercior atque arneioiior roso quidem
sudicio erte videtur.
Zd forma efigona, cioè di feìfaccie, cofi fi fardi Fatto vn circolo Exagona vero fuperfiàeS'r ad cutus confi it ut lowem (ex latera asquaha
fenga allargare ne fungere il compajfo , ma [opra la linea circola~ efflagitantur ? hoc modo facillimè expsdietur .Circuit defigtiaco 3 circi-
re compaffando , doue tocheranno le punte > lì gonfiamente faranno noque neque diduéfco neeue contrago» veruna idemmet internali um> quo
feipuntbonde da ynpunto à l'altro tirata yna lineai far an formate circulum defignafti* retinetate » circinum ipuus circuii circunferenciie
le feìfaccie .Et di qui è nato il nome del compajfo > che in molti iuo- metiendse applicabis: qua quidem msnfura prò totius circunterenti»
ghi d'Italia fi addomanda Sefio pereffereilfemidiametralafefta ambiai explendolexiesrcpetita j He fex fignis>qmbuscircini latera pro¬
pine delia circonferentia • pofitauuperipheriam contingunt j notatis > fexque Iinearum ducìu co-
niuudts atque continuata mox exagonum confe&um formatumque ha-
isbis. Vnde cum femidiameter fexta circunferentia: portioexiliatjhincnimirumidarbitroreiFHixifie > vt compluribus Italiaslocis Or*
OTsSext^ libi ycndicauent appellano nem «
r i* LIBRO PRIMO DI GEOMETRIA
fi facile ^ At Pentagoni feu quinque lateribus circunfeptse figura confini ttio*
nòdimeno cùm ex imparium Iaterunu ternariumqueexce dentimi* numero con-
j • . , ;r* ..muuuvuivvutuuuintAuimiiiuus. Perfetto abfolutoquc urtuiuutu-
■tufo il mego diameli o in due parti eguali,chejara 5 . cr da quello alla gnato* crucem ex duobus diametris > quorum alter alteri ad perpen
fummita che far a vna croce ,jia allargato il comp affo 3 & dalla croce in dicuiUm infittir 3 mox conttituito . Ad laeuam deinde Rmrx coauerìus
giufinfoprail diametroJia circuito, non mouéàó però la punta delfe - femidiametrum in duas #quas portiones diuidito > me'diumque dim-
jio dal $.& doue cader a la lìnea curua partita dalla croce fopra il dia - fionis fignum ternario numero annotato ; i quo ad circuii fumrmtatè
metr0guantoJara dal 2,alla croce^quello faràgiuftaméte yn de ì cin~ paruse cuiufdam crucis imagine lignificatati! circinum extendito 3 alte~
que lati del pentagono. In quefta figura fi franano ancora le dieci fac- roque circini ipfius vettigio in ternario confidente a cruce illa lupe-
cisffercioche dal centro al numero 2.far a yn lato (Ielle dieci facete riori v fque ad tranfuerlum diametrum arcum deducito : Moxque d fi-
più quefta figui a ne recha ancora lo lato difedecijaccie 3 &pero dalla gno binarium lignificato* quo arcus a lumina crucedefcendensfu-
circonfei entia al i,verfo il centro alpunto 2, lift trouarà vno de ilati biettum diametrum intercidìt > ad crucem fiiperiorem eandeimretta
dedefedicifaccie . . . _ lineamintelligito: Rettam hanc pentagoni conficiendi latera fingala
mummia quauam ratione dimenfurani tibi affirmamus. Quinimo ex eadem fìguratione nequaquam immutata Decagonum quoque -
de elicere ncet. diametri nanque porno a centro propofiti circuii t binarioque numero intercepta fineula Decagoni latera communit
w r
circunfcrentise fignum de-
m ottendet.
La figura qui fottò iimoftrata fard di
gran giouamento a tutti quelli a cui bifo
guarà diuìdere alcune cìrcunferentie in
quante parti gli accaderà quantùquefof
fero gran numerammo difpari,mà efsèpio
gratta per non confondere il lettore in gr*
numerose piarti svorremo fare yn circolo
perfetto diuifo in none parti giujlament e>
prenderemo adunque la quarta parte dt
tutto lo circolo i & quella illùderemo in
none parti > & quattro di quelle partì fa¬
ranno vna nona parte di tutta la circonfe -
rentia infallibilmente * & co fi di quante
parti fi vorrà fare una rotondità,fan che
numeri fi voglia>prendafmpre la quarta
parte del tutto > C 'T ne faccia altrettante
parti, prendendo fempre di efja quantità
quattro partile quali faranno vna dì quei
iati in che haueraì propofto che fia partita
la forma circolare. Et quefta regolai come
difopraio dijjt 3 feruità a molti mgegmofi
artefici «,
% Figura hic d nobis appofita a d circunferen -
tiam cuiufcunque propofiti circuii in quor
parteslibueritquanuis plurimas ac diipares
quoque, diuidendam maximamnimimm vti-
litatem eft allatura.Verùm ne partium ingéti
numero propofito oblcuriores quandoque.^
indiftinttique videamur > in nouem tantum-
modo fegmenta defignatum hunc drculutru*
partiri ttatuemus. Qiiod quidem vt adequa-
mur*circuli totius aflumpto quadranteupfum
in nouem pariter fegmenta partiemurjex qui-
bus quatuor duntaxat fimul accepta colletta -
que> nonam totius circunferentise mox defi-
gnabunt portionem. Eadem quoq; rationefin
quotquot partes expofitam aliquam circun-
ferentiam partiri volnerimus* eius quadrante
primiìm accepto* in tot etiam fegmenta ip-
fumdiuidemus : quorum fegmentorumqua-
tuor fimul aflumpta coniunttaque s fi ligula: ir
circuferentias totius diuidendse partium mo-
dulos 3 c quantitatem patefacient. Hanc ante
. regulam 5 cttm-pr^claris opificibus ad emen-
datas opemm diftrubutiones,mttimm afque diuìfiones conficiendas mirificè profit 3 memorisi in-
primiscomniendandam exittimamus. Qiubus iam perattis proportioniìm modo explicationem
iggrediamur.
Leproporthnì quadrangolari fono molte,ma io quiui ne pongo fet - Quadrangola fuperficies > fi vna cum altera conferator, complurium
te principali deUe quali l’^Architetto a diuerfe cofe fe ne potrà ferui- quidam ac dinerfarurn proportionum fpecies procreaturae videntur:
rey & accommodarfene inpiù accidenti } & quella chenonjaràper Verùmnos ex multiplici earum farragine feptem duntaxat tanquamu
vnlQCOjpQtràfsmr advtfaltro, comefaprà yfarle, cxterisinfignioresatquepra;ftantioresniincfeligemus:que Architettisi
proutlocorumaptitudinesferunt> actemporurn perfuadentopporti!*
nitates,& ex viu efle 3 quamplurimu futfraeari proiettò conipicmcuc «
DI SEBASTIAN SERLIO
-7
Ouefla primiera forma è d*vn quadro perfetta
di quattro lati eguali, &. quattro angoli retti .
' -3
Prima haec defiguàtìo quàdratàm elaborataci -
que fuperficiem ante oculos nobis proporne ;
qua!, propter fnmmam tumquatuorlateruni_»
tum etiam quatuor re&orum angulqrum 3 squa-
litatemjsequalitatis quoque propomonemettua-
dit.
Ouefla feconda figura è vnafèfquìqmrta cioè
inquadro, & vn quarto .
Ouefla terga figura è ma fof \mtertia / cioè vn
quadro &vn tergo*
’®uefta quarta figura fi dice proportene dìago-
neaTlaquale fifa così , Sia mi forato il quadro per¬
fetto da angolo [ad angolo , & quella linea darà la
(wghegga di quefla proportionef laquale è irratio-
umilet ne fi tram proportione alcuna dal quadro,
perfetto a que fio crefomento ,
Secunda hic appofita figura cùm[ia£egrum_,
quadratura > quarta eius parte infuper adiecta,
compledatur, fi cum ipfo conferatur quadrato 3
fefquiquartamobtinet prò.portionern.
Befcriptio hjsc tertia edm quadratura ^ & ter-
tiam amplius eius comprehendat portioneni>
cum ipfo quadrato comparata f^fquitettiam di-
citutxàtipnem habere »
Quarta?quam hic delineauimusjforma diago-
iialerp tibi refert proportionerti a. quae hac vti~
que confìcietur ratione. Quadrato extru&o ab
iugulo ad opp.ofìuimanguium dimetiensfiu^»
diagonali^ linea perducatur; quse vnicumqua-
v drati ipfius lacere ad redhim angulum coniuòta >
paralklogramnmm irrationak % cum propos¬
to quadrato omnino mcommenfurabiìc prò-
creabit : nec inter quadratimi con&dfum>parailelogrammihuiuice exceflurn fpc-
cies aiiqua proportiqaisin medmfu atteri 3 explican ve p~" -rL
K\ •
w
Quefla quinta figura farà fefquidtera,cioè d'vrk
Quadro i e mego*
ónefla fefla figura farà di proportene foperbi-
partiens tertias cioè partito il quadroperfetto in typ
parti eguali} & à quello aggiuntatene dua ,
l
7—...—
i
t
Quinta hajc fuperficìes cùm integrimi quadra¬
timi s. dirnidiamque eius prseterea capacitatemi
contineac, cumeo collau fefquiaìceram fubit
proportionem
Sesta ha»c, quam vics > figura cum & totuiru
quadratum 3 & ex tribus eius aquis fegmentis duo
inìuper completa tur 3 tertias fiiperbipa^tieatem
pane proportionem
J Quefla fettima, & vltima proporzione fard dop¬
pia, cioè di due quadri, & fopra quefla forma nelle
cofe buone antiche non s'è trottata forma che efee
dalla doppia , eccetto anditi loggie , qualche por-*
te, & fineflre lequali banpajjato di alquanto » mà
di veflibolh fale,camere & altre cofe habitabili non
fi comporta fra gl* intendenti, perche non è coturno-
da.
Septimà> quam hic appofitam intueris>defi-
gnauo cum vnum alteri quadratum conriuuet
coniungatque > fi adfimplexquadtatumrdera-
tur 3 duplam proportionem introducit.Nec anti¬
quorum sedificiorum > qua? propter elegantes
eorum diftnbutione.s quam maxime cormnen-
dantur, vliam proportionem hanc duplam ex-
cefiifie comperies: nifi quifpiamambuiatioiies
fortafle,porcicus> forefque infuper ^fenefirafque
nonnullasj qu^ metarn à nobis confiitutamali-
quanudum fupergreffe fueriint 3 in mediumadducat. At vefiibula> cgnacula^cubicuUj ce-
tereque confimiles habitationeSjperitorumcuadoruniiudiciOjdLipiam proportioneiiL>
pertranfireminimè debent : aiioquinopificesnec eIegantia:,nGC fymmetDieineciiiCOlen-
tium commoditatì quicquam confuluifie exiftimabuntur.
D %
28 LIBRO PRIMO DI GEOMETRIA
Diuerfi accidenti vengono alle mani de l'architetto , come faria
quefto che volendo, efs empio grati a, fare vn palco,ò filar e ìò taj sello,
che dir lo vogliamo, il loco dclqu ale farà de piedi quindeci, ma balle¬
rà vna quantità di tratticela liqudì non jaran di tanta Longhena ,
ma gliene mancherà vn braccio a ciafcuno, nondimeno egli fi ne vor¬
rà firuire . In tal bifogno non battendo altro legname in quel loco po¬
trà tenere il modo qui a canto àimofirato, & l'opera fua fard firtifji-
ma> mettendo vn trauicello nel muro da vn lato , et l'altro capo fu-
fpefiy come qui fi vede efprefso .
Complura prseter opinionem Architelo {fpius àccidere foient *
Verbi gratia, ve huiufee rei exemplum aliquod afferamus,contignatio
ei fortefortuna pedum xv. fpatio ac interuallo producenda extruen-
daque committetur : verùm , compluribus tignis ipfi propofitis ,nul-
lum corum ad tatitam vtique longitudinem pertinget,quimmofìngu ;
la bipedali quantitate à prsedi&a defìcient longitudinejquibus tamen*
nulla alia prorfus fuppetente materia , procontignationeconfìcienda
necefiariò erit vtendum : quid obfecro mifer ille Architedus fibi con-
fili) capiet ? Rationem hic dclcriptam perfequetur, & opus luum qua-
iolidifiìmum reddet , altero nimirum tignorum capite parieti infixo*
reliquoque abfque vlla fultura fufpenforemanentc >quemadmoduin
ex fubieda peri pici potefì figura.
Strani accidenti vengono tal volta a Varchitetto che i puffi de'Gio-
menali ameranno molto cerne faria quefio, egli ha vna tauola fola
lcn<raverbigratia.x. piedi , et larga, liì. et aneceffità di vna porti-
cella alta piedi. vìi . et larga quattro fiora fi'l vorrà di efja tauola fa¬
re due parti della fua Longhena, le due larghe^ non fan che fit
piedi > et fette gliene bìfogna. Sei vorrà tot via vn capo della tauola
che fora piedi tre , quello nonfer idra per cofa alcuna , perche la tam¬
ia rimane piedi fette , & larga tre Mienièdiìheno ella ne vuol quattro y
faccia adunane co fi. fa tauola farà piedi x. longa & tre piedi larga,
? H amoli d'efja faranno A,B>C,D, partirà detta tauolaper linea dia¬
conale dal C) al B, & fatto di effa due partì eguali tiri indietro io an -
gelo jli tre piedi verfi il B,& l'angolo C, ver fi il D,di maniera ckel
capo jU Fyfarà. iiii. piedi, & il capo E , D, farà alto. ini. piedi, cefi
da d E, farà fitte piedi, doue la tauola Sl,É,F,D,Jàrà longa.vii.
piedi, & larga . iui.perfupplire al bifogno della pome e Ila, & anco
gli auangarà vn triangolo G, Fi & vn'altro Ei B, G.
Noui quidam inopiaatique cafus Arcnìtedtim nonnimqpa vexafe
perturbareq; confueuerunt,quibus proR&òmift Geometria primor-
dia teneat, Tele expedire aut explicare ncquaquam poflet : cuius hoc
quidem in prakentianobis occurit exemplum.Tabula in» x.tantummo
do pedum longitudine > triumque duntaxat latitudinemextenla ei
forte proponetur : quam in oftioii formam 7. pedum altitudine > &
pedum 4. latitudine componete oportet. Si iple tabu x longicudinem
m duo sequafegmenta partiti, vnumque alteri fuperponere voluerit ,
cùm duse latitudiKes fimul iundse ab 6 . pedum tantummodo quanti*
tem pertingant , ab oftijiam defjgnata altitudine vno pedo ddinent.
Sin alterum tabulse caput, trmm pedum ablaraquantitate, dimiirae-
re, ftatuerit, (egmentum hoc inutile prorlus exùìen tabula naque fep-
tem pedalem longicudinem, tri pedali eadem latitudine remafientc*,
rune erit afkcuta; cùm tamen oftij coufìciendi latitudmem qiiadru-
pedalem ioreiam antea dixerimus. Vt ìgitur propvfitum fcopiuriàc-
tingamus, hac vtique procedemusratione . Cùm tabula pedes denos
longa,trelque lata principiò à nobisiuppofita fueric, qiuuior miniai
angui!. A, B, C, D, eam terminabunt. Diagonali igitur linea ab angulo C ad oppofìtum an r ulum B extenia,tabulaque hac ratione ìil^
duo aequa fegmenta pertranluerlum diuda, feginentum vnum alteri ita apteturatqueiuperponatur, vt angulus A ad angulum B> & ite
ahgulusCadangulum D trium pedum interuallo propius accedat.Ex hac quidem tabular figurano ne commutata id corneali 1 inprimis
videtur, vt ambo ipfius capita, tum A F > tum ED, in quadru pedalem altitudinetn attollamur: & ab A ad E vlque diltanua non iecus
qudm abFad D feptempedalernretineatextenfìonem . Qua propter tabula AEFD, proutoiiiolt confìciendi captus dimenluique et-
fiaeitabat, 7 pedes longa, & pedes q lata dnobis tandem redditafum bmaque triangulaj EBG ini u per ruxunk rune.
©I SEBASTIAN SERLI0,
25)
G
Zuccaiefpeffe.uolte al'Architetto di fare m'occhio adm tempio * Veruni Architelo id quoque nontiutiqaim occurrere foiet , vt ad
ò grande , 0 Niccolo chc'l fia, &perauentura egli non f 'apra di che f armili aliquod ìlluminandutib vel amplimi la teq ue pacens, vel *ngn
JandeTgalo debbia fare. Ma aflo prò pria.par A & a compiacer il irai exiguumqae dlud exiftat ,m pariete ocu um qnempamei petto -
tiad’ocdno lo far afi Ma fe porUo dalla ragione , & dalle linee lo dere oporteat: nec tamenocuii huiulce certa quanneas , defunta yc.
uorràfare, nonfaràgiamu da chi intende. tal cofa bìafimato y &pe- magnitudo ipfi ent pr^icriptajverutn ìd ad reniteli nu um'^ a j-
rè 1 Architetto mfurara la latitudine di quel / patio dotte uorrafar tum relinq aerar : Qui nifi lentuum ìllufiombus aflenari » fwd a r io f < >
l'occhio,&in quella fara un megp circolo> dipoi quello ferrati dati- monitisatq; prasceptis potius obtemperare voiuerit, un^ar unga» 11 '
nee rette , et tirate le due linee diagonali ,et apprefso due altre linee <ftu opus fiiam perfteere decreuer it, in nallum reprehenfion g •» »
iaiiangoUdi [otto alta Jummità dei me^o cìrcolo, doue.le due linee
primùm dimenfa > femicirculoque ibi ddcripto, eum re&arum qua-
tuorimcarum ambitu vndequaque concluder : Mox duabus diagona-
libu&m hoc parallelogrammo per tranluerfum collocatismecnon dua-
bus rete ab infitnis angulis ad lemicirculi ipfius cacumen extenfis :
vbidia^onales illae fuperiores duas hafcè nouiffimaslineas^quseadiemicirculi apicem.modò perdutefuerunt,contingent intercidente
duesiSterminiduarumperpendiculariumdeducendarum canftituentur,quarnobispcuh effodiendilatitudine™ftatimdecermmabunt>
iicut ex fubieàa perlpici poteft figura. Ornamenta dem urna diedra Éextam diametri ocu li ipfius portionem reqmruat *
tta U angoli Ut jVlflsV
diagonali fuperiori interfecaranno in quelle che uanno aìlafummitd }
li fura il termine di fare due linee a piombo, leqùali daranno la lar -
ghegga de l’occhio , fi come dimoftra la figura qui a canto con l’orna¬
mento di ejjo fifarà ,la fe flap arte del fuo diametro,
X : -t
Et [umilmente fe l’Architetto vorrà fare la portad’vn tempi opro*
pprtionata al loco, prenderà la latitudine del corpo diniego del tem¬
pio , cioè il netto , ò fra li muri fe’l farà piccolo, & fra i pilajinfe batte-
va le ale dai Lati , & a quefla latitudine farà altro tanto di altegga ebe
farà vn quadro perfetto, & le mede fune linee che s’è detto di [opra
formar amo l'apertura della porta, & anco daran modo di fare li or¬
namenti, come fi dimofira qui [otto, & fe nella faccia di vn tempio ci
andarà tre porte & tre occhi, fi potrà nei luoghipiù piccoli vjare le
Haiid fectis ctiam * fi Architelo templi alicuiusfores.extruend*
propofiètur>fymtnetrise vtique memorhac inceder ratione. Medij tc-
rrii inanelli fp^tiokmque latkudinem metiecur : qua? in facellis parie-
tum ftatim Iatenbus >in bafilicis vero 3 quibus ala! pra^eromataqui^
v trina ue dependent,duplici pilarum antarum ve ordine hinc indeque
ititeriedo coacludctur ; cui quidem latitudini pari fnftper altitudine
adietìa, quadratum mox defignatum habeoit : Deinceps ìjfdem lineis
cuibus ad'óculnm templi effodiendum iar ftidum vcebatur,aunc quo-
- — V -,
LIBRO PRIMO E>E GEOMETRIA?
dette open toni, Étl encly , tttnaidiffimo lettore ,ìecofedi vane que perdinais^ forntm apcrtionem & orhàmentorum CoIIocationeitt
mterfecatióm di linee firn infinite > tuttauia per non eÌTere troliffb ia rm ^ m hr im.; ^ «a „ Qror . wIiJ R ~ n '
(rii diro fine * cjjereproujjo io quamprimum ad luftiflìmam (ymmemam & continente m propor-
* * tionem péducet : cuius quidem rei en cibi exemplum hic appofitum de
„ • r _ , t figuratum* Quòd fi in facrarum sedium fronte proptereius amplitndi -
ocliIo tanauam nnhilwi fLnor fC ’mt-./Pl icata 9 ue °^ orum ^ftiina confhtuenda videbuntur : media? quidem apestioni, medioquo
nue fries eadem virohinue rVrenrf tir Wnt,0 ^ Vtl ^ U r ^ eS 9 £? tre {p is autem ^ ue angularibus quafi ignobilioribus aneuftiores breuioref-
rauimjSjC*«r*WoOTecomSurcs^ r ^i%m't 1 »ai!eMM™i^nmh^:ML8S^ l ì a j^f^^? c *^^ me Ì.^ or P ratcr ^ as ,’- t ' uasenuine '‘
_:_- - - •
IL SECONDO LIBRO DI PERSPETTIVA
DI SEBASTIAN SERLIO BOLOGNESE.
Trattato di Perfpettiua, quanto à le Superficie,
SEBASTIANI SER.LII
DE OPTICA FACVLTATE
Liber Seciindus.
Òptica Superfìcierum ipforum Pertra$ati& '
7\chora 'che la fottìi arte della perfpettiua
fia molto difficile àfcrmere > & maffima-
mente de i corpi leuati dal piano » anii è
arte che meglio fe infegna conferendo pre-
fentialmente» che in fcritto»& in diffègno y
nondimeno bauendo io trattato nel primo
Libro di Geometrìa » fenga lacuale la per-
[pettina non farebbe ; io mi sforcarò con
quella più breuevia che per me fi potrà » darne tanto dì lue e a l'Ar-
thitettOìChealbìfogno fuo faràbafleuole. Venendo dunqueallaprat¬
tica & al bifogno de l'Architetto » dirò che perfpettiua è quella co fa
thè Vitruuio domandafeenographia » cioè la fronte »& li lati-di vno
edificio » & anco di qualunque co fa» ò fuperficie» ò corpo, Laqual per-
fpettiua confifle in tre lineeprincipali. La prima è la lineapiana, dal¬
ia quale nafeono tutte le cofe. La feconda linea e quella chey.àalpù -
to» altri lo dicono il vederci altri Ongonte» ma POrinante e il fw pro¬
prio nome , imperò che V Odiente è per tutto dono termina la veduta
ftoflra , La ter^a linea è quella della difiantia , laquale èfempre al hi
nello de l'Orizpnte, màpìùappreffo ò più lontano fecondo che accade¬
va,come al fuo ioco ne parleremo, Quefio Or ilo te l'a IteTgpfuafe iute
de al lineilo de l’occhio noflro , come fayia a. direi l’Architetto vorrà
dittio jlrare vn caf amento in vn pariete , ilquale hauerà io fuo nafci¬
mento dal pìanOi doue pofaranno li piedi de i riguardanthin quefio ca •
i* r ... i_*_ A _/ e sr\. ^ fi ^ J 1 4, y]+*>r?jrr /i . ir*
&U> m l'J ]'*' riru y v etri, w, fraisi j *'.’/**** X,
fta fempre la fua difiantia a l'entrare di effe > fe f irà in vnafirada m
•pn parie te , la fua difiantia fi porrà da Paltro Ulto al dirimpetto di ef-
\fffVL fàopera, %jr* fe in tale afa la firada fuffe fìretta , farà bene aéìmàgf
narfi maggior difiantia , acciò li feurtij faccino meglio i’vffleto fuo ».
percioche come la difiantia è più lontana » le opere che fi fingeranno
t vna dopo l'altra parerà che fi allontanino più, ma sè vn c a] amento
l ' il nafeimento delquale farà più leuato da terra-col fuo principio: co-
mefaria per effe mp io quattro òfei piedi ò più: il douer vorria bene
che POrìipnte fuffe alla veduta nofira, come di fopra diffi ima per-
( ' che di quefio tal ca famet^to non fi potria veder alcun piano : & anco
le parti di fopra di (cader ian-troppo con difpiacerede i riguardanti ».
ìn tal accidente fi potrà bene prendere licentia di mèi ter e l’Or ironie,
alquanto più alto delle bafi del caf amento ì a diferettìone dei giudicio-
f fo y ma non però come certi licentiofi, & dipoco giudicio» che in alcu¬
ne facciate di palagli in vna altezza di piedi trentuno quaranta fin¬
ger anno vna hfflo ria o altra co fa con ca lamenti » la veduta de i quali
farà a tale alterigli ma in quefio errore non fon giamai cadim i giu-
j i iiciofì y & intendènti hu omini » come è fiato meffer Andrea Mante -
gna, & alcuni altri anchoray che doue han fatto alcune cofe fuperion
1 ^ * a gli occhi noflri: non s'è veduto di quelle alcun p ìano perche la buona
arte della perfpettiua gli a tenuti a freno . Et però» fi come da princi¬
pio diffi y la perfpettiua è molto neccfjarìa a l'Architetto» ìmmo il per-
fpettico non fard coja alcuna fenga l'Architettura» ne l’Architetto
fenica perfpettiua , & che fia il vero confideremo vn poco gli Archi -
tetti del fecola noflro neiquale la buona Architettura ha cominciato
a fiorire , Bramante fiifcitatore della bene accompagnata ^Architet¬
tura, non fu egli prima Vittore & molto intendente nella perfpettiua
prima che'l fi deffe ad ejfa arte . Il diurno Rafaelio da Vrbino non era
Vanuis fubtiliflima illa facilitasi quamOpticcti appdlaiitjpro-'
f 3 P ter cor P orum prsefercimè planis in fublime fefe attolentiuai
N^naturam & conditionem eam ditfkukatem prsefeferat 3 vt litc^
rarum monumentis vix queatcommendari; quinimo longè
melius atque facilius familiari collocutione » affiduaque ipforum cor¬
porati! traclationeaquàm fcriptis aut defignationibus explicetur:Cùm
tamen iti fuperiori volumine de Geometria 3 fine qua Profpe&uum-*
feientia confiftere minime poffet a fatis (uperque diilèruerimus j'Opti-
ces quoque breuem quandam , & quantum ratiosdifìcatoria poftula-
re vide tur a in praefentiacognitionemafferrecontendemus. Opticeli
eam nane efie defìniemus > qus sedificiorem a necnon fuperfìcierum Se
corporum generatim frontes laceraque perpendit » & à Vitruuio Sce-
nographis? nomine donata fuiflè vi detur. Hsbc autem 3 quanti Opticeli
dicimusa ex tribus lineis potiUìmum conftituitur atque formatur. Pri¬
ma quidem linea plana 3 ex qua estera deinde originem ducunt>appel-
latur. Altera autem ad fignuma quod nontiulli vi(um,nonnulli vero. Se
rediusquidemaHorizonta tanquam vifusnoliriterminatorem finito-
rernque vocitarunt, extenditur atque pertingit,Poftrema. demum di-
ifantis linea nuncupaturaqus ad Horizontis libellam perpetuò confi f
tuta modòei propinquior, modo abeodem remotiora quepiadmodii
alias demonflrabitura exiflit. Horizontis autem altitudo ad oculi no-
fin libramentum.lemper efl cfterenda : Verbi caufafi ideiti aliquam
Architedus , 1 qua; ab imo folo fpedantium pedi bus attrito prima lui-
exordia initiaque defumpferitjin pariete exprimere, & referre volue -
rit’ ; Horizontis ipfius a 1 tituao ocnlorum noftrorum aciei primùm efi
adtj?quandajnecnon difiantia exeommodiore acq,-oppurtuniore pro-
pofiti loci regione eft deducenda : Sì nanque as.des in horti aut ambu-
lationis cuiufpiam fronte fuerit de {ignara a difiantia in ambulacionis
hor . e propofiti faucibus conftituetur : Quod fi fortefortuna via;
an.guvi--.ores videatitur », vt abfeedentium proipeduum ratio coirne-
niens ac fymmetria feruetur > eas vtique laxiores àmpHorefque mente
concipremus: Quà enim difiantia fuerit maior a longinfque extiterit
interuallum ; qux fibi inuicem fpccedentia ibi cffingimtur hmulachra,
ab oculis nofiris eò rnagis magifque remoueri exiftimabuatur. Quòd
fi delignandarum aEdiiim erigo acque vefiigiiim quatuor vei fex vd
la prorfus sedium planicesipedanc-bus apparereta fuperioraque infu-
per haud mediocri quidem in.tuen.tium oteufaincommodoqùe nimis
abrupta ac prseci pìtia viderentur ^ idcirco fupra a;dium ipiarum bafes
Horizontern nonnihil efierre & collocare rune sequumefse ducemus >
quod prudenter tamen & accurate efficieadumcenfemus. Nec enim
nonnujlorum infeitia & arroganza nobis probatur> qui in fumptuo-
forum ^edificiorum frontibus tnginta aut quadragintapedumaltitu-
d ; ne hifioriam, vd aliud quippiam confimile figurandum indicar unt*
sedium quoque imaginibus in loca tam ardua tamque fublimia conge-
fiisVetumenimucro in huiufcemodierraca nunquam mehercle prs -
darosaefapientes viros prolapfos fuifse videmus: quiaimo Andream
Mantirsiam , nomìiillofque infuper illufires opifkes 3 fi quando
imagines & fimidaehra oculisnofirislongèfuperiorainexcdioquo-
piam ac edito loco callocanda dtìxcrunta Optica facultate eos adrno-
nente, nnllam prorìus plamciem fubficraendam efse exifiimarunt.
Quapropter nos, ad mumis noftrum abfoJuenduin um accmgamur »*
atque, vt probacum ordmem Ss. laudabilem modi-m infcribendo reti-
neamus 3 ab infìmis & facilioribus ad fuperiora difHcilioraque grada-
tim aiccndemus.
tralafcio;& così cominciando dalle cofe b affé andarò procedendo gra¬
dualmente alle più alte» per quanto potrà l'ingegno mio
M
3*
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA
Xperchedallecofeminimejìvàallemaggiorì,còmin- Vmigitur>.in(cientijsàfimpiicioribus ad fummà>fitcontcnden-
durò à dar U modo dì collocare vn quadro perfetto in 3 du : quanam racione perkdtum abfoiucumque quaaraturm va eie
feurgo, dalquale nafcerai inopoi tutte Patire cofe. La creerà polka deduccntur 3 inilexo luclinacoquc iìcu collocane u
haje dtefoquadrojardì^ijOitialteT^i dell On^on- videtur > tradendum imprimi^ tx.Lfcin.amus. Pruponatur quadraci
te come s’è dettole imagmerda lineilo delti occhio 3 & confiituendi bafis A G^Horizontiique alntudo 3 quetnadmodum iupra.
farà lì alquaie conferanno tutte le linee 3 ma prima fiati tirate le due admoiiuimus, ad oculi 1 pfius acieui acquata & peri braca mteiiigatur ;
lìnee da i tati %A> e dipoi continuata la tinca piana G 3 K 3 in languii- tic in F figlio exenipli grana > quò omnts Ime x concurrunt > Horizori
dineì& cefi la Unta delti Origótepar niella a quella^ quantojev or- jpfe modpponatur: Necnoaao A&G propoli^ bafis excremicati-
rdftar lontano a guardar ejfo quadro: tanto fi difcofiarà da H 3 che farà bus àux Ime x ytrinque in HorizontaU anguio ceriiiinantesexcitentur:
carne al punto I 3 &quefto jar dladifìanua 3 ma da \a 3 fina i,fia tirata fiineaq; plana AG in continuum &. diredtum ad kfignum vique prò-
yna linea: & doue quella interfecara la linea Perpendicolare H, G y (lutiti 5 Horizontalis linea squali ipacio ab ea, parique interuaiio vbn
la linea perpendicolare 3 phe farà Citifard il terminedel fecondo qua* quocunque aurem figlio linea Al perpendicularem HG tetigericat-
dnxrtfr cofi da ti, angolo fuperior e del feconda quadro [opra 4 >fi me- q'ue kcuerit 5 qupd quidem in Rmodo conting' z> ibi terminum mtlexi
nard yna tinca fin alla dif{antia 3 & doue quella toccar a la linea, àpio - meli nacque quadraci mox llatuemus, quemadmodum ex lubiecta n-
bo , che fard Dì li fard il termine del tergo quadroj & cofi fi potrebbe gura quiuis pera pere pocelt. Quod il plura ìnluper quadrata eadem^
feguitare finfonoa tiOngonte con quella regola . rat ione graaacim decrekentia deiìgnare librerie ? ab anguio iupra a
inoxconlticucoad 1 rectam aliam excendemus: fignumque C> quo ìpia
eandem GH perpendicularem ab feindint,, quali terminum ajterius dimiaucnti squadrati capicmus. iremque ab anguio iuperiome-
cundi huiulce quadrati ad A conuerfo >. redta ad I yfque cAiUnuz tignimi perducatur : & puucto JD > quo ìpia perpendiculareinintera-
tilt , tetti; quadrati fugientis metani acque terminauonemdefimcmus e .
B
La regola che bo dato qui fopra > è probabile > & boniffimaper vir¬
tù' della linea H 3 G> che fi addornanda la lìnea del fquadro'. nondimeno-
per e.ffere: mollo intricata de linee,& anco pm longa,quefia qui à cau¬
to è più breue 3 & piùfide il viadeltialtra. Terche tirato il lato del qua¬
dro K L 3 G 3 tirle_ due linee dalli lati a tiOrigome, dnch&m continuate le
due linee parallele , cioè quella del piano :, & quella deltiGrigcnte:. &'
quanto fi vorrà fiarr lontano a mirar tiopra, tanto fi allontana' datiti an¬
golo (? 3 doue fard I 3 K, & li far àia fu#, diflahtia: dalla qualefitirard
vm linea fin allungalo & doue quellafegar A lalmeaGtiPfifard
il termine del primo quadro& volend ne far deglidtn.vn dopo ti-
tiltrOyfi fard come e detto difopra.Et benché per-diuerfe vie fi tira vn
piano in per(pettina y io nondimeno hò eletto quefto modo per il più,
breue p ih facile da mettere, mfcrittma <>.
RègnJa a nobis hadtenus tradita ac afiignata ex H G^qn^normsr lì¬
nea appellacurj tc t am v i m >o ni ncque robot fuum defumpììlle videcur»
at cidn prol^xiorj & propter lineamm anfraóius perturbata quodam-
inodo exikat, alteram & òremo-remóc fimpiicioreni vtiaue hic ap-po -
nemus. Quadrati nana ne lacere A G ad k,yj[que fignum producto atq;
conciauaro>duabufque Irneis ex nroque lacere cum Hbrizonteconne-
xis & copulatis necnoa duabus parallelis 3 altera Plana * altera Hori-
zonrak in perpetuam longitudinem extenfis acque didactis ; oeulique
mceruallo ab anguio G modo longion modo breuiori ad intuentium
libitumconftitutoj 8cl k diftantije.Jineamfignificante 3 abeaquead
angulum Aredtaquada^inradij morem emifìa*vbi radius bici ineatti
G Pdifiecuerit ,dbi quadrati prioris ttrminus moxannotabkur & i -
tuetur. Quòd fi ca^terorum etiam quadratorum leriem gradatim tib!
propomeris deferibendam y adduperiorem fìguramfiaum coniìigito»,
eiulque defignationemad ynguem imicator f
P
DI SEBASTIAN SERLIO:
33
biucrltpunì, & iiuerfediftxntic è neceffario battergli familiari , Complurium quidem plaiioroffl» frequens med itatiq, neceffaria cf-
& perciò il Piano qui à canto ìlqual’è di più quadri, cèfi fi faràSia ti- le confpicitnr . Quapropter nos plam hic appetiti > quod ex comp.lu-
ra^a la linea piana MB, di quella longitudine che batterà da ejfere l'- ribus con fiat quadracis, compofitionem interpretandam aggredì
oùer ty&fta dim fa in tante parti quanti quadri vorrai fare in latita - mur. L inea quidem plana A B prò opens cpnteendi preducatur>qu*
dine ,'& tutte quelle tirate a l'Qrizonte > che farà V, dipoi fi metterà in tot fegmenta , quot qiiadratorum conftruendernm defignata po-
la difiantia quanto lontana fi vorrà > ma qui non fi trotta il termine di filila bit latitudo, dmjdetur ; & i cun&is lcgmentis ad P fignum Hqn-
e (Ta difiantia per nonciefferc fpacioma effa è tanto lontana da l'ango- zontale redbe extehdentur: Poftmodum difiantia ab Honzonte majo-
(ojl > quanto è vnavolta& megalongx la linea piana ,laqttxl linea ri aut minori remotione, feu longioribreuiori veinterualloadlibi-
cflendo di quattro quadri in Longhena, il primo quadro contienein tum confiituta;& hic quanuis propter inopiam (patij terminum iuum
f e fedeci piccoli quadri, & co fi tirata vna lìnea da l'angolo B, alla di - fuam que metam minime fuerit aflecuta, ab angulo A prò linea* pian»
doue quella fegarà le linee che van à l'Oriente , li faranno li integra dim idiaque infuper longitudine dittante : cùm plana ìpfa h -
termini dei quadri infcurtio: che faranfedici, onde formati i detti nca quatuor quadratorum confìciendorum ipatio miongitudmerru
quadri con le linee parallele a quella del piano . Et volendone formar porri gatur , primum quadratura tcxdecim minora, comple&etur qua -
eie gli altri in piu lontananza : dalla quarta linea fopra il B , fia tirata orata • Ab angolo emm B ad dillantiam vfque recia quadam extenla>
vna linea alla difiantia , & doue quella toccar à le linee che van a V- figna cuti&a > quibus re&a h*c Horizontales lmcas intercider diuidet-
Ùngente , lifaran li termini li altri quattro quadri per ogni lato : che que , quali fines ac termini fexdecim diminuentium quadratorum ca-,
forari pur fediti» & il mede fimo farai dalla ottaua linea \&pra il ti - pientur: Quamobrem quatuor paralleli ab ipfa plana Imeapari in-*
rande vna linea de lì alla difiantia, & [amarai come ho detto di fa- teruallo vbique diftantibus > & per figna modo notata tranleuntibus
pra altri fedeci quadri Seguendo più olirà quanto verrai , & le linee perdu&is, omnia iam commemorata quamprimùm coni urgent qua¬
gli capo delle quali è il D» tutte concorreno alla difiantia . drata. Quòd fi alia infuper quadrata i plana ipfa linea remotiora ad-
huc defignare Yolueris, ab extrema quarti ordinisparallelatupra JS
^ ^ - -communemredsehuiufce ,linea-
>uendoruaitibiquamprimùm fi-
gqiQcabunc
\
— —-
»
/ , y, , ...
H LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVÀ
JZts'elfi vorrà faro vn piano dì quadri grandi circondati da fafcie > At ftplanarci aliquod comitatu fafcijs quibufdaftì vndique circimfir*
" 1 piana jly 3, &fopra effa fan partite le fafcie & i fi? PYhnnamr tìnM «ioni a r <
e l'kuomo ? & tutte quelle linee Clan tirate à Pori- te
—Jantia cofì dd i'tfnPfìIfì 7?. /////t diflylìitì/t ti/i W]t>r>/it/i (ìi
vna linea che fard
lumi faran li
do fi fare più
quarta fafeia a l Oriente, & don e quella fegarà ìe linee 3 che và a l’- nibusj & falciarum marginibus coriuenientes ftatuentur, Iteni fi am«
Oriente: li far an li termini ài effe fafcie } Ò* de iquadriy<&‘ il mede fi - borum iiumerum adaugere & multiplicare volueris > à fummo quartas
mo fi farade gli altri y <& la diflantia d.i quefìa figura è tanto lontana falcia: ipfius anguload propofìtam di (landa ai renani excendito- quas
dal jiitìuant/i 11 mht a la. I.inp/t -hi/tn*. Oto* **» /inetti nn*Jvì ;« i :___*. n :___ __. rCl _
Te
dro
hreuità ? A tantum vtique aberitjqtiantunì plana: ipfius linea: extenditur longi-
tudo. Quanam autem ratione in hoc quadratorum genere diuerfie fi*
gurarumformarumque fpecfes* modo Amygdala:, quadrato feilieet intra quadrarmi! estrudo* modo crucis imaginern referente^nec-j
non magona: infuper o&ogonseque funt collocando ; breui dilucidaque fimul * nj fallor , oratione espone mus.
La figura qui auantì dìmoflrata è
yn quadroy dentro del quale è vn'altro
quadro della w,eàefimagranàe?ggay)n&
ti angoli di quel di dentro toccano li la¬
ti di quello di fuori , màpofio in feurgp
rapprefenta vna mandola y il modo da
formare effa figura èque fio. Tnmafi
farà vn quadro come da principio ho
dmoftratoyprendendo quella diftantiay
che fi vorrà * & in effo quadro fetira-
ran le due linee diagonali cioè da ango¬
lo ad angolo 3 dipoi le linee in croce > &
dal meggo de ì quattro latifaran li an¬
goli del quadro interiore y & in ogni
quadro infittirlo fi potrà accommoda-.
re quefia figura fenga cercare altra dì-
fiantiane Qri?otite %
Figura > quam biedeferiptamin-
tueris 3 quadrati aliud infra fefe pari
manuitudine quadratura ambientis
exemplar tibi demonftratsita vt qua¬
drati ìntericris annuii iatera exterio -
ris vndequaque contingant : verùm-*
in diminuente quadrato forma ha»c
collocata Amygdala: fpeciem quan-
dam praefeferre videtur. Primuiih ve
in luperioribus habitum fuitj qua¬
dratimi , quacunque difiantia ad libi¬
tum hominis capta 3 confìcieturs mox
que ab aneulo, ad oppofitum angu-
lum duse diagonales tranfuersà per-
ducantur y duasque line# ad anguios
redtos decufiatim poiimodum fub-
iungantur : quibus expeditis mediai
fingulorum quadrati exteriot'is late^
rum fiena notata quatuor interioris
quadrati angulos nobis fiatim fup*
peditabut, pfa:fenlquefigura3 ablque
vlla prorfus diftantk ve! Horizontis
molefia inquifitione 3 cuicunqqe de-
ferefeenti quadrato perbdlè apiari
accommodarique potelì: •
\
m SEBASTIAN serlio;
V ' - A . _
TfelU figura prò (finta fi dìmofira
"Pria croce di quattro lati eguali, & è
pofia inyn quadrato perfetto ,la linea
piana di ejfo quadrato, è diuifa in cin¬
que parti,& vna di effe è la larghezza
della croce donde fon tirate le linee è
l'Origonte , & appreffo tirate le linee
diagonali, & quelle dima frano chia¬
ramente la croce formata,laqual croce
fi può accommodare in qualunque
quadro che feurga .
'AItenim èutern ] euod hicappo-
fuimus* diagramma crucem ex qua-
tuor squis lateribus eonflaram>& in
perfido abfolutoqne quadrato col •
locatam repofitamque demonftrat ;
cuius quidem quadrati linea plana
in quinque porciones diuifa > media
earum crucis ipfius latitudini defi-
geatur : lineifque Horizontalibus
extenfìs 3 necnon diagonalibus inlu-
jper dtòis> crucem inox diliin&am
tormatamque habebiss qu*in quo»
cunque nimirum diminuente qua¬
drato collocati oprimè potdh *
La forma ottogona, cioè di otto fac¬
ete , fi mette in perfpettiuaper dìuerfe
"vie , & ciafcheduna affai di fficile, mà
perche in quefia mia faticaci come an -
eora nelle altre foglio efjer sì breue gr
facile quanto à me farà poffibile, io ne
hò eletto vna molto facile. Tirato adu-
que vn quadro inperfpettiua jian fat¬
to della linea pianadieciparti&Af¬
fandone tre per lato 3 & quattro nel
tnegyo, fian tirate le linee à l'Orìgpn -
te, dipoi le line diagonali fi tireranno >
<& doue quelle che van a l'Ongpnte ,
(e interjecaranno con le diagonali > fian
tirate le due linee dimeggo parallele
alila linea piana,& doue quello tocche -
ranno li lati del quadro, & co fi doue
giungeranno le linee di meno che iian
a l'origonte , la linea di fetto & quella
di fopra di e (fi quadri: qmui fiaran li ter
tmm degli angoli de otto faccie, come*
chiaramente fi dìmofira qui fiotto «
ngura otto larem nu¬
mero circunfcnpta cópluribus qui -
dem rationibus ,, eifquedifikiliori-
bus ad profpe&urn deduci ioiet:cùm
tamentumin pradentia* tumvbi-
que Iocorum breuitati fimul acque
facilitaci qtiammaximè lìudctmus 3
è cundis vnamcjeterislògèfacilio-
rem expeditioremque feligemus ,
Quadrato igitur aptè appofltequ;:
ìnprimiSad ptcfpe&um accommo-
dato 3 Iinea plana in decem gqua fé? -
mentamqxlecctur & diuidacur ile
tnbus vtrinques quatuorque Rime¬
dio fegmentisrel^
tales primo , diagonaldque poltre-
mo ducantur , Se àcommunibus Ho-
ri^ontaliiim atque diagonalium ìn-
ter.edionibus, du* medi* line* d
piana ipfa linea *què d.iftantes ad v -
tranque partem extendantur:& vbi-
cunque tum h% parallela quadrati
maiorislateraitum medi* Horizon-
, . . .. ~ , -, - r ~ *#lesextremas>imam vi delice c fini'
mamque * quaaracorum nimirum lineas offeodent ,* ibi fines,anguliso&oganamfi^irari comnle
dentibusiUtuentur * qusmadmodumex pronti clariflìmé, habetur defenpuone f " ■
La via breue per tirar in per [pettina
la figura effagona y cioè dì fei faccie jfarà
quefia . Sia prima tirato vn quadrato
perfetto,comes'è detto difiopra 3 a quel¬
la diflantià che alpropofito tcrnarà,&
della linea piana di ejfo quadro ne fian
fatte quattro partì eguali, due fi daran
mo alla parte di meg^o , dr -pna per la¬
to fi laffarà tirando le linee a l'Ongon-
te, & appreffo fi tirerann 0 le linee dia¬
gonali, nel mcgyo delle quali fi tirerà
vna linea parallela a quella di fotto,&‘
toccando il lato defiro & fmifiro del
quadro, lifaran due angoli, & doue le
due linee epe van a l'onxpnte, tocaran¬
no le linee inferiori & fuperiori, ìuifa-
van li altri quattro angoli, & co fi farà
formata la forma effagona tirando poi
li lati de l’effagono da vn punto a l'al¬
tro .
At nuiic mgonam quoque 5 qua?
ex la ter u m n umero ci r cu nu a 11 a t u r >
figurarti ad profpectnm deducendi
rationeax modumque doceamus .
Perfe&o inprimis abfolutoquequa-
dratOj vtiam diximus s incornino-
diori difiantia collocato > & planai
ipfius linea in quatuor *quas po:-
tiones,diuifa3 du* medi* medio ìpa-
tiodunque angui a res fpatij ex ire-
misdiltriòiaantur: moxq; rum Hon-
zontalibus tum diagonalibus iineis
extenfis 3 à figno communem diago ■
nalium contactum indicante linea
ipfi pian* parallela ad ambas parres
ducatur. Vbi hxc parallekduo an-
gularia quadrati, dextrum videlicec
finiftrumque, larera ofìendent ; ibi
dii 0 extrenu re&ique angui i con Iti-
tuenrur: Itero vbi mediiHorizon-
tales imam fummamqué‘quadrati
eiufdemlitieam attingente ibi qja-
tuor reliqui annuii obtufiiiicdqqu»
app onentur: Quibus iam expeditis, & ab anguJis ad propinquiores angulos liaeis perda iris, txae
ganum fex lateribus munitimi ac terminatum quamprimum habebis.
E 2
%<$
LIBRO SECONDO DI PESPETTIVÀ
.
Oulà dietro ho dìmeftràto comefi debbono farete fuperficie fem- QnibusrationibusfitnpIicespnrasqnéfupetfickSjtHniquàdratscó
pliòh cioè quadri in più modi efjagonirdr ottagoni: bora dimofirarò co- £tares>ttim«ca§on«!, tnmoftogoi» a rrlò
J ■ • m ^
mtinm cirtunuuacm.cs «uiciuuciK, 3 cjLiitn nuca au ìu tenui is angulos deferibenaos accòrrlo dati capienti! i. nic>xq; ab vno re Tìì *i-
no^dtc^niuuatoumliadiextenfìsjfarciàaczQaaaicxagonuhociiKiiTmm vndeqiiaqicompkdenté iam perfeda & elaborata hab:bis.
i
Similmente fi farà delia
forma ottogona, laquaifa¬
rà formata dentro vn qua¬
drato, & quello circondata
di vna fafcia di quella lati¬
tudine che vorrà l'huomo »
& dipoi da tutti li angoli
di efso ottogno fian tirate
linee al centro y &douz~>
quelle toccheranno le linee
interiori delia faj eia: li fa¬
ranno li termini degli an¬
goli de lottagono interiore
CÌr co fi da angolo ad ango¬
lo fian tirate le linee > Ù*
farà formata la fafeta che
circonda effa forma. Que-
fie forme fiipofsono accom -
modare in qualunque qua¬
dro che fia in vn piano ti¬
rato in perfpettinale fa di
me fiero cercar altra dife¬
tta, ma folamente feguita-
re la regola data qui (opra
& quefa forma ottogonay
& co fi le fafeie che La cir¬
condano fi potrebbono ri¬
durre in vna rotòdita,pré *
dendo il mexgo di tutti li
lati, et con la deflrcggà
della mano menare efse li¬
nee circolàrhcofi di dentro
come di fuoriìode la forma
pren derl a lafua rotondità»
Idem pariter artìHdum
ad Gito goni ipfias còdupti-
caticnem faciendam adhi-
bebimus: Odogona nacque
figura, quemadaiodu tu ori
docuimus in exterion qua¬
drato primùm conditura *
deinde interiori quadrato 2
falcia cuiukunque lacicudi-
nis volueritnus circunfepto *
à cundis Odogom ipfìus a*
gulis obfcuras quafdam lì-
neas ad centrumpoftmodu
deducemus ; qua; vbi fafeise
intimas lineas attinger. 1 3 ibi
termini interioris Odogo-
ni angulis componendis il a-
tuentur: Vnde ab angulo ad
proximum angulum lineis
perdudis 5 fafciam prardidu
Odogonum circumpledé-
tem mox completam abio-
lutamque còfpiciemus.For~
m x autem 5 qua* hadenus i
nobis commemoratse fue-
runt y in quouis quadrato s
quod in plano iaceat ad
profpedum accomodato»
reponi collocari ve queunt :
nec propter diftantiam in-
uenienda laborarenosquic-
quam oportet fed regolanti
modo aflìgnatam tantum-
modo perlequemur •
/
DI SEBASTIAN SERLIO;
7
$
Benché qui et dietro hò dimoftrato Conte detta forma ettagona fe po¬
trebbe fare vna rotondità , la quale nel vero faria bene l'vffim fua :
nondimeno ci è vna via p iù finirà, & che tende più alla perfettione,
percioche quella forma circolare la qual farà di più lati,prenderà me¬
glio la fua rotondità . Ma-per formar queftk è necefjàrio fare vn meg-
■go cìrcolo : & di quella circonferenza farne tante parti eguali quan¬
to verrai : pur che fian pari , & quanto far an più parti, la rotondità
prenderà più perfetta formaMà in quella qui a canto il megqgo circo¬
lo farà diotto parth onde il tutto farà fedici . Tirata adunque la linea
piana foprail meggo circolo, & tutte quelle parti dìeffa circonferen-
tia portate à piombo fopra effa linea, & efje parti tirate a l'Origonte,
& fatta elettione della diflantia, fia formato vn quadrato fenato da
quattro linee, dipoi fian tirate le linee diagonali, & doue effe linee in -
terfecaranno lorigontali fian tirate tante linee rette parallele,le quali
formar anno in effo quadro Jefjantaquattro quadri, lìquali faran mag¬
giori nella parte interiore , & minori alh lati e fremì dà effo quadro,
fia cominciato nel meggo poi d'vn de i lati di efso quadro a, fare vn
punto: che farà l'angolo dì vn picciolo quadro, & vrì altro punto a,
l’oppofito angolo , & cefi da angolo ad angolo facendo punto, fempre
per linea diagonale : verrà formata di punti la rotondità perfetta, &
da punto à punto con la diligente mano fian menate le linee circolari :
percioche col compafso non fi pofsono fare , & farà perfetta efsa.ro-
tondità mperfpettiua, & quefin figura, difereto Lettore, ti conmene
bauer fumiliar ifjima, dellaquale à molte cofe ti potraiferuire, ficome
à fuoi luochi ne parlerò .
&ad Opticasleges'
£ibi fiepius yerfandam prò nota auclioritate prscip imus
Etfi jquopa&o ex o&ogona fupsrficie rotunda figura fatis aptè de-
ducacur, tradidifle videmur, aliam tamen hic tutiorem o&ogo .ȣ fu*
perficiei rotondando fubitmgernus rationem. V: igitur propqfkum^
afiequaris ,femidrculuminprimis te circunducere oportet ; eiufque^
peripheriam in tot oqnalia, quot iibuerint, partieris fegmenta, duna-
moao consta in vnura compofita pare ai aliquem nutiierum conficcar <*
Quanto autem in plora eam deduces fegmenta, tanto rotondar tor¬
ma vtique euadet. Veriì n in fubied^a figura femi circuitoli in odo »
diftinxiirms portiones; adeò vt totapofteacirciiiacìodexdccirn a;qua
comple&etur fegmenta. Piana igitur linea vna eademque cimi (erm-
circuii ipfius diametroexiftente , à cundbs peripherice fcgmentis p£i>
pendiculares ad eam perducantur , moxque ab eiufdem. diuifion bus
reda® linee ad Horizonterra contendane. Poilmoclurmdifiantie nabito
deledtu jOiiadrarnm quatuor lineis conclufum defignetur : diagonijl-
que produ&is, à fìgnis^que communem diagonabum harum acHon»
zontalmm iinearurn contadtum deinonfirac , tot quoque paralisi* au
ambas partes extendamar ; moxque quàtiior Se ièxagmta qnaui ata^
fefeconlpicienda exhibebunt : qug in medio quadrati ipfius unn.a-
xiora?fub extremis autem quadrati eiufdem fimbus termjms veangn •
{fiora vtique apparebunt. Medio poftea lateris quadrati maionsac-
cepto s fignum ibi primùm notetur 5 deindealiud ilgnum in oppolito
quadrati eiufdem minimianguloconilituatur : Si confimi!! ucinceps
ratione ab angolo ad oppofituni angulum figms in diameli i rrioreni-t.
ipfirudis termini complures in orbem (efe conuoluentes ia.ni (rare co-
fpicientur. Poftremdi figno ad fignum flexucfis quibufdam lmeis do-
aa mambquàm vlìaprorfus circini ipfius ope figuracis, dmimuenrem
, Pr^isntem autem defignadonerib Itudiofimme Leaor>
W più alianti tì conukn prodiere , & circondare efsa rotondità
da vna fafeia , laquale quanto la vorrai larga tirerai il mego circolo
nella parte interiore & le medefime parti andando al centro farai nel^
circolo minore, & quelle portate à piombo [opra la linea piana, ma
fian de punti per non confondere le altre linee, & quelle medefime ti¬
rate à l'Origonte > doue toccheranno le linee diagonali ìuifaràìlter-
mine delia fafeia che circonda il quadro, <&" cofi da tutti lì angoli dcT
la prima rotondità fian tirate lìnee al centro pur dì pupi? & doue\
Infuper rationem, qua rotundifatem mediam fafcìa vndequaqu^
ambienteconfirinsere poffi$>meditare. Quampfùmbri igitur fiifciai
latitudinem definierisjinrenorem femicirculum ab ex^eriori difiantem
circunducito : amba inique peripherij earund-m nduu per vtrafque
ad communecentrumdetinentium ausilio m a®qua confi niliaqae ieg-
menta diutfis , ab interioris hemicycli fegmentis ad piatiim IneaixL-*
perpendiculan s perductto: verùm om ics h^nouifii -n*? line* ìuperio
ribus idicàx, proptercontufionem euiund^in^ puns^isquibuldam
LIBRO SECONDO DI PERSFETTIVÀ
quelle iaterfecàrannóle lince di punti che vanno a V Oriente], li fa- minutioribus defignentur ; Perpendicularibufqu&àd Horizonté vfque
ranno li angoli da formare la interiore circmferentia tenendo il modo pwaftiin continuatis,vbi re&a* a minoris femicirculi cxtremitacibus ad
che fi è detto di fopra : come fi dimofira qui di fotta . Jge ti rìncrefca, ò Horizonré i piu m extenfse dìagonales linea abfcindent, ibi termini fa-
fiudiojo di quefla arte,difaticarti bene intorno àquefle due figure le- fcia; quadratura intqrius ambrentis lktuentur ; Mox ab angulis omni-
mali fon certo, chea molti faran difficiliperciochefenga quefie non bus ampjioris rotuuditatis lineai pundis itera tignate ad centrum con-
ftpofsono fare molte cofe che accadono 3 et con quefli fi faran tutte le fertim omnes profìcifcantur , qu.se vbi in Horizontales lineas punótis
cofe a chi lehauerà ben familiari , minutioribus adumoratas incurrent ? ibi anguli ad interiorem circun*
fereatiam fine rotunditatem formandam accomodati capientur.
Poflremòabanguloadangulumlinearumfiexibus manuutn opera ciccunduffcis, quemadmodum fuOfcnpta patefacit figura >| rotun-
ditatem fafcia vndequaque circunligatam & irretitam habebis. Nec te > duabus hifee propo (Iris de figliationibus quanuis difficiliori-
bus diutius infifiere, pfniteai; : nec enim abfque eariim cogumone opera compiuta, quorum fcepe fcpius indiget vìus decenter com
litui queunt.
\
[Accade molte volte à l* Architettò dì voler dimoflrare vno edifi¬
cio di fuori, et di dentro, per ilche farà ben cofaficura, et breue, ha-
uer primieramente fatto tutta la pianta de 1 ‘edificio mperfpettiu a ,
et dipoi leuar fu dalpiano quelle pani che gli vorrà che fi v eggono , et
l'altre parti lafsare futi piano per dinotare il rimanente de l'edificio ,
onde volendo fi mettere in pe [pettina vna pianta,farà necefsario, vo¬
lendola far bene , dì fare efsa pianta in propria forma, et da quella ti¬
rarla inperfpettiua, però io ho formato vno edificio tutto vacuo , ac-
. _ * ^ - 1 t / Z 5 • 1 /» .1 4 « • /-»¥ « -m
Verta id infuper Architelo nonnunquam cccurrétvta?dificiumi
aliquod tum exterius , tum edam interius oculis noftris fubijcere velit.
Quapropter fi certo quodam & compendiofo itinere propofitum iuu
adequi cupiet, totius sedifìcij aream optìcè eutninprimis conflituifle^
oportebit : moxd pianirie , fabricaeipfius partesconfpiciendasexcita-
buntun cseteris in eodem plano ad reliquas edifici) partes fignifìcan-
das dereli&is. Si igitur areaaliquaadOpticaslegeseritnobiseffin-
genda, vtreriam eiusdefignationernefficìamus, primo quidempro*
priam ipfiusTormam fìguramque defcribemus , moxque eam ad pro^
_ x ( , ^ _ fperiumaccommodabimusactraducemusi Quod nempe vtfaciiius
•arie inperfpettiua . Il modo à tirar quejlo in fcortio non mi faticavo percipi poflìt, vacuum vndique & inane hoc a?dificium appofuimus.
molto à defcriuerlo,percioche gilè co fi facile et chiaro ^he ben fi com■ Idque firmiffimè tibi perfuadeas velim > fi defignationum harum no-
prende,perche portate tutte le linee che fi portano dagli angoli, et da ftrarum vim ac artificiati! perfe&è cognoueris, te alia quoque hislon-
iiati delle cofe in propria forma : fopra la linea del piano che vorrai gè difficiliora ad profperiuum rationem quamprimùm fore dedurti-
jare in fcortio : et dipoi quelle tirate à l'Origonte, et fatta elettion. rum. Quopa&o autem prsefens sedificium i nobis fìguratum paularim
della diftantiapoi ferrata la quadratura del quadro in fcortio : et ap - diminuii & contrahi debeat, cta per fe patensac manifeftum hoc effe
prefio tirate le due linee diagonali: quelle dimoftr ano la via di for- videatur* haud e fi profetò quòd in h umfce rei explicationem mu! *
mar tutte le colonne > etpilajlrt, di maniera ch'egli è imponìbile àfal - tum laboris inl'umamus , f Singulis nanque lincis ah auguhs-dt Iateribus
Urei et maffimamente à coloro che faran bene infintiti delle cofedi* rerum earum » qua* propnjs formi* c!c.figuat* cì'icurifcriptsec uè fue-
mofrate piu adietro . runt? ad planiciei ipiiusj qttatn abfcedentem quodamtiiòdos& fugien-
tem etìicere volumus 5 iineam translatis atque perduètisj moxque et jf-
ceai cum Horizotite copulatis, necnon commodioris difiantia? habito deledii 3 & diminuente quadrato infuper conciaio ac drcisaCepto*
duabulque dk.gonijs tandem extenfis :.ha*columnarumomnium, cun&arumque pilarum coliocationemacque conforn atiet émcifra
viium errorem nobis (uppeditabunt. Quse quidem eò faciiius comequemur? fi, qu^ ex fupenoribus tua didiumus,memoria fumiùer te-
naciterqueretiaueriaius. ; -
4 °
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA
La fogliente figura è alquanto più, difficile della paffuta,perche prò,- Subfequens figura precedenti difficilior aliquàntulum magifque in-
tedendo per gradi : piùfacilmente fi comprendono lecofe > & [opra il uoluta eflè videturà patentioribus nanque ad ©bfcuriora^atque i lim-
tutto chi vorrà bene inftmirfe di tal'arte: non è da laffarfi indietro co,- pljcioribus ad magis compofita grada" *m proficifcendo rerum cogno-
fa alcuna: angi metterci ognifuoftudio per intendere bene il tutto,& fcendarqm veritas humanis mentibus facilius nimirum iilabitufjnn-
prcnderne diletto & piacere, ma chi uorrà poffare quefla & quell'al- primiturque. Qnod quidem infìitutum fi ad arris facultatis ve vllius
tra figura doue trouarà qualche paffo difficile da intendere : benché confert explrcationem, ad Archite^ure inprimis (cientiam tanquam
però mifonfempre sformato dì fuggire le difficultd.egli faràpoco pm- cecerarum longè dilficiljimam percipiendam addifcendamque profe¬
to in quefla arte . Il modo adunque di tirar la preferite figura in per - dfcò conducer : Qui nano fi quis in hac celeberrima prasftantillimaque
fpettiuaji comprende chiaramente finga dirne più cltra:ma fi dee fi- facultate Jongius progredì’ & quammaximè excellere concupieritjni-
guitare il modo che fi è detto nellapaffatacarta>& auuertir fempre a hi! vcique okitanter ipfi pretereundem exiftimamus: verumomnes
quefìo ì che le linee diagonali fon quelle che reggono ogni cofa inter fi - neruos potius, ve aiunt 5 ad fingularum rerum intelligentiam afìequen-
tandoie con le Orientali . Et benché molte & diuerfe piante intorno dam intendec > & horum imdiorum vehementiffimo fiagrans amore
4 quefiofuggetto: fi potrehbono farei nondimeno per hauer da tratta - in ea totus denique ineumbet. At fiquis rerum difiicultate perterritus >
ire dìmolte cofe > quefle due faran b afte noli circa a tal materia■> perciò, modo hac modo fila fpbobfcurjori defignatione fibi oblatajdtra vllam
che'lftudiofo ^Architetto con quefla poca luce,ne farà, deli'altre al fuo animaduerfionem conniuentibus oculis eas praeterierit ( etfi facilitati
propofito fecondo gli accidenti, & co fi volendo egli dirigiate sii quel- Sciancati in dicendo quammaxìmè certe fiudemus} id illum inpri-
leparti che'l vorrà dimoftrare: farà necefsarìo far il diritto in propria mis admonitum volwmus>euin in hac facultate parum admodum prò-*
forma mifurato con la iftefsa mifura con la quale fufatta la pianta, fc<%urum. Quasiam igitur ratione ad profpe&um fubie&adeducatur
& dipoi con lo fquadro [opra la pianta infiurtio dirigere tuttek figura» abfque vlla prorfus explicatione facillimè percipi poreft ; qux -
parti, come più chiaramente ne parlerò al fuo Ihqco . eunqneenim in altera delignadone modo ànobis tradita praeceptaque
fuer unghie denuo quoque funt iteranda ac repetenda .Id vnum in prf-
fentia fubiungemus > communes diagonalium àtque Horizontalium i n ter fedi iones eas vtique fore, qua? totani hoc opus maderabuntut.
Quanuis autem duabus iam deferiptis estera? quoque complures arearum fpecies fuperaddi pofient, cùm tamen ad alia fit nobis in prs*
lentia properandum^duas hafee tantum propofito noflro fatis fuperque fareexifiimamusundufiriusna'ìqiie (k perfpicaciffimus Archi¬
le dus harum exemplar intuitus ac imitatus alias quoque » quotquoc ei occurrennt * prcrnptè expediteque defignabit. Quod fi conlpi -
cuas edam nonulla$ «dificiorum partes ab ipfa planicìc educerc atque in aìtum extollere ipfi libuerit 5 propriam antea partium aflur-
gentium formami eademmet prorfus area? accenta obicruataque menfura, deferibet: moxque rcgula normaque opitulaute., fuper dimi-
^wentem aream partes eafdem eriget & excitabit a quernadmodum yberiu s diffufiufqne pofiea offendemus ? j
—
’—
42
MBRO SECON
DIPERSPETTIVA
Trattato di P:S'fpettìu2 quanto ailicorpi. 5
g uaste dii piani & altre fnperfiae ìtf fsmx diucrfe ., voglio ha-
■>vru> Pipri-n st h/tfratf'T/r - hn.v /1 in tvntt.'iv-X Àpi "’J ^ . JL.
.LIU ut j ui lu J un >.
iu . cv poi ciìcondata ciavìia fajciq , mavorràl'Sfrchitctto, ffjetpipió
gratta, dimofirarein per [pettina vna fo$ma,ottogona come (aria >|
p9Vs ?’ f arà P m ? a ll f m ! do die Jf a firma net modo dimofiratdpm a
dietro, & quanto vorrà chefia.aitoejfipo^odalfuofondocmefa'
tira terra , faccia la medeiìma forma A t.alr nhp '?~' /1 . «/*» th-.n-» ™
Optici corporum Terfraffitio , Cap H 3*
Quod ad planorum fuperficicrumquefermasjfpeaatjabundèiawi
iocuci fuiflè videmur Nunc vero ad corpora, qua? è planis in altitudi-
nem a tee li untar, orationem ncitram defledemus. Qim igitur in fupe->
rionous edogonam (uperflcienitumfeparatim,tumetiam falcia qua-
^am abbiente confìnaam deiignare Architedum iam docuerimusJ
yojet ipie xortafle adogonqm iniuper corpus, vt puteum quempiamJ
ucji/uu vjt i^uriuc, ifjj/ui a, u iiHgUvt III cjju j Oiifia OttO^Ofta \UpeYlO~
re co{ì quei di fuori carne quel di dentro fiati laffate cadere lefke lìnee
perpendicolari [opra, li medefimi angoli delia forma di fotti : & co fi
farà formato il corpo ottogotpo trqnfpare,iie> come fi dimojir.t nella
figura qui auanti .
*2*-** “3 ^ ìuuuu iupra renani emer gè areni alntudmem mente
C 3 nc_p„nt, aci lantam vtiqus altitudineru fonti a m eandem odogona
prQuenatque,eamquead Horizontem accommodet : Pofìmodnm £
cuiiòtisrorm^ipfiusoéfdgonìeatquefuperiom, tatti videlicet exte¬
rn rebus quàm interioribus angulis, ad pares confimilefqueformat
erniaem inrenorisangulos perpendtculares iute x deducantur :& hac
fandpm ATra,i^i . „r_ :
tandem^ratìone odegonum corpus perlpicuu.m acque transiucens*
conurudum forinatumque habepit
^"V V
ìl q nate :
* s f fina al colepo ottogqno trasparente , ile,
_ e ben necejsmo {opera formare prima che fi venga a fare tlcorpv jv
tao y come e quefloqui acanto , ilquaie il mede (imo di forma , & di
mi furai ma tutte le ane e c h e non fipofsono vedere,fono occultane ; al-
z> a , c aa yn corpo trasparente a va corpo folido , che fiq a
vedere t ojsa duradir n corpo morto priua di carne /& vedere va
mede fimo corpo vino con p t p m carnei laquale cnopre,quelle offa du¬
ra quantunque ella fi a là dentro nafeofa . Et co fi come quei diffema-
ton che han veduto le anatomie degli huommiy&di ammali, Jonpiù
vaienti & intendono meglio l'arte,che non fanno quelli che fe ne paf-
jano via coji juperfidxlmente , - feruendofi folamente di quella appa-
r e alia di fuori: coji quei per {pettini che vorrà bene intendere & met¬
tere a memoria Ir _* _
j 1 “ w f fi/f l/f t/\J vi» JL/ } C 1 l/vi, t \j 1/ tv f L 1/ v» Jf' 1/ iv/ U Eli’ E 11/
vei ocoe hauendo l'huomo freqiicntato y <&‘ poflo alla memoria le dette
pani occulte, operando poi,fi feruirà delle pr incip ali,& di molte, cofe :
fata di pr attica, laqualperò farà nata dalla theorica .
Et hac qmdem de odogono corpose, quod pellucidumperfptcm
nmque appeliamus , dièta iufTiciant, cuius confìgura»di moduni opti -
me tènebis, antequà ad denfuni corpuscoudruendum accedas. Quod>
ficut appo /ìca ddigoatio oflendit, cum altero forma acque ra^uiu tu.
co.nuenire prorfus videtur, eo tantummodo dilcnmine intercedente »
quòd corpons hujufcelinea?, qu$ vifu comprehendi minimè poilunl>
Occulta? & larentes exifhmt, Nec inier perfpicuum fol idumque corpus
quicquam aliud interelh quàm fi nuda cadaueris alicuius ofia>ca;*neq;
ddbtuta; idemque corpus vmens carnìs mollitie opericnte conteÉum
afpiciantur. Sicut enimpidoresqmcunquehorninum & animantium
diflediones fa?pe fa?pius contemplati fuerunt,ijs,qui eorundem corpo-
rum exeimam tanturnmodum faciem,externaque duataxat lincaméta
intuiti ad interiora minirnè penetrarurit,prjeftantiorescxcellentib ;ef-
que iudicantur: haud fecus Optici, quibufcuiique abditarumoccul-
tarumque linearumvis atque artificiati! innotuerit, ijs longè pr^fra-»
bunt, quibus aperta duataxat maaifefta?que partes erutit cognita? at^
que perlpeèbe.
DI SBBAST1AN SERLIO;
43
Za maggior pane dei fiumi'
impetuefi, che difendono da,
monti, y giunti nelle pianure tal
volta mutando alueo, quanto
terreno tolgono ad vn vicino *
tanto ne donano à l'altro . Così
fa laperfpettiua nelle cofe an¬
golari: che quanto di quello
angolo fi perde dal canto della
yeduta de riguardanti } tanto
ne accrefe da l'altro di fuori*
taquai cofa fi dimoflra nella
prefente figura qui apprejjo •
'Nota dunque bene, Lettore
che’l quadro perfetto di me%o
rapprefenta la graffetta di
vna colonna quadra , <& quel¬
la par te minore, che'l circonda
dinota la gr offesa, & il [por¬
to sì della bafe come del capi¬
tello ì la figura feto queflaèla
bafe : & quella di f opra, il ca¬
pitello . Il modo di far fcurtia-
re le dette cofe farà queflo •
Trimafarai la colonna in fac¬
cia fegagroffcgga, & li for¬
marci la bafe, & il capitello r
facendo li firn fporti eguali »
tanto dalla deftra, quanto dal¬
la finiflraparte : & tutto que¬
flo farà de linee occulte cioè di
punti: come dimofira la figu¬
ra , Dipoi tirato à l’Origonte
quel lato della colonna che s*-
badar edere: & trouato qud-
to deue ejfer grojfa quella par¬
te che fcurtia, come al fuo loco
ne par lem. V oi trouato i l fon¬
do di effa colonna, fian tirate
da angolo ad angolo le linee
diagonali che fian occulte, &
da l'angolo della baf ?, per eh e
di quella parlo bota , che è
verfo la veduta , fia tirata
yna linea à l'Or ironie,l aquale
fi fenda tanto più baffo eh
tocchi quella linea diagonale >,
che è nel fondo della colonna :
lì farà il termine quanto perda>
quell'angolo, co fi dal detto an¬
golo che minuifej l’altro che-
crefee : fia tirata vna Un e a
piana laquale farà alquanto
più buffa che’l fondo della co¬
lonna, come è il douere . Eco fi
la proìettura della bafe dimo¬
fira quanto fi ftende fu per ik
piano, & quanto fi feria vn*-
amgolo^e'qnanto crefe l’altro,
dfifeaalla linea fuperiore del¬
la bafe al lato verfo la veduta
fia tirata vna linea à l'Orien¬
te , & cofi da L'angolo di fotta
che perde fia tirata vna linea
dVOriZfóte, & doue quella fe-
garà la linea diagonale del fò¬
ia della colonna, li farà il ter¬
mine de l'altro angolo : come fi
vede efpreffo nella figura qu%
auanti . Et quello ch’io dico
della bafe, s'intende del capi»
tetto.
IMI»**'
•**»'« ai «*/J •*«**»*» »» • 14 a. w » «
■ vf tm «■ m mimmi rm t*.m*mw ■ w* ra M» Ir RI m* Aar* M«Mq|
v\
Pieri que aftVnes Cùm de ino-
tibus prsecipices ruunt 5 valles
maximo impetu aggredientcs»
& alueum quandoq; mutauccs*
quantumagri colono buie adì-
munt auterimtquc 3 tantum al¬
teri adijciunt atque refìituunt *
Haud fecus etiam Optico iii-j
angolo rum io forum profpc&u
coutingit : quantum enim do
interiori ? afpcbtuique noitro
propinquiori angulo detrahj-
tur ac imminuitur* tantundem
angulo extenori atque remo
tiori tribùitur ac lupe.additar;
quod quidern optimeli failor>
ex fubieeta defignationecuiud-i
percipere licet. l'ibi autem id
ìnpriirus? fiudiofiiiìme Ledtor >
memoria* commendando pise-
cipio» medium videlicetqua- ^
dratii quadrata: cotonante crai-
fitudinem; minoremque por¬
ti onem quadratura eiórinfecus
arnbientem > tam bafìs quirn^
capituli iplìus columna? proie-
étur anijprominentemque cra(-
fitudinem lignificare : in feri or
autem figura bafim>& fuperior
capitulum cotonante ciufdeirm
defignant. Verùm quanam po'-
flea ratione haec omnia fìafrdf-
minuenda contrahédaque,iam
accipe.Primò quidem cotonina
è regióne abiq; vlla craffitudi-
ne prorlus efiinges, eiqueba*
firn prseterea tapirulwmquo
adqcies, proiedturistamdex-
tra quàm (iniftra ^qualibus cd-
ifcitittis > fic ad vniuerlum hoc o„
pus expediendum occulte que.
cani llne& minucioribns^pùu-
c^ii tantummodo connotarci:,
quemadmodum fubiedi paco
iacit delcriptio,erunt ubi adhb
bendai. Poftmodum columna?
iplìus latere, quod confpiciea-
dum prò ponitur ad Horizonté
vfque perdudojpatilque dimi-
nuentis & decrcfcctisjquejnad -
modum pofìea oftendemns,
craffitudine inuéta; columnxq;
infuper ima profundionqi par¬
te confUtuta > ab. angulo ad cp-
pofitum angulum diagonale^
qusdam. oce ukx producantar,
éc ab angulo bafis(deea nanque
in prafentia fermonetn habe-
mus) qui %<d alpetìum prop
accedila linea adHonzonce*n
extendatnrjquf infra .concinna •
ta eoufque de duca tur j do-aec
diagonij lineam in ima cotoni¬
na lam defignatam contingat :
ibi nimirum diminutionis an¬
gui 1 ipfius terminus iiatuerur.
Mox ab angulo hoc diminuen¬
te ad alterimi accrelcente. pla¬
na qusedam linea perducatur»
qus> ficut ratio quoqueqffiagi-
tare vìdetur ? .intra imam coni*
mnam aliquantulum deprime-
mecur. Hac nempe ratione ha«
fis ipfius ptoiedfura 1 quan¬
tum ca eiitra planumexcenda-
tur, & quanta anguii rnnis de-
44
LIBRO secondo di pespettiva
»v i/ muusu i
lo effetto che fanno , p§ auantiver eÌTere m mi Ir * £rm jf m . a$ 5 venim lbl pnmprum tcrmmorum duntaxat, declorano-
co/<z difficile, io ne fermavorrì altra con tutti h Ivm mem | , em ,? ux ? rnu . 5 P r '«ponendam * vt ea frequenter reperita intelle&ui no-
bri de linee occulte, dando dipoi il modo, quanto ver me ItmtrA /■ r^r ^ rmms |m P n mantur : proximè autem nunc pr^fentes fubiecimus
troupe li ter mini dei detti membri adv no\per yno perche,lutti rvJ .^ e A? nat:ion ? s > vtgratiilimum earuni afpedum ac fymmetriam alìqiia
fieno alquanto , mà-in quefio medila ^ em ex P^te degnare poffis : filud interea reliquum efie videtur .
ciamentìdella bafe & del capitello , come minuifcono fa rrefrenn ^ pr ° b g HraCa q> coiumna rum bafis tiim capitulì coronices,
™ mandare ; bene alla memoria aMnJl ^ *«“*** decremento d iligenter perpendamus : & ciuf-
bicorno fia benemfirutto della cofalaqml vorrà fate perche nei vero ^ cm P e coronicuiq difpofìtjones memoria <unt à nobisfìrmiter
la ih corica fiàmu’.nielietto, india pmtica dMrifr mtmlr ^ end ^ vt hl * PPtnne mfh udii infequennbusdeìncepsoperimi
perciò lo miendentiffimo Leonardo vinci non f contentai* intridi m ' ^ bcienGOruil ?J'at ,o nerq faciiius aflequamur. Ex quo mmirum ìd
ja eh'ei facef 'e, & pochiffime opere condufje a peritinone Sdirena r< ^ r ° r COat, ? lfle / vt Le( ?nardus Y jpc,u s > peritiflimds nempe Àrphi-
j oliente la caufa ejjer qucfi.fi: cke la fica mano non Imeu i vìurux'L 7 ?' JS * nunc ì aam de opcribus fusa vehementer 1 te tari aut gloriari vide»
Vintelletto . Et inquanto a me, (e io facefji cóme luì :nonh aurei vi*, /0atKa a j mocuin 2 ea abfoluta elaboracaq; fuiflè compqrnl *
fra! mandato fuori cofd alcuna delie mie me manderei ver ir un r " n lV * ^ U j u - S 9 ll,(krn rei, nonnunquam rogatus > cam rat sonerà m me-
fere io che,a dire il v eroico fa ch^of^cU^^iot^^anm^lrimipn dl ™ ad ^e folirus trac, quod mambus intelicclusipfms adequi
tu 3 ma (come di ffì nei principio del mio quarto Libro per me mandato ncquaquamlicerec.Veràmhoc predanflìmi viri in-
fuori ) quelpiccol talento che alla bontà di Dio piacque donamiiai' rfc 1*°^ kd ' Anóum imjtandumque mi hi propofuiflcp*,
ho voluto, VT voglio più prefto e fermare: chi lavarlo marcire fotta eoi -umtilum rV^r m ° P T ?n m UCCm £gr ? dl P umui{km V nec
? L terreno fen^a alcun frutto .Chefe io non giouaròaUi curiati di aver utrem (^2 ! 1 omnium proferì i ac dmulgari tolti-
cofe affai, & di toccare il fondo di o»ni co]a : mvarò alme? n a ItLii; otV * ^ C r *' m v ^ rum pfolqquar fatearque, (me quid reipfa conltrua
che Jan nulla , opaco, chequejla fù lemprc lama intemilrè ‘ c ” UC ? on fi? J . an J> line quid littrarom moiìiimentis traci sm aftnjc con -
, - H ' tempre lamia mentme. figuem, mih; piene afcioJutcqne iatjsfeccre nrqueo. Venim 1 ve al4s
mo maximo propter ìnmmamquandam eitisliberalirarptn m ;i,; f ^u! C ' tleme d:x *5 e rec °rdor >exiguum ìlludtalentuni,quod Dco Opti,
rumvtiiitatemci.tmquoopc? ! T 0darCqupvl / umfuk > ^ M todiofo/umguccunfto-
detoderemalo. , wpfrtut ,quaminb tettaprppterfegtaqcmaut focqrdiamati/quc vi|pprori^emoipaKato
)
-
DI SEBASTIAN SERLIO,’
. 1
ui-(
» -A-—
A 6
LIBRO SECONDO .DI PERSPETTIVA
Tenue come ho detto più a dietro parlando di quelle proiettur-e in Quornam > vt modo diximus de column'arum proie&uris ad optici?
permettimi egli, è molto difficile à trottare il termine di tutti li mébri rationem accommodandis (ermonem habeuces 5 membrorumeun-
ter cali fa de t'accrefeimento fuo . Si à mirargli di jopra come di fitto dormo propter eorum incrementa termiiios muenire perdifficile val-
m su: io non bò voluto temere la fatica di farne yn'altra figura per ef - deqtie labori olimi exiflit: Nane quopado oiembrorurn omnium in-
fcre meglio intefo , infirmarla con tutti lì firn membri .fifella paffa - cremane reperire valeamus > moduin atque rationem crademus. PrB
ta carta penultima à quefta, kèràato- il modo di trottare Li termini de tnò quidc bafìs, omnibus eius parciculk ac ornamenrìs adie#is* necnS
vii angoli ienxa li membri: bora darò la via di troupe lo accrcfcimé - proié&uris infu per iufta rat ione ac fymmetria diflributis, haiid alito*
% di tinti li detti membri , 'Primieramente fi formarà la prefitte bufi qua fi è regione collocata fuiisct? conftituatur: ad quod vtique munua
io più baffo , & Li j arali li termini del plinto alquanto maggiore x che
{iati terminati di linee ferme, & appfefjò da l'angolo del plinto verfo
j i ati
la Veduta (ia menata vita linea aìjuperìcre termine della bafe fipra
lagnale fi termineran tutti li membri in quefio modo : dal'Onte onte
1 ... / _ ,• 7 •. L..1 J„n . I r.*~. _ _,
linear edud* in maiorem aliquantulum alcicudinem>qudm plinthus fu-
peifior > atcoiianrtir. Pottmodum ab angnlis plinthi luperiorisduse re-
dteadHorizontem ducantur, qua: duaslmsasab infcnoriplinthoiani
excitatas continganr: iòique plinthi maioris aliquantulum ac am p] io -
ris termini? qui perpetuarum acftabilmm linearum excenfionibascó-
tineautun iuntiiatucncii. Deiricepsabangulo plinthi alpedm noibo
propiiiquion adfuperiorem bafìs ipfìus cerminum ruòta ducauir: in
a tutti li angoli de i membri della bufi fatta de lìnee occulte fian tira - qua membra ornai a iam à nobis còmemorata ìequenti ratione?quem-
ù i membri. Uguali far an tutti accr efcinti alquanto, co fi formati tu - 1° c xe
ti U membri fu Vangelo verfo la veduta .> fian tirati tutti à VOngonte, fluent
untem>5c ad. fu peno rem vdque ori mg ipfìus bafìs terna inum prò-
nteni contmganc. Vbicuaque igitur Horizoncales Jinese Imeam
.ìcrcmencafufcj-
oris ad anguium
denique perda.
a
r
t
P» - —r — - i»
rizormentiemper ledaais
inprimis.ve mehtem adhibeas rogo > quòd peipendicularesomnes li¬
nea lineas 5 quas modo commemorauimus, Horizontales ioterfeòare
riflìme offenditi qua: quidemdefìgnationesm hmufeemodi
òmcnu*quain i pfamet oratio frequenter habere confpiciun-
t
■ -
DI SEBA STIAN SERLIO:
;
3
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA
T
Dinei (e vie tifano a collocare le colonne {apra v n piano L'vna dopo
l'altra : per far porticati archi, ò altre cofejimiti . Ma quefla fard la
più facile, primieramente fi fard vnpiano di buona quantità di qua¬
dri) come nel principio hò diyncfirato, a quella diftantia che a l'huomo
parerà meglio imagmanàofi , cfsempio gratin , va di quei quadri due
spiedi,& cofi le colonne faringe ofse- tanto: benché ne i fuoi fianchi non
faran che vn piede,per efsere quefie congmtc con li muri della de fra,
et ftniflva bandafra l'vna & h altra di quefie prime colonne farà otto
sudàri, & cefi tirata a l'Origonte la grofsegga d’cfse colonne, et al¬
tro cétra da formare la grof segga del fiotto arco'farà nel mero della li*
ned fotta quella, et cofi tutti quei termini dalprimo arco fi menar anno
a l'Origonte, et fatta formato lo primo arco falere colonne più lontane
faran medefmamente otto quadri L'vna di fante dall'altra che faran
yn quadro per tutti flati et il mede fimo fi farà come delle prime, et
(G fì delle terge et delle quarte. Qjd non ho anebora voluto fare li favi
archi in {curilo per non ti faticar tanto ( Lettore) in vna lettione, ma
ben io farò al fio loco. Quelle due porte quadre da li lati fon coperte
vna parte d'efse dalle prime colonne 3 ma la fua apertura viene ad ef-
fere quattro quadri percioche da l'angolo di vna porta alla colonna
fon due piedi > et altro tanto dall'altra banda et cofi la p orta occupa
auàitro quadri. Olici trauicedi che fon {opra gli arcai ben fi coni-
t rendono affai fenga ch'io mi fatichi a dirne infoi nlo 3 au e colonne non
%ò voluto metter le bufi : ne i capitelli per non confondere l'huomo,
ma nella feguente carta d imo finirò il tutto .
Quoniam, vt modo diximus de columniium proieéturis ad optici
rationerrt accorremodandis (ermoneni habenees , rnembrorurn cun-
dorurn propter eorum incrementa terrninos inuenire perdifhcile Veli¬
ci eque laborioiu’m exiftit: Nunc quopa&o memhrorivm omnium
cremente reperire valeamus , modum atque ratlonem crademus. Pn-
mò quidé bafis, omnibus eius particulis ac ornamentis adiectis? necno
proiedurisinfuper iufta rarione ac fyrmnetria diftributis jhaudaliter
quid è regione collocata fuifset, contfituatur : ad quoi vtique mutius
exped'endmn occultiorcs linea: funt adhibendse.Deindepropofitsba-
fis>vt iara ollendimusjimminutiones atque incrementa afiumanturdi-
neaque plana infra ba(ìm tantum vtique deprime:ur> quantum ipf&
bafis ci n idem fundum excedit. Mox ab angolo plinthi inferi or ìs dua;
li ntse edufe in maiorem aliquantulum alcitudinemjqudmplinthus in-
perior > attoliantur. Polimcduin ab angulis plinthi luperiorisdu£ re¬
fe ad Honzontem ducantur? qua? duas Lneas ab inferiori plmtho iara
exatatas contingant: ibique plinthi maioris aliquantulum ac amplio-
ris termini? qui perpetuarum acifabilium linearum extenfionibus co¬
ti nean tur? lunt iiatuendi. Deinceps abangnio plinthi alpe dui n cifro
ptopinquiori ad faperiorem bafis ipfiusterminum re da duca tur : in
qua membra omnia iam à nobis camemorata lequenti ratione?quern~
admodum tno-x audies, términabuntur.Ab Horizontead cunctqsme-
brorum bafisipfius?quam Imeisoccultienbus diflinfem confpicis?an-
guios refe complures ducantur : cure lineam à plinthi maioris angu-
lo excnntem?d ad fuperiorem vique prime ipfius bafis terminimi prò-
fluentem contingant. VbicuncueigiturHorizoncalesiineselmeam_*
hanc tecigerint j ibi terminimembrorum omnium incrementa fufci-
pientium ac fìnQS defignabuntur /Quibus q-uidem mébris ad angulum
afpedui viciniorem compofitis cunàa ad Horizontem denique perdu-
centur. Poftquam autem angulum hunc decrefcentemmrnamends ap-
cep4queìuerur-t 5 ad coronicésaùoque applicandoeffe vidétur. Eiautem Lctìror inprimis vt mentem adhibcasrogo.,quòd perpendicu-
fares omnes linee lineas? qua smodò commemora umius? Hcrizontales interfecareacabfeindere debent, quemadmodum defignatto hic
a nobis appofita clariflimè oifendit : qtiae quidem defignationes in hciiiifcemodi rebus exphcatu diiticilionbus ad earum inteliigentiam
adì
cor
e:
N
i
DI SEBASTI AN SERLIO
49
7
4 J
I
• 1
so LIBRO SECOND
Qpeftifteguenti archi fon fatti follmente per accommodargli iefue
hall, & capitelli delle qual cofe come hahbino à miniare, ò creicerei*-
ho dmofìrato pm à dietro in due lettionì feparatamente , accipl'huo -
mo'jia meglio preparato à porle qui m opera, perche, nel vero, fe per-
fona Imene e Ji potejfe conferire: meglio, & con più facilità fe infegna-
r ebbe, mà m ifcritto } & m difjegnoalh abfenti,& ài* età futura è ben
ragione a dilatar fi più ampiamente: per e fere meglio intefo, acciò
che h angoli fi difeernino meglio ( cioè quei delle linee occulte da quei
de linee ferme) hò fatto la difantia affai curta,& l’Qrigonte kaffegr
hòpofto le colonne fopra il piano in viialtro modo: che per y ia de qua¬
dri, ilquale è quejio. Tojie le due prime colonne Jopra la linea piana di
che groj]e7gga jì vorrà che faranpocamente le due linee per colonna ,
fan tirate quelle a l’Òngonte,& appreso fa irnaginata la {uà difian-
ti a, come aaprima difji , & fa pojta qutjia dijtantm da due Lati, dipoi
dalla parte di fuori della colonna deftra alla dipanila dellap arte fini-
fra, fa tirata vna linea .» & il mede fimo fa fatto da l’altro lato.Qiie-
jie due linee diagonali daran legrof eTgge delie prime colonne rnterfe¬
condo fi {oprale linee d* effecolonne, & anco franeranno Jopra il piano,
il termine deli’altre due colonne piu lontane, come f vede di linee oc-
c ulte {opra il piano. Delle groffegge de i fotte archi sè detto qui à die¬
tro <& in quejio feguenteJe dìmofira nette quattro linee rette fatte di
punti {opra le colonne, nel meggo delie quali faran li centri degli ar¬
chi . Quel quadro sfondi'ato (opra gii archi fi vede efpreffo U modo da
farlo , ilquaiejenurd quando non fi farà volta) ò crociera .
perdperelicetjinquibus medijs centra ad afeumn circuadlióHon
a rais ìplos coniti tuendoruai modus ratioq; ex fubie&a clan Hi n
uum extruendarum forte nos fatietas cepent» peròdie iiimirum
o pi persphttivà
Suhfequentcs arcus idcirco i nohis, dedgnati fuenstit? ytijs tum ba*
Ccs fuas lubijcere , tum propria quoque capitala fu peri nel lice re valea-
mus:qua? quidera omnia qnibusrationibn^ diminuì augerlq; dehessc#
duabus ledtionibus fuperioribus ieparatim iam oftcadifle Videmuc.
Inprimis au,tem ve oaukarumacpateatiumlineammangulifacilius
diitinguaiitur ac fecernantur ? oreuiorsm diltantiam ? imumque Hori-
zoiitem mine conftimimus j necnon columnas , dmerfam a iqpenori
quadratorum complurinfn inftituto rationem fecutkfuper ipfum pia-
uum in praHentia nc vtique collocamus. Pnmis duabus columnis > ea-
rum era Hi tudi ne ad libitum nolfrum definita, fu per planfciei linearcLi
erette > duabuique extremis lineis ad vnamquanque columnamdvli-
gnandam tantunimodQacccptis . ad Harizontem ambagmoxpérciu-
cantur : earumque incercapedo quema dmodum fupra quoque admo-
ntiimus 3 mente concipiatur ac terminetur i quse qmdem interca-
pedo duabus ex parnbuspanterftatuatur ; Poftmodum ab extima_*
parte dextcrioqs columnse ad ìxux partis diftaptiam reda. duca-
tur? cademque ratfone ex altero latere redta huic omnino confimi-
lis excendatur. Amba: hx diagonales primarum columnarunt*
ctaHicudinemrpbisfigniHcabunt, (apra columnarum earuadem li-
neasfcfc mutò interfecantes : necnon esedemmec planiciem fuppoli'
tam lupergrefla? in terminos duarum longinquiorum columaarum de-
mque incurrennquemadmodum exoccultiqribuslineis fuper planum
eontiitutis perlpici potelt.Departium aucemmfèriorui-n craHìtudmi-
bus & m fupenoribus iandudum fermonem habuimus3& idem quoque
ex quatuor rectis puitòim fuper columnarum Icapos defignatis cuiu<$
es accommQdata reponuatur.Hxcauacorum autem quadratorum fupra^
è patet Gdìgnationc: quibus 3 k'quafido tettudmum auc concamerato %
yc i pocerimus,
!
JT m UnM-n t
. .. l lj
m wirm
t)l SEBÀSTlAKf SÉRLIO
5 *
* •
/
4
. 4.
/
5
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVÀ
La tegnente figura è come la pajjata, mà vi è di più lì membri del
bafi & de i capitelli, per auuertirptù l’buomo come ha da rìufcjr la
fa quando farà finita & terminata, bende però t hè dimofirato piu
folletto, nondimeno quando dimoino batterà quefie tal cofefamiliari : ruerint perdura,rettius antsea ìudicare pofllmus : ctfi hwufceraojji
fi fornirà moto de da prattica,vj anuoj emprc ma difcreetionc 3 & ri - perum confici endorum prseiudjciuin fuperius quoque,m tallonasti! li-
cordangadeU co fe già imprese nella memoria spòrche nei vero , te - mus. fé tamen a faeultatis huiufcé ffridiofis mcmoritér cenenduni exi-‘
pendo quejta via che fi addomanda la via dei piano lattale è la più ftimaiiujSjquòd cùm primùm ipfi prseceptionum barum nofirarum sé-.
vììi un
* > . r * -n v.'t — r -' w, »w^«,«, v< n A ,,a*quitatcquadamadhibica
mare iagrojseggio, ffjìpp. 10 afp>jma,ejempiogratia,diuifò il fot?- hanc, tanquam cseteris compendiofiòrem fequentes cfliampiunuii^
ano in otto par tl f\p JeipmtJara lo sj andrò del quadro, gr due parti còplirueré h'omines poterunt : qpa* fi a prudenti artifice 5 mamma* ia-
lajuacinta che l circonda, onognarà meacj mentente dal vn centro fu per in defignatìbnibus iandiu exeracatarum attritarumque opera
a iaUi 0 fui e otto para,ma che diramili) c ano,co firma parte più giù CQnajrrente > perficiencur , optimè nimirum finguìa eorum membra
1 elprimo centi ojlnngsì e 1 * cvmpajso, <gr fermare l altra cinta fiipe- conuenient ; vt in prajfentia ex inferiori parte arcus fubie£ti incelligere
}pj:e, er anco vnaparìe piu su dalcentro inferiorefirmger-e il corri- ac ammaduercere licet, qui qiiidem in compì ura quadrata diftrifiutus
fé*?’?. * Cl J n f* % pm haj so, & dipoi compartire li qua - h ac nempecanficietur ratio ne. Duo centra prò arcus huiufee ccafltcu-
i.rt duplicando le jajciepTf aceti a oa Ufuagrofsegfg quanto fi vorrà, dine formanda prilufim capientur , parsque eius inferior in odo ieg-
GjF** a L fi ntìrQ fi . 0C0 fiu alto di quel di fiotto, & menta diqidetu r ; ex quibus quadrati ipfius canea: fex , duoque rdiqua
: . r . * ■- r ain( r a * ma vnpare aijentireat- perion cctitrb aeorlum vergentis quauntate circino con tracco > mpe-
cuv dpgwpji in tal arte che riprenderanno quefla mia licQntia : & io rior cingujus defignabit&r : mexque ad vnius. partis ab inferiori cèntro
gli f ij pondo che concio manco loro fupplif cario, & prouino vn poca furfum tendentis quantitatem circino comprcfì’o,.cinruius inferior de-
cee a iperemia è da detti a fatti . ienbe-tur. Deinceps quadratorura. difiributio, fafcìjs eoruin'’infiiper
duplicatisjiufiifllma ratione erit couficiendajquadratorum eorundem
« * I /•» n M h M /\ > «b. 1< . d A M /i. « r Y . « 4 _ ' I _ f „ J .
I * J ? ‘11. i UrU UAUlii 4 V11W7 VM
C r .:; a|Llne r d ll,A 3m "Pttrum accepta, & ad cetrum inferiori ipfo centro paululu n eleuatius confricata. Hac autem regtila fu r t
tante complurmm formarumacque difiribudoninu generapromp.:fiIi,nò expedientur, prudenti tamen confilio 5 & firntócertoq-.ije iu
cucio n mper adiiibito . 4
i r •
ei sebàstian serlio;
5
4 ,
L I BRO SECONDO DI PERSPETTIVA
(F Cy^Ubbl J'fW'UUtCl'/t/ lltfflVjbr UuCbyii' l t# ifL'Ull ULbisU jUf Cl'k*
no fu La Ime a pana 5.4,3.2.1. quei medefnm termini fiati portati dal
principio del rnc%jgp circolo in su } foprala lineafimftra che fard 5.4.3.
2.1.0" quei tirati a l'Or ironie x 0“ fan incdefirn amente Isucvti in alio,
tutte le linee le quali nafccno dal circolo del piano . Voi doti e fi troue-
rampie medefime interfecaiiom che fon al detto circolo:, iiu fiforme¬
rà quel me^fo circolo chcfiwede co fi dalla de firn: come dalia finiJlra
, ; • ; j • i» /"* • . » » •
__ id prò virili
parte modo exp ; anare ac declarare enitemur. Primiìrn igimr arcus
itudine tura Altitudine deiìaita 3 moxque in piamele quadrato»
iin fi inter quamor pilarum paraftatarqm ve angulos
~~...deferipto 5 tnaiòris arcns ambicus in odosqualia diui-
datar (egmenta : qua? quìdein cunda ad Horizontem>& ad arcus vfquef
tJ % i ' l - --‘ ---- ^ »
miaoris cirdnationem deducantuc. Mox earundem parti um ve! icg
mentoriira ope circulus intra quadratimi ìuxta regtilam (uperiorem u.
nobis traditam defignetur > cuius termini in plameiei ipiius linea nn-
nierorutii charactenbqs notabnntur> 5 >4,3, ! D e inceps 1 jdem 'cernì i-
1 » *fn vvi/v j» n/jf «*uw«i-jH ti. jwwjfrni? ^ > 4? 3 ? 2 > 1 .* 2 lemieircnlo itici piente iur i uni ad Iceuam traducantùr »
parte . Formati che far an li due metti circoli x prima allafummjtà di cundóiie ad Horizontem parker redigancur : necnon omnes infupec
elfi che farà $ fia menata vna linea retta jtydme quella toccar à la li- line^qusea plani i pfiùs circinatione ori untar,in altitudine educandi?.
nea di me^go che cade dal circolo maggiore, li jarà il termine & il Poftuioduiii quocunqne ea?dem interiectìones 5 quae in pra?dida>vt mo-
mexjzp della eroder a t & co fi da tutti li termini che hanformati li due- dò vid imiis, habentur circinatione * fuperius inciderne : ibi ambo ij
fermrircoli tirando le linee rette-.doiie quelle jegar anno le lince delgrà femicirculgarter quidem ad dexteram,aiter- vero ad leena in conititutus»
tnegjzp circolo che faran fette > ini Jaran li termini da formar e li due deferì ben tur. Quibus expedins, inter amborum lumrnitates quinario
meTfrt circoliche fi parteno dalli angoli per far la crociera : onde con numero figutatas recta excendatur : quar vbi mediam linea ex amplio-
U gentilezza della mano, da termino a termino con li mìrjitipMnii fc ria arcus pcripherìà decidentem attinger 3 ibi medilis termlnus conca-
— J - ' - 1 -——— ridiap. merats tdkidims ftatuetur. Eademq; rationedeunkis fignis^quaeam-
1 /“ • * f 1 t ^ 1 r * V a
jaran da vn letto } màpnma è dibatter quefia in faccia wue una /rie- rueruimrccus cxcciuisjuuotunq,’n^ arcus am piions nueas uncnucLiui
rnoria 3 che poi più facilmente fi faran quelle , la veduta dette quali fa- acque fecueri nr ('hoc autem fepties connngit) inde termini duotu alio •
ràdavn lato f * rum lenaicirculorumaccipienturj qui ab angulis inferioribus e^cuntes
propter camerse ipfius confìitutioné ad fbperiora confcendunt. Qua-
propter apta compofitaq; àrtiiicismanu a termino ad terminiim putida quatdam minutiora mox defignante^ propofita iam concame-
Tatio leniim tormabitur ac effinpetur.r?nemadmodjuin (ubie&a hic abundè^ni fallor,demonftratur fintira.Haud fecus etiam profneAu Se
/
SEBASTI AN
DI
SERTI O.
>
j ' ^ vjw** wc^tr vu jairo t arco Ci
dietro il quale non impedì] ce le altre parti, & quella forma circolari
di fopra da il moddeome fi farebbe v-na cuppola ò yn catino , anc
f erudirebbe per offa forma
JO' LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVÀ
mfSJÀo au^ > ^ U ^ nrl ^*f^ e jg. nsC01 * cil * Kra ^ ! Kftudini^arcutiuflmpHceM illuni'
•rfo di (emme. Ma primi ch'io venta a tal dimcfiatioPe lamd i nnrlvf ** profpe&um accotnmodauimus; coVporeum modo arcuai,
3tcin*>amTi«: nilacnmknc arcus incumbuntjiripnrnis coti- '
per (e(e pathos manifdiaq;exiftitj ve
re efflagitare poftulareque videatur «
: nec anteriore m arcù m > nec arcus ad
ipponendos cenfuiaius^tiecfterariim partium profpednrnira-
pecteremus: veruni laterajium areuum veiiigia nonnulla tantum fubie-
OwffSSSSSil^SStttSS^VT «.Aiata™polla,onntuqolint'-
imita fu il cantonale • ^ fot tìi due r i leu m li m i an $ 00 f e ~ ] r lc l UIS partifcus minime o&icntemduntaxat hic defignauimus : cuius
^è^^^^c^e'^iKmlfelovnaea^clpnlftto^^^v^^^ lucori ^ rte astutaradonenU-fp^icam
i v Af „ w Lr; a „ i... Jn / teituninem >autcattili imaginemquandam^auteademmetrotundam
fed aiiquantulum excauatam ibi collocarepoflemus.»nobis
nditque. Pilarum deineeps cun&arum originerà duaru vtiqi
chp fahreindnd a. y-yy uiagonaluim extenfioncsmoderantur>pil«q;finsuIetrinai integrorum
Scrittura alcuna ,° f ' ^ “ mdoJem ? vn «l ne coJurreny um quadratorum ipatium a&qbre «dentar : An-
gularc quidem quadratum angulnm ipfum conlequitur; fuper carterà
iv> comnrebpnr?n*iMir mr^K-r a * « , n . aiìtetn duo quadrata arcus ipfi eriguntur, qui cuna quaternario nume-
riim ve^imamnes ' alia V p ' ' P er ff: < ^ lim abfolutunique configliene quadratum: quòconcamerariones/phcericb ve tefiudines^catillo-
fequi qui^afXlè ioIaeritT“ *? Comwfldm ve ****"■ <**<> W« noftras initi.
bk&umquafiinli
fee generis rerum wjmwtKu<u uni moauni ranonemsue oroieeto mmwnpi
~w
DI SEBASTIàN SÉRLLO;
>
)
\
\
5S
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA
Tu vedi bora, Lettore,Uria che fi conaien tenere a voler far quefti Ad arcus diminuendos & Opticè defcrihemios qu&nàm requirun-
tirchi in feurtio, & per prima nelle tre fuperfi cie in rotondità, dima- tur , ex ij s piaci didime Leder > qua* habita hucufq; fuérunt> te abutidè
da maginare cbe’el corpo rotondo qua giù più baffo fiafer li due archi conititiiendurm cumulate nimiritm abfoluiffe videmur:verùm idem in
& formato ejfo,come io dimoflrai,& bora meglio fi vede s’bà primie- preferiti quoq; defignatione clarius ac mànifeftius oftendemus. Qua-
rumente da at^arfi col naf ''Amento degli archi in feurtio fopra l’Qri- propter rotundum corpus in infimo loco hic collocatum binis arcubus
’gonte, & le mede firne linee che fono della metà del corpo [opra il pia - ìqkruire, inprimis eli cogitandum: cuius perfetta conformationcjqué-
no alti angoli.-quelle ifteffe feban da portare dal lato deflro,& dal fini - admodum , & alias docuimus > & longè melius ex appofico Ichemato»
flrojcome ben fi comprende nella figura,& auuertir bene che nel cor - nuoc perfpici potei! > vnà> cura arcubus* qui Gpticè collocantur»emer-
po Julpiano quelle due croce Jcn li centri di effe rotondita.La crocepiù gentibus > fupra Horizontem (ublime elt attollendum : & eademmet;
■a baffo è lo centro della circonferentia da baffo, & quellaf opra ejfa e linea;, qua* fuper planum conftitutae ex vtraque parte dimidij corporis
rnedefwtamente lo centro di queUa dijopra, le quali vengono ad efjere ad angulos mclinant ,ad dextram Iruaqaqj , ficutex ipfamet patet de-
deli'alteg^a del'arco,& fermano va corpo. M a nota bene che le Linee fcriptione , traijci dehent. Idque inprimis eft aduertendum s quòd dna;
ferme fon quelle che fermano le circonfer ernie di fuori,& le linee oc - cryces in propofici corporis pianicie figurata; rotunditatum ipfarurrm,
culle dipunti fanno le pam di dentro,ai maniera che li archi fi veggo.- centra nobis ofiendunt. Crux quidem inferior inferiotdsjfuperior itera
--*— Utu*ii, sm*n*,*.1 a r.-- : -*■—- J - nonftrat. Binsaucerph^cmcesar-
quoddam conficere formareq; vieé *
quoque pr^termitteodumneutiquamexiftimamus, Ita-
due linee principali fcruendofi delia prattica. formarà ejjiarchi, & bdes viddicet perpetualque lineas esteriore* peripheriasjoccultas ve-
piafjimamente che Parco cianumi viene fempre ad occupare talmen- rp pundtifque notatas partes interiores effingere atque formare ; adeò
te quefii in feurtio, che poco Je ne vede il quale nonhò voluto fare,per- ve arcus tanquam exfragmentis confiituti qùodammodo introfpidà-
cicche ballerebbe occupato li due in feurtio.Da quefio corpo rotondo, t ur atque traiuceant : ex quorum fragmentis 3 quse m arcuum ipforum
cerne più adietro dijjì, fi potrà fare diuerfe co]e * prcfundioribus partibus difponunturcompkirmm diuifionum difirì-
buuonum ve conhciendarum rationesdeduci poffunt. Cuicunque aù-
tem arcuum horum confiitutiofamiliaris extiterit, haud ci lem per nnros fubire Iabores, implicitas ve huiufeemodi defìgnationes -re*
petere profedto optis ene : Veruni dtiabus tantifmmodolineis tanquam primis & infigmoribus acceptis, vlu atqueexercitàtionecreerà
cieindeedocenteipropofitosarcusfoslicilfiméexpediet acque diitinguet : coque niagis?quòdarcus iple in fronte confiitutusarcus hofe?
diminuentes deinde 3 & Qpucè collocatos adeò impedire òc occultare confueu'tjvt eorum aipeéhim vix nobis concedere videatur.Qua-
propter nos > neducrum ablcedentium inclinatorumque arcuum prolpectum impediremns>etim confultó hic p.rsEtermittenduinexuii-
mauimus * Ex corponbus autemhiice tocundioribuscomplura infuper alia? quemaGmodum in fuperioriòiisetiamdiximuss depromere
nobis liccbit.
\
£>I SEBASTIAN SERLIO. 1 59.
éo
LIBRO SECONDO DI PERS PETTI VA
bauer detto a bafianzp, & quello che hò ietto delle quadre io intendo nem h :TiT' upCr ’P fa P !at12 euatarn fpe&at d tfpolit iV
delle tonde, fercmbe infitte cofe tonde fi cernano dei quadro hr coCi rum ’o *° T * ’ ,da [ uif ? cl i nc * OS* autcm de quadratarum cotonina-
le bafi conte i capitelli rotondi. Chi batterà ben familiare il corvo cui* o c n«ibusa nobis ha&enus tradita comincmorataq; tuerunr, e a-
dietro,j apra feruirferie nonfolamente a quefiemaad altre cole ancora ^ lmet , rotuncas mluper teretekjue columnas lune cransferenda :
le quau Je io tutte le voleffi dimofìrare d'ynvicciolo trattato ch’io ven f * enim ^ aics ’ 9 ll ? fT1 capimi a, c^ccraque cemum omnia rotimdiori
fai farei vn grandiflìmo volume } & forfè mi mancherebbe il tempo a a T c ltdl S nita e * quadrata origaiem fuam deducere coni-
fargli altri Librigu promejjì: percmhe quante Cono le cole che o ?’ p en untur Jdq, Le&orem admonendum in primis cenfemus,fi ip(e cor-
accadere negli edifici/, taritene couuenia dimojlrare mperlblm? PUS P ro f nia d f <,gnatl0 “ c n “P« elaboretum memoria opnmè concia
Mi regniamo bora a tettar dal pano gli edificio che fi regnilo in fi’ u | lc ‘ lt >. > ore * vt non moto au h*c, vetom ad catterà quoque compiuta
eia, 0* da vn lato,contepiùqdierroio dtffi. La piùbnueC^ZùllZ'a vl «m«»s«q»e« ? ioaem«c«»dat ! qua qmdem omn.a fi figiiiatim
via fi è fare rapano di molti quadri , pefapponendo che fan Ledi ttC j lttc 5 ‘ e 8«« KJ »que a( P edì:UI fubijcere vdkmus, ex compendio!»
bracino altra mifitra, ma diremo ogni quadro cfiere due piedi l- roti <5|Uadam lc!uin ° ptlc ? tum percra&at'onc, quam paucis aWoluere de-
eome qui ,n faccia fon quattro quadri da yna colonnaal'alZ &la CTCU,muS »ohimenopus hoc noftrum producere-
colonna occupa vn quadro : cefi in lontananza femore far an ni?,t? mus;neclatisotij ad reliqua volumraa> qua: polficitliumtis, conferì-
quadri da vna colonna a l'altra,come fi vede ma filari fernette Le ’ f nda P rofic!erlda q> nobis forte fuppeteret: quot enim in arditici js cS-
U 0 e dunque le coiòne a quella altezza che pareri a fbJno lian 'tt il ™endis occuirere folent ’ tot quoque ad prolpedum deducere Opti-
tiìijuoi arditili modo de i qualificete efpreflP&kemhe gliarchiti,à f 11(< l ue defignaaombus figurare proiecto oporteret. Verum id obfecro
adietro non fi poffono vedere hò voluto però farli acciò fi vedilo Li tir 10 P r * lemia a SS r «iiamur ,vt quanam ratione ardificia, qua: tum e re-
miìttfuoiiparte de linee ferme, & parte di occulte. Solcali Irhlnr* gI0ne ’ tum ex altero lacere tantummodomtuentibuscon(picienda_,
rii archuraue, fregio, & la cornice, la proiettar a della quale fi tiri P r °P onunt “ r > è pianisaiTurgant, olteadamus.Quemadmodumautem
net modo gii dimoftrato: fi come accennano te due lineeiti Lini ™ faperioribus habitum fuic.breuior fimul tutlorquerelfium(cecorlfl-
/pon'.ah■44ror««4 ; CIeud * roodus ex complurium quadratorumin patentiori aliquo pla-
medefima regola fi furiarne fi vede da l'altro angolo nel mczZL* c 1 onft,t ! It,on « fumendu * accipiendufqne videtur; vel pedali, vel ca¬
di Jopraidoue fon quelle linee diagonali,le porte che fon lotto dittico ' ’ ve! cumlcunque altenus generis menfura in huiufcemodi qua-
jon larghe due quadri,&alte quattro. Qui ,ia u an tineL piano 1 Za drator l u . m dlmen fu anobis jccepM ac definitasnunc ?eró fingala qua-
che paionchioJi dinotanoUUtìtudmiflSl^TifZÌu Spedai,a.exépl^ratìa^fiefupponantur.Sicutautemh.cfulnc
cornicela quale fe fufie integra far,a alta quattro, li JedeTmchtfi f^yj'Ofipeotdìitmtdc, figura quatuor quadratoni vtiqueipa-
nel piano fra le colonne che dminnifconPfon la ùrrhezzlTulfl tmminterduas interceda cqlumnaiico]umn*q;ipfiuslcapasvnumfi-
Jire che feort,ano : le quali fon alte quattro nuaè-’ «5/J Jz .* bl vendlca t quadratum: hand fecus etiam in malori diftantia dua: vici-
datla cornice.Il peggocte l'arco più lontano k)eplralo da {ZZLonl ST C0 L u ? n * c l uatu ? r mediaincercipient quadrata, quemaomodu
co, come dinotati piano . Io non c, hò fatto le bufine i caoirei oZZl * a <k , fi S natl ° ne h , an: iubfet l uei ‘ te lntueri vmcuique licer. Colu-
confondere l'altre cofe, male intende che ci vai,no colei ili i 1S 1 § lturad eam altitudmem, qu* nobis commodior vda fuern, edu-
dmoftrai,& con quella regola fi potei leuare dal piano dnlerfi edile? ais,carum mox arcu ? «rcunducantur : quorum qmde m coniti uendo-
come nella carta jeguentene darò diuerfe forme Li centri di ZZI’ IUm T ex P r * ,en t> P«« ddcnpuonc. Quanuis autem tooltenorcs
tutu fi vedono jopra la linea Onzontaie che fi Darne a? Un i 7 3rCUS al ? mtuentibusdifcerni minime poflìnt.eos tamen parcim ex pa-
de l'arco infaceta. ' w ‘^^hefiparne dal primo centra tentioribus,partimexob!curionbuslmeis hiceffinacndoscurauimus,
vt eorum termini faltem confpicuntur. Supra arcus delude èpiltylium,
ratione i nobis fuo loco luperius iam affienata conficierur ao P hor , us ’ ooronixque ftatueatur : cuius quidem coronicis proiitìura
innuere lignificare* videntur.Supenorem qninSSiS?^d^" m . <1U * d)a g° 1,ales ad coronicis; ipfius proieft iram appofit#
ex medio tuoi ex fummo angoli altenus, quò r c eftlf!i ‘ ne conlfruemus : quemadmodum tu
torum duorurnlatitudiaem, & quaternum alutumnenfa 7n P er 'P Icl P oteft • Foks autemlub porticuconftrute quadra-
co^ncem in fronte «dftentis latitudini nobis ottendnnt:^™ ? ndl i 8 ¥"* la F*
DI SEBASTIANI SÉRLIO.
Unii Min >nfu ji|r' r i i -.0zc? •’«ae<
2
o
7 ' T > o
J—< j. Jj ìV
SECONDO DI PEK.SPETTIVA
Qltl ClfXiytY'ù tjQ dÌ/}2ùjì'fitt,ó l(t "PICI di fUi'’ "(ffl ÙQYtiCO (ìi ri ”-li ' mtf l »»
ionie,& altre co} e pertinenti ad e fio . Hora (Limatici ri 16 F r Sl uanam rat ìone arcus in porticibus coftftituendis columnls fun poi
di levare fu dal pano qualunque faccia 'dicalalòalt-drdù,rZ'-' ?•?* 1, T umbere debei «> nonnullaque lafnper alia ad portìcuum iptorS
fatto vn piano di quadri conti, J u h dlf P of «“ oncm incanta, abutide, ni fallor, cunfta iam otteuU decla-
d uè Piedi l’vno, & per prima. raca^fueruncNmKvcrò.facilkatiinprimisftudenta^quopacìa^diiu
nnilmm frontesè planis in altitudinem fune excitanda*
i memorare aggrediemur.Planimi igitur ex oom pi urib.
mnplum longitudini* i patito extenfìsfit con iti tutù.
■'carmiPer (cnuere emette mlforp r r r J r P eGaasamant ia zopùoro aiiignabitur: coromxautem tanto ampliar
fenH difseLo Uà avanti <? sUlnUtfb ' */* ye ^f no fórF cxifie ^ quaHtum eius incrementum propter ocuh ab imo ad lummnm
{netta cofa fch*Itatele-cote nafroroà ■' lc Xr aYe profpicientis maioremJonginquitattm efHagitabit,& ex (uperioribus
Lon°b~Jze,cio> tuttaynArctUdi • prsccptiombus confimeloeiusdeducetur, Podi.um deindeleu Me-
tCpnnettre^botte?h- coli CirmiT a P ° r ~ nianum,e!lìfc l ae cuculi in antepagmentoriim olii; ipiius folido collo-
voli corniceiteeàycUome cotte cabuntur * vn <*eofhclummedmmipfioitio vtiquefuperincumbetabi-
A d • • d j 2 ’X^; L X ’ e yn a t , ra * c , h 6 * P eCia5i q iie latitudine fimetur. In altero pi eterea prima? partis huiuke
tt Un t C ^ e *"S otò o!lium aln,d Ospedali latitud ine conftituetur, quod vel qua -
| ? fe Sr l4,: S!fLV’& w- «itatum vel rotundum, prout nobis libaerit/ormabitur acque confido-
fi. le piagate yQbeJon pur larghezze , comts e detto . Le altere fi tur. !d vnum fìudiofos in proemia admon riffe fìfficiat ,ause è plani*
‘TÌ '* 0rml ] tnr> ternario numeJinwimiscotnprchend^rimò^u.demlon-
Uneh lUaf0pra *F def T , quemadmodumFrontcs Lateraqueardificioruibintot pe~
LWu, L 'SUxtU ; Z*^? X1YX¥ ; F X ende ~ dum qqantitatem extenfa atque continuata : Secundò latitudines >
»/• -7 • V jV• L(J ]“jw eciicetj v^oiumnarimi, Farattatarumque nonnuilar
% M V co tt lo J od imen X n tt X/X- f X°F mdi ~ gitudines quidem, itemque Latitudines, necnon Pilarum Fa radati
, r jr •• , r r r y a P ra ben poi accommodarji di bediX^kene in- rum ve{eries,qu£,vtalids diximus,iuter]atitiidinescamiumerancur^
rio Tat-ttTuhU^ e -- tm P° mn - m *s m am nefm. demone l'ejìre- ex inciinantibus atque dimmuentibus fumuntur quadratisi Alt irndi-
>l * aesautemèqiudratistranfuerds deducimtur « Qucmadmodnm cùm
_ /r » _ . , ..... oftium hic figuratimi decempedalem altitiidinem obtineat, eius di-
irienfio ao-anguro noe propiori e linea angulumi eumìem procreante capietur,qua: quidem re da linea vocitatur,& quinque quadratisin
ea ac^epi o afeendens case dimenio proporti oiti>aÌf .itudmemexplebit.; Quoque de Mio dida fuerunt,eademmetm caeterisquoque in-
td ì gend c. fuoa udien daq ue promelo dea tur . Pane tis autem crallitudo, cùm eam quadrati vnius fpàtium libi vendicare clarifciè pa •
ieat>bipe.iaiisvtiqueertt.Aems vero-a.tenus. pfciedrratnfexpedumèplamcieacceptorumquantitacisdimeticur, eamauetrium qua-
dratoriim fpat’um iumpfi^e comperieimis. Atq ne, vt^aucis rem compìedamur, cunóta h^c,Vt iam diximuL èSanicie omu^
diicentiaad varias partes ; ,;oltinqdunwiiftujiduntur. v erùnvfolersprokftò, straentorumque varietatibus afflacnciiiimiis Archite^as.
ttfflSS! mUalto ' 0§ “ 6(Fli *^fti^iiw^ioqttftnoxadfitoCQ.óiesantintnrcaeqne diftributornm ttditìctoruai
vài
' \
DISE6ÀSTIAN S l£ -1^» ,, - -, k..
;
<>4
LIBRO SECONDO DI PERSPETTlVÀ
Le fiale negl; edifici^ fin
fiorarne dì più firte,& cominci ,.
grado è theggo piede inaltegg*
piano . Diremo adunque li quat __
vorremo fare vaa fiala di cinque piedi in altera
7a tre piedi. Su la prima linea del p *'**»'»
, o. 1 ■■ v <s.U.mclC[lCjlUl IZldUlUft
« wk n“c',!? gU ' 1 . f j atuc . ntnr » quemadmodum ex fubìecta parer defl¬
agra vero lemipertetta dirmdiaque tantum apparet; qa* i fnnctfòris altìtudf4 < fd b ,? C oi>Ilqua . m ? ‘ n ? liait * habet collocationé,
raxat & femipedalem infuper habet afeenfum tripedalemaps, non fecnsacilia 'ad-ùdnS^hS? Srad “ dcf ! cie “? ’ Wdrupedalem. «*«•'»-
line* eidem (cala: {ubftantes ofendunt. Hac antera réquia edofti fcaTas * oc «** P'T ^ 10S
1
J
DI SHBASTIAN SERLIO
6$
locar*
erra
Wiode «~/ «£*-«■!<».,w «...M.fwfv m. / uufHtny/i' ì'j ujc iu Lvutetucj^a a - vju-c aciccnacic ^mquc vna peuitus oc^ni reatnua acqqe
ticchio 3 & maffimamete à limbipublici 3 percioche efijendofiempre due oftenfione expedipifimè licec, Quamus aucen'i duo tantummodb hic
fer vm fi può J altre da vna banda > £r per taltra defccndere 3 fienga (calarum afeenfus decripti confpiciuntur : aharum campii tu>u confi-
hoc oD-
quo ar-
* 1 y-T- • ^ - - t - T - - -5,----, | j v V ,.. n .yiC iliillìC)
ben fi comprende il tutto fenga che altrimenti fi finita 3 perche 3 come vt arbitror 3 abique v]la esplicatone percipi poceit: Sicuc euim aliàs di-
altre volte bò detto 3 li quadri fin piedi commi % & li gradi fiondi al - ximus, quadrata communiumpedum insatura defiaiuncuri gradano-
tefipza mezp piede, & il fuo piano yn piede , /a latitudine d’effe ficaie è rnbus fìngulis femipcdalem altitqdmem > earumque piarne^ peuakm
fieài cinque , coji le prime > come lefieconde 3 il fino Oriente fi troua quantitacem 3 & Icalis vtrilque.» tana priijns. quàm IccuadiSa quia peua-
molto alto 3 acciò meglio fi vedino li fimi pian fi 3 la porta ruflica non è lem latitudinem obtinentibus. Horizou aucem tubi imis adinoaum vit
collocatus 3 vt plana vifu expedinqs dilcernantut. Rufbca lanua haud
amplius quim ia rnpcdaiemlaumdmema & in alutudmem lexpeda-
Icm exteiVdimr:qu2 quidem etfì clauia videtupeam carnea adapertam
iug-
terna
tea k_»
larga che tre piedi>& alta fei
dimeno farla aperta 3 &fip
due angoli della defitta & finijlra banda, do ite è il tergo grado.
per grada'tiones ere te fetreos vedes> vel humiliores qaafdam lauorel-
que coìuineliasj quas hodie Baluflrias vocanc > ad fcandentinm inften-
-— —7 — —" —' — — — - — — - - ■— —; — — — — £ » •- vr * * y*.» «k « * «1 « a ifc * V.A ^ v- A w i V- V v
iufionem euitandiam continuatali! earum leeoni ìimpdiaqirnus,
whbp—« wi
I
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA
£ £
Fra le co fi che hanno gran forga nelle dimoflrationi delle per fpet-
tiue:io trono le frale tornar molto bene 3 & quanto han più ritorni fan¬
no l effetto migliore 3 & perciò hò voluto fare qitefie due fiale che ri¬
voltano 3 le quali fino in profilo, mofirando pero il fuo piano . Quefia
prima fiala fall [fi tre piedi } <& è anchoy iargha tre piedi 3 come dmo-
flra il piano de linee occulte fitto il ripa fio , il quale per ritornare e ben
necefj'ario che ei fin di due larghette che co fi dinotali piano di fei pie¬
di fitto ilripojjò, Iopra ilquale fi trouavna porticeli# i la latitudine
della qual è due piedi } & Le fue p. laftrate fon di meggo piede per lato
che viene ad ejfere m tutto tre piedi 3 per occupare tutto il ripoffo .
Ouelle linee dirigiate da quefta de fra banda, del ripojjo 5 dinotano lo
parapetto per appoggiaci 3 òferri o balaufiiì&il mede fimo fi farà da¬
vanti cioè ad ogni grado vn dirittoy ma non l'hò fatto per non confon¬
dere la figura 3 taltegggi fua è due piedi & meggo, che co fi. è commodo
à foftenere la mano . Il modo comefia Iettata dal piano quefia prima :
& anco la feconda fi alai fi bene finga fcriniera fi intende che non ac¬
cade afiriuerloj ma quefio è folamente per alcuni che non fon cofi ca •
paci. Laporta rufiica fitto il fecondo ripofjo 3 non pafja più oltragbe la
latitudine della fcala 3 come dimoftra il piano fitto effa porta. Entro la
porta [opra il fecondo ripojfo dimoflra efjerui vna fiala che falifsepjù
alto 3 & è m faccia, laquaie volendofifare ben giufiamente 3 conuerrà
continuare il piano de i tre piedi fitto la porta rufticay& da quello le¬
vare futa detta fiala i9 nel modo che qui a dietro nell’altra fiala hò di-
tnofirato •
Ex compluribus, quse ad Qpticas defignationesconducereexifH-
mantur, [calar uri ranone maximasnimirum vtiiitatesac vemikates
piantare vidcntur ; quse quò piures verfuras habnerinr,eò Itrjèlius com-
modiufque munere fuo tunguntur. Quapropter duas hafcefcaks ver-
tentes nunc fìgurauimus, quas dimidias tantum depinximus ì ek'njin
ramen planile fiibìeótajconfpicuaqjexdknte.prior quideni (cala tcr<
nos pedes inalHtudinem aicenditdtemq; tripedalem iatitudinem ob*
t mer, quemadmodpm planicies occultioribus lineis fub areola feu re¬
quie delignata nobis ofiendit : quse quidem areoia ncommodiorem
nobis prseitet verìuram 3 latitudini duplo maiorem habebit, ficut (ex -
pedalis pianicies ìpfi fuppofita patefacit.Huic autem areola? oftioium
quoddam defuper immuiet: cuius latìtudoquidem bipedalis, ante*
pagmentaqiad vtranq; partem collocata femipedalia exiftum:; cun
cteqtie firnul comporta ad tripedalemmagnitudinemestendati'ur-
totiusq; areola? expicnt interualium.Linee vero fìantesj& ad dexteram,
areola? pattern excitatse podium >cui turò harere incumbereque pol-
fimus,velex fcrreis veóubusjvei ex lapideis fuleimcnrorfi generibus co
ftans prseleferunt, quse m fingulis paritcr gradatiombus, àutequam ad
^reolampertmgas, luntditponenda. Hulufcegenerisauc falcimeli-
torum alntudmem > vt manus cpmmodius firmari fuftmerique poflir,
bipedalem j lemipede infuper addito 4 effe decer. Qua rationedeinde
lcajarum propofìtarum vtraque, tam videlicet prior quam pcflerior,,
e planine in alcuni aflnrgat,pauca hsec proptcr nonnulios ingenio tar«
diores hebetiores ve duntaxat admngentur. Ruibca ianua ìub altera
areola fìue retracticne conititma fraise ipfìus, iatitudinem minimè
commoncfacere nos videtur. Interior ianua pofiremó fecundsehuic
prsetergredìtur, quemadmodum planicies ipfi ianuse fubfìrata
retrazioni fine areotefuperpofìtarertiamfcàlamc^cerisakioreraconlpiciendam proponit 3 quam è regione line m fronte defcnpUm
jntueris : qus quidem fi reZa iuftaque ratione eflet à nobis condcienda-a tripedalem planiciem ruilic^iamiae iubltantem hic quoque ex-
tenderej ab eaqae pisefèntem fcaìam m altitudmern gradarmi acroileve^queaiadmQdum m altera mox demonftrauimus,profectò opor-
tcret.
—
DI SEBASTI A N: SBRLIO
Di quefla diuerfità di ficaie fan eertifóni e che vna parte fura in te fa
fionda frittura 3 maffimamente quella di mego, cbefilifje da due lati
& anco la superiore a ejja che fahffepiù sù: percioche quella è leuata-
daljnano come tutte le altre,& quejla viene ad e fare di larghetta fai;
piedi y come fi vede fatto Centrata quadra del primo ripe fa nel pani-
mento che occupa fai piedi. Li due archi fatto la feconda fcaliti le fue
grofatipge fan vn piede ,& però la ficaia che difcende fatto terra,è larga,
quattro piedi, & è canata dal piano come le altre. Quella che è più ol¬
tre fuori degli archi:fi vede il modo come è fatta motto chiaramente 3 .
co fi quejii due gradi che a man.fimfira fi veggono, fi conofce in che.
modo fan fatti, tir fe’l palamento v Truffe pili in qua fi veder eh he me¬
glio il / ito finimento. La j cala più lontana a canto Laporta rufiica.fi co -
nofee apertamente coma è tettata dal piano : la quale trova vn ripa fa
che viene in qua, & vna ficaia la quale fati fife in alio & viene in qua °
Diffcrentmm fcalarum,quae hic defign a t * ■ co nf pie ai nmrwonnullas
abitine interpretanoms vllius ope faci! ernia! imeìiigendam exhibitu-
ras certo tuo* prsefertiin f calani ikam metmaaimquatex vtraqjpartc
commodos piantar alcen-fus, nccnocifupsriorem alterarli ad aidorat
kandencem : illa nanque è planicie casreFarum more iublimis aikirgitr*
hsecautem fexpedalem ineercepit laritudineui, quemadiBoduim intra
prima ar-eoie quadratimi vetbbuium hi patnmea.o pectina lemuri fp&»
cium icem occupante cUnifimè.appareta Quòd vero,ad duos-arcusie*
cundg leale luppolitos actineticoiuin-crafiitudmes pedaics vnqueexi--
kuatr&idcireo.lcala ad mie riora defcentknsjqusee ta^ecarum-fcalari*
confuetudine a plano originerà Inani deducile ? quadrupedalé obemer
laritudinem. Altera auttm, qrseabacuam anioni] liberata vkerius
inteiligicur: eiuléus prole
laquale è pur tolta dal palamento come l'altre,cioè- ti gradi alti meggo, tur, conlìruéUo acque arti tic! um latis rntellq
piede x & il fino piano vnpiede, ma in cofi piccola co fa mal fi,può mi fa* fi panimene uni ad ìauiam am plius exceadet^tur » mebus .adirne 6c eia*'
\are,marmane nella inpelligemia de l'huomo:ghepoi facendola gran* nu§ nimiruni difcejrneretur. Scala deiode remotior nucta rufticarn ia~
defila trottarti riufciré.Sotto quefia ficaia p affa vna porta,Uguale è lar,- mjam collocata quema cfmodum pianick in altum afturgat-, dilucidò
ìiiiuice com-
:gradus enitn
Vertohuiu-
fypuraperciccbsvnaperfana comune. > ò mediocre che dir vogliamo ,fè feemodi iymmctrjae.iu canta excnipiaris nxjguicate vix locura haberc
;e coni :
iterali:-
in expofita quideai planicie »
figuras compluEibns iituum ac
modello * o dal vero farà l'offici o fao
pofidonum varietatibiis egregius pkiora-ptiliìinè coilocal>ir?alias di-
rè&as > uonnullasgradibus ioìider/es, aliasquè denlum pr-aftracas fi-
inul & rcciinatas:quarumoninium.expedieiKÌaruinjation.esbrembus percinrcinusd’igunn ■ pedibuq quocmiquc loco inlf-kenabusjrecto-
rum quadratorum,quiaa tancummooo capiancar^&: tanta altitudine figpramdpfam con iti tues : Pj acdidtamque menfunim 3 leni per ob-
feruato. Sin iuperfeaiam figuram aliquam eredtaui ac liaatem efiingcs^gi àdu&illius^ quo ipfa confi ite U meni urani accipito, & quinque
pedalemaltitudmena figura tribuno. __ ___ 1 * /
mtsJ. - •. • t~pp£ ry_ _
k v J ’ k SSl'd'‘
^ i a
. .
éS
LIBRO SECONDO DI FERSFETTI VA
Tm fùrie di [caie hò dimofirato, ma ve ne fono anchor afeli'altre,
fe quali (nel vero) a chi non farà bene infinito m quelle p affate:poco ò
nulla intender àie due chequi alianti voglio aimoftrare. Ouefla prima
/ara vna timaca quadra, ma chi j apra far quefta, fava amboni la ton¬
da che è tutto vno : Jeruendof di quella regola che àfar li corpi tondi
b 'o dimoftrato . La figura fegnata T, è la pianta di effa limaca, ma di
forma minore, acciò capire ape fa . Quefta medef ma pianta f met ¬
ter a injcurtio, cr je imagi nera 'quei primo piano alto rnego piede dal
f aumento, appreftò fi lenaranno fui dritto tutti li amoli de i gradi ad
vna altera,jegnando fopra effe linee li megi piedi d7quella aliena,
ebejarà il primo piano doue effe Linee nasceranno, quefii dammi ,che
fon anque anderanno tutti ad vna altezza : che fon noue gradi colprte
rao piano , liqualift tirar anno à COngonte & terminatati quei dai de¬
liro , daipmftro lato, & co fi anche quelli nella faccia dì làfaran a
Caltezza de gii angolari . T erminati adunque tutti li gradifopra le li-
nee dirizzale, fi iena) dii termine di me lo ,partendo !opra effa litica
tatui me A} piedi di quella altezza chef trouerd il primo piano nel me-
go,aipoip leuaràjuil primo grado megopiede ,& co fai centro altro-,
tanto, Ar tirate Le due Linee farà formata l’altezza del prima grado K
•Ai grado fecondo il terminedelquale e a l'angolo fnifro f farà il
meaefmo, & da, l'angolo del jecondo grado fa tirata vna linea à /*-
Ornante, laqiiaie traudrà il termine del tergo grado & da quel ter-
mine fa levato li tergog'ado mezzo piede:& da quello al centro fan
tirate lc due Ime e,doue f ara formata L'altezza dei terzo grado,& dal
guo angolo à L'ongpnte fi menarà vna linea che toc cara il termine dei
quarto grado : & xua ta la pia alte zza poi tirate le due Un e e al cen *
irò,j afa fatta l'altezza del quarto grado.Così da L'angolo fuo allori -
'gome f tirarà vna Linea che trouarà il termine del quinto . Levata
adunque La fHa aitegga ,& tirate le due linee ai centro farà trouata
L altezza dei quinto gratto , & dal fuo angolo f menerà vna linea à
l'Ongontey laquale trouarà il termine del jefio grado che farà su i’an¬
golo , & levata Lajua altezza fe tir arante jue imeeat centro, coffa-
li a trovato il piano del Jeftogrado,& daljuo angolo al termine delfet-
inno grado fi menar a vna Linea al lineilo > non a l'Origonte per efter
quello fui; altra faccia, & il mede fimo fi farà di grado ■m grado,& ri-
uoaandofda quefto lato deftro li gradi, f tenera J'empre quefta regola
tannai è infallibile »
Scalarium complurium genera in fupericribus qmdemrecenfuimussi
veruni alia; miuper pra?tereas compenuntur, qua rum artifìaum j nifi
eorumi qua? hadenusdidafueruntj plenam perfedamque mteìiigea-
t amaliecun fuerimus> vjx vtique denudare sobislicebiNqueaudirRS*
dum o ramai lcalarum, quarum formas hic inferias lubiecimus * deil«
gnadones fatis iuperque indicare videntur, Prima quidcm eoe il i ideili
quadratamquefcalamreprselentat : cuius t^xturam fiquis reétè per ce-
periti rotundam quoque, regate fuperions adcorporum rotandomi
cdnformationem conducenti*auxiho, promptè expediteque còficiet 0
Figura P,coch!ee imam aream minori forma condulairhvt coni premè»
di contmerique commodius poflìnfignificat. H»ceadem area inefina-
ta etiamifcatuetur, primaque planicies i pauimento in temi pedalerà J
altitudmem excitata mente concipietur.Polfmodum emidi gradano»
imm anguilla eanciem altitudinem diredieducencur > in ipfisnae'x te*
mipedibus. prima? pi ani dei 5 va de huiufeemodi linea: onginem ducuir *
altitudini prorfus ^qualibus. dimenfìs atque notatis . Quali auteu*
gradus anterioresadeandem altitiidineai omnes coniceli dent, quixu
prima plamcie finvul accepci nouem conficiunt gradationes : aneti-*
quead Horizcntem perducentur 5 anguìofquetumaddextcramtum
adiaiuam appofìtos rermìnabunt. Haud lecusetiam graciusexakera
parte conitituci a ligulari uni harum g radati onum aititùdmtm ade-
quabunc. Singulorum igitur graduum terminis dlinàs Teleinakam
engentibus deiiniris ? media cx.atabitur terminatio? tot quoque temi -
pediòus pnm» pìaniciei media? parem aldtudmem obcmemibn>. ai
cadem linea lìgnatis. Prima deinde gradano in femipedis vmus aintu-
dmem educatur* pari quoque in centro ipfo altitudine d efinì:a; redbf*
que duabusextenfis.’. prìmae gradationis Icanfionemmox tk format arti
habebis. Eademque prorfus arte ad lecundam gradationem , qua? i li¬
ni (tenori arigulo Hiam accrpit.termuiationemjefSagendamaélyibita »
abeiusangulo ad Horizcntem reda linea perducatur : qua. quidem^
iemtegradationis terminum.attingente, ab eo ternani gradationem
demipedem vnum alcam coniiituito ; & ab. codem. rurfus duabus.rectjs
ad centrum eontinuatis x terna? gradationis mox alcitudo appareb ;t ^
Haud fecus edam à tetti» angulo ad Honzontem redaexraidat ir*
qu» quarta? gradationis terminationem continget : moxque cius alti¬
tudine lurlurn eduda,rsdifquc dtiabus ad centrum contiiuutis,quarta
gradationis quamprimùm icanfionem expedies. Item à q uartse angu-
io linea quint» gradationisrermiaum prstercurrente adHorizontem
vfque perduda>quìnt»que.gradationìs éiufdemartitudine ereda^ iuahufquelineis ad centrum extenfisupfius afeenfionemperficies.Pa'
nter ao angulo quinta? redaper kx.x gradationis angularem term manoiiem mediani, ad Horizontem vfque pertingence, eiufque alci»
tudme claca4inearumque duarum exceniionibus ad centrum pemementibus, fext» gradacionis pianiciem afeendentem habebis. A cu-
ius anguio adgradationistermin^in npn quidem:H'arizoritalem^ quemadmodum mcactcriafed.perpemiicidaremlmeam pò:
tius excendes.
r
7® LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA
Ter non tuffare a dietro dì quante maniere di [cale fi pofjono fare,& Ne (calanuti genus aliquod inexplieitum itieX ploratami ve rclinqui-
maffimméte di quelle cbefauente accadono > ho voluto dmofirar que- mus, earum praefertim *quarum frcquentior vfus temperate noftra e{ »
fia che da tutti li lati fi monta, la pianta della quale è qui /opra a man fé conlpicitur ; (caise, quae vndique prseftat àfcenfus, typum hic figura -
delira . Benché però è di minor forma de la propria & quefla montata uimus: cuius aream, etfi minori forma, quàm parile', deferì peam , ad
co fi fi farà . Sia leuato dal piano vn corpo quadrato perfetto : ma in de x ter am coilocauimus , eiufque afeenho talis nimirum éxìlter.C pla-
fcurtioyi’ altezza delqualefarà meggo piede,&far a vn piano fpaciofo . n© quadratura perfe&amque corpus , propendens tamen aiiquantulu
Sopra quejio piano firn tirate le linee diagonali, & dalli angoli nella & inclinatum, in (ubiimeexcitetur j cuius alticudofemipedalisenc,
parte interiore,fia tuffato vn piede per lato fopra la prima linea di que fpatiolamque planiciem conftituec, in qu a diagonale excendantuf :$c
ftopiano,& quei termine fia tirato a'l’Or igonte dì linee occulte ,&do- abkinterioribus angulis in prima planiciei hiufee linea ex vtroque là-
ne quelle toccar an le linee diagonali , qu'mi faran li quattro angoli del ter e pedis vaius fpatiuin relinquatur , eaque terminano pccultioribus
fecondo grado . Le nati adunque sù diritto li quattro angoli a l'alt egga Jineis ad Horizontem perducacur ; qua? qtiidem vbi diagonalesdmeas
dimeggo piede(cioè in quel luogo one fi trotterà il fondo del primo pia - contingetttdbi quatuor fecundae gradationis anguli ftatuentur:Quibus
no) far a tirata ma linea da angolo ai angolo, & l altre due lìnee a f- ad fermpedis vmus duntaxat altitudinem edudis ( vbi fcilicet prima;
Origonte, lequali trouarangli altri due angoli più oltre } &cofi fava planiciei fundum inuenietur ) ab angulo ad oppoiicumangnlum recti
formato ìlgradofecondo., & il medefimo fi fara del tergo, & cofi del ducatur , duaeque catterà? linea: ad Horizontem extendantur ; qua: qui-
quarto, & anchora am iggiorfalita fi potrà andare. Quella piramide demi Horizontales linea: in duos angulos vlcer iores incur rene > de fcac
vi è pofta cofiper vn capriccio, per empire quel campo della Jlampa , vtique rationc lecunda: gradarioni perficies conformatiorieni . Haud
alcuna volta fi vorrà fare vna filmile fcala dauanti ad vnaporta : fecus in tenia, in quarta, & in catteris deinceps gradationibus ad qua¬
rta la metà di quefla feruìràin altro fmilluoco, a tribunale, a qual - tameunque altitudmem confccndentibus tibi ent elaborandum.Pyra-
che altare, & cofe 'fintili : & con quefla via flpotra fare le fiale ro- midatam autem illam figuram , vt vacuum pagina: ipfius laxamenoim
tonde, <? anchora ài otto facci? ±0 difei^come più a dietro dirnoflrai decorse, & (peciofe fornii huinfceincerpoficiane exornarefdus, appo-
in effe forme* ' ' ~.. " ~ «sqdam cenjfiyi»us »
fil SEBASTIAN SERLIO’
71
quejte mie fattene ; ette gii japejse aimojxrare mpeyy pettina iijnoi con - noais propoiiie-ramui» ve quaicutiq;«c<ac5 uuuuvicuuax ciauui^udafque
tetti dì qualche edificio che gli votef$e fare > penfando darne alcuni ipfì m lerecépiflent a Graphicis deiìgnationìbiis eas ad prafpe&umj
fempiici terminiìCome [aria di formare yn piano femplice 0 doppio,& componere accómodareque poflentdimpiieiorcs tantummodo qu&i-
leuarsù qualche corpOì& che quefio hauejse a baftare.Ma trafporta - darri rerum confimilium terminationes * veduti (ìmplidum duplicata'*
io di vna cofa ne l'altra: io fono entrato in yn pelago forfi tropo prò fon rumque arearum conformationes, & corpomm nonnullorum in alta
do alle forge mie,& quefio hanno caufato li prieghi di quale trvno che edu&iones nos tradi turos exiftimantes, fic ytique rebus Opticis extre-
wi nun comandare- & berciò; bora ch'io voleuo dar fine a Quefto libro mani manum tandem unoofìturi, Ouap.ro pter cùm volumims huiulce
auque mpenora peraucunturjextraquAuidxa u*m>u <tppeua,u <-unmu-
Vangolo aet quaie e pojio j opra tu tmea piana j t,vji tww j t «c ucuv uerunti qusmadmodum p rseie ti tife neiti a te patets quod abfolutu qua-
no due lati egualmente,cofi ambor le diflantiefono eguali, le quali fo - dratum > emus angulus planiciei lineam contingit> dellgaac. Huiufcc
no al D . Et quanto fi vorrà far jcurtiarepmejso quadro fian poflele autem quadrati ncut duo latera acquali vtrinque rationc confpiciun*
diflantie più lontane, & quanto fi vorrà far larga lafajcia intorno al tur j ita quoque dittanti* in figliò D, conftitutaj pares exiftunc . Qiiatt-
quadrofìa da l'angolo C,verjo l’angolo ji, terminator & tutti li ter - tò autem quadratum plus inclinare & propendere voluerimus, > tanto
mini di quefio quadro vanno alle diflantie & ninno vd a l'Oriente, longiori in lemallo diflantias collocabimus » Falcia* vero guadratu rrua
eccetto il quadro doue è collocato quefio . ambientis.maior mmor ve Iatitudo 3 abiqteruallo inter arigulum C &
angulum A medio ex itfente A modò longiori modo breuiori defiaietur.
Cun&ique quadrati hujufce termini ad diftantias contenduntmullocoram protdus ad Honzontem profici&ente* nuli de altero quadrato^
/'n-rnm fTl I*tT!HHl 0 m f 4 «
%»{/§ y V y tv’S /C O 4* IPUW e+Plsl* T [ vC t/ vf e* y —
buomo , màio l'hò tenuto così bafso acciò fi vegga il fendo fm » &da
queflamedefìmafigura (t comprende à quante cofee'la potrà feruir e,
kx tanto piùà meno fermi ^quanto l'huofmfarà piu òmenogiudicio -
fo,& quefiofia bafieuole q tanto a 'lì corpi quadri, mà voglio ancora
»! ^corniciargli mUafeguenteearta ®
que ccrminis.manetiousasx ea caueacur=5. -
quidem corpus vacuum>inrro:(iis.'xdlitj&ad quoacuqque a^^wamis
failigiiijrij prout opportun’us commodiufque effe d 1? ce mas L $
tur.Verùm nos in prefentia bum ile idcircoipbi.m con{?itu|mus>yc eiu^
ima pars commodiusconfpici poflit. Ad qupt autem pr^>en^s ueb-
gnationìs,vfus extendatar > ffudiafis vtique ìud candiitn ^egnquimus ;
idque tantum ìlfos admonicos volumus > defcriptioiem^ nane ad eq
plura velpauciora efle profuturam, quò plus ve irrigasi udì ciò 1 pii,
* prae/iiterint... £t h^c de quadratiscorponbus didta mmciant
\
_
'
75 LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVÀ
la preferite figura è formata col mede fimo Qrigonte y & con le me - Praféns figura>eadem Horizoritis> quemadmòdum In fu perioribus>
de fimo dijlanae che fon formatele qui adietro : vero è che i'Ongonte remanente con Hat difpofitione: nec aiiud quippe intercedit diferime»
& -e d.fiantie fono alquanto più baffe > & a voler corniciare il detto nifiquòd hìc & Horizon & diftantijehurniliores ajiquantulitm coniti*-
curp o diJ'opra:& dt fatto fi farà elettione della grandezza delle corni- timntur.V t autem corpus hoc rum m 1 ijmmo tum in imo prominenti-
ci» Poi arme le linee diagonali co fi difùpr adorne nel fondo del corpo fo- bus coronicibus exornetur , carum magnitudìnem in primis [tatuerà
lidoiprma alle cornici fuperiori fi darà ilfuo conveniente [porto. y & oportebit:Pofiinodum dìagonalibus tum in fummis tùm in imis iolidi
cofi dalli fuoi angoli cader anno linee perpendicolari > {oprale partida corporis partibus extenfis, ìuperioribus coromeibus propriam & con-
baffo i & termineranno la proiettura delle buffe cornice lequali (come uenicntem aflìgaabimus pfoiectutam : Deinde ab carimi angiilis per*
ho detto qui adietro) vanno alle diftafltkì&non a l’Qrigpnte ; & cofi pendiculares ad interiora decicientes inferiorum quoque coronicum ?
come li quattro angoli d’efiò corpo vanno chiufi dentro del quadro: co fi qua; (Vt iam diximus) ad d i ftant iaspmin i mè autem ad Horizontem cò-
fi vede iì fondo 3 & il di {opra delle cornici vfeire fuori del quadro , & tendunt, proie&uram definient . Vndc qiiemadmodum qu ater ni cor-
quello è jQiamentc per le cornici fenga membri) per non confondere C- poris ipfius anguli in interiori concluduntur quadrato, ita é contrario
hnomo 3 ma apprejfoj e dirà de i membri ♦ mise fummseque coronices extra quadratura tpatium procurrere con?
_ . . . ^ fpieiuntur, Hsecque de puris tantum & firnplicifllmis coronicibusV ne
legentium animo primo impatti confuti ananasque impliciti ve reddantim didta fuerunt: Nune vetàearum membra & ornamenta ap *
ponemus.
Qua dì /'opra s'è ragionato delle cornici fenga membri che hanno a
V . feruire a quefli corpi quadri fuori di quadro : & era ben ne ceffono a
dame qualche termine. Hora qui a canto fe dimoftrano m figura le fo-
pradette comici con li membri fuoi > liquali far anfani anchor d ’altra
maniera a Libertà de l'architetto fecondo li fuggetti,& con quel dimi
fluire & accrefce?e di membri:che negli altri comic lamenti più adie¬
tro s è detto j come anchor a fi può comprendere nella prefente figura ,
vjanda fempre vna certa dtferettone & giudicio in f are elettione di
. quei membri ohe nelle opere habbino a tornare più belli a gli occhuper -
Jff chefnel vero ) faranno alcune cornicwa veduta delle quali farà cofi at¬
taché U membri fotta la corona fi perderanno y &alcme bafe cofi fupe-
rate da Cocchio,che li membri accrejceran di forte che alti riguardanti
pareranno difpiaceuoli, & però in quefli tai accidenti farà da pareli
membri più minuti:& [otto lecorone membri più groffi ì acciò tornino
fot meglio ? & più grati a riguardanti «
De nudis, propriorumque membrorum ornata deftitutis coronici *
busdiadenus fermonem habuimus:& eiufmodi corpora coronarijs fi*
nibusfimpliciterantea circunfcribi profetò oportuit. Nane autem
esedemmet coronices fuis membn's au dx figurantur;quse quidem mé-
bra diuerfis quoque rati oni bus ab Architelo tum sedificiorum varie-
tates,tum ètiàm sedificantium conditiones difiinguente apponentun
ecrum infuper diminutìonibus & accretionibus rqueiiiadmodum ex
fubie&a defìgnatione facillimè percipi potei!. Nonnullseetenim me-
hercle rcperiunturcoronices } quarum profpedus fuòlimisadeò&emi-
nen^erit, vt fumma membra fub iptacorona moxrefidentia aciem.»
octilorumnofirorumpropemodumeffugient: ficut contri nonnulla
humiles & depresse oculifque patentes adeò exifient, vt carum mem¬
bra immodicè auda moleftani & odiofam fui fpeckm intuentibus
exibcbunt.In his igicur gracdiora,at in illis cratfiora membra nimirum
{unt effingenda , vt gratiorem & iucundiorem profpkicntibusfui fen-
fum imprimere queant.
DI SEBASTIAN SERLIO,
le quattvó figurepifsaté fuòri di fquadrò ban la difiantia eguale ,
cioè tanto, da vn lato quanto da l'altro,& fi vedono li lati pari : ma la
figura qui di j'otto è in'altro modo cioè che li Orvxpntiferuenp per di-
(iantia& per Origonte Fprima fta fatta la linea piana fia di -
uifa in quattro parti eguali* che farà C,D,E, la lìnea C,D, fia tirata a
VOrigonte à man de fra,& la lìnea A,C,]ìa tirata à l'Origonte à man
fini fra & quefte formar anno vn quadro perfetto in fcurtio , ilqual fi
vede più da vn lato', che da l’altro . Li [noi angoli furari F, G, H* effe
Vorrai accrefcere quefio quadro in longitudine meipro quadro, la par ~
tcD>E i fia ditti] a per me %ò, &■ fia tirata quella linea ài’Qrigonte
dcftroin capo della quale jaràvna fella, & qwcfla accrefcerà me -
zoquadro . Toife vorrai crefcere l'altro mero quadro tira la linea E,
i l’Origante deftro, & fora accrefciuto vn’altro quadro al primo, &
tutta quefta Superficie fard di due quadri perrfetti,& quefio allo inge-
niofo Architetto feruirà à molte cofe le quali per abbreuiar iopafsarò*
totàmque fuperficiem ex duobus iategris qnadratis ccnfiantem
tio mine ptalteritnuss muentutn hoc folcrti conduca; Architelo
Q
Quatuor fuperioresdefignationiesèttrà norma* re&itudine> re&fiq;
anguiurn confiiturse in eo quidem conueniimGquòd & dittantias vtraG
que habent sequales>3c pana earum lacera fub a{pe<fium optimè cadut:
Verùm hxc mferius apporta hguratio ? dmerta profetò eritabiilis.
Primùm igitur plana linea A B kipponatur >eaque, (ìgnis»CjD.>E, me-
dijsnotatis? quattior paria diiudatur legmenta : Pofimodum linea C
D ad de^terum, lineaq,* A C ad (ìndlrumHorizontemperducantur,
quse perfi&um vtique Se decrcfcens quadratum. > ? ex vno feilieet qudat
ex altero lat ere nia|fiscónfpicuum 5 defignabiint; cuiusanguifi Fj>G>EIr
Cd nimirumexittent. Quòd fi quadratum hoc femiquadratum arnplius
in Iongitudinemextendere volueris? (egmemum D E medium dmidi-
to> & a figno dìuifionjs ad dexterumHorizontem reóUm perducito ;
qua; quidem fieli a; figurarci in altera fui extremitatereci piena feiniqua-
drari incrementimi priori adneiet quadrato. Quòd fi alterimi {emiqua-
dratum irduper addendum cenfueris, ab E demeeps ad ciexterurn Ho••
rizontem, re ciani extendito; & alterimi quadratum priori adieéh.un»
habebis * Ad combura autenb qua; vtpotcbreufiatisitudi.cfiflknifilai-
Il corpo qui fotte dìfsegmto dettato dalla fuperfeiefùpenore à Ih::
& èfatto con li mede fimi Origpnti ,& vengono ad efs ere due quadri
in longbegga, & vn quadro in aFterpra: percioche la linea piana nella
/I* _ì r/n* ill^t-s* D f' rtn* fruv'+i /i frrrtn flit enfi
vorraivedere più quadri in longitudine continua la linea pianava ta¬
te p rti di piu, & ir onerai friapre il vero di quefla cofa,& [umilmen¬
te fe vorrai corniciare quefli corpi Cenerai la via che tisi princìpio df
quefli dimoftm «
Corpus quod infra defcriptnm intueris > è fuperioneducitui:
ficie, eademque prorfusHorizonDumdifpofitioneremanente coniti-
tuitur; & in duorum quadrar or umexpanditur longitudmein^ quadra-
ti que vniusakitudinempetit * Plana nanque linea in luperhcie G D «-
guata > diminueuiquelatusE Caequaha.vtique exifturit * Panteretiam
‘primi anguli corporis huiufee altitudoranta * quantadine^ eiuLdeiii-*
portioette confpicitur. Quapropter corpus hoc perfecturn & condu-
piicatum.efie quadratum necelsir:ò conreqa;tur s ,conqupucatunn in-
quam lonsitudine t nedecubiduplicatiouenosloquiimprudens ior-
taffe qjLìifpiam inteMìgeret.Hhiurcemodi autem corpus hic figuratunij
ad varia.infiipernobis opituiabimr expediendà.Quod fi complura ad¬
irne in longitudinem excendere, & fupenoribusadijceretib; libuenc
quadrata, planiciei linearci in tot partes ampliusjquot quadrata con-
fic.ienda cibi propoluifii, producito * Scpr^ceptionem hancuofirarn.^
vpnfiì mam ic lupe refi e cQinperjes »
L 1
74 LIBRO SECONDO DI PERSPETITVÀ
"Hà fe'l fi vorrà fare iiucrfe cofe[opra vn piano:farà bene a formar Veruni fi in plànicie aliqua rerum complttfium vàtietàtes
prmavnpnnimento come fi re / e % u - > ott ° dimofirato 3 & Jopra dae fuerint pauimentum, quemadmodum fubie&um oftenditexem*
quello per vUdi quadri andar formando qualunque cofafi vorrà 3 & planerit tibi defìgtiandum;mox fuper ipfijm>coh£rentium quadra co-
quanto fi quadri fartnpiù piccoli di maggior quantità, le cofe for- rum ferie inftituta 3 quodcunque magis libuerit,deformabitur:& quam
mate [opra ejfi ver anno meglio. La croce fatta [opra quefio piano èfo - tò finora anguftioraque erunt quadrata > eò Form se dcfdribend^ ma»
lamento per aprire la firada alfiudiofo;ma di quefta fi fomarebbe vn iori'conuenientia ac fy mmetria perficientur. Crucis nnaginem i n hac
tetnpiothqderno al cofiume Cbrifiiano . L’altra forma li à canto dino- planicie* vt vides 3 extruókam 3 vt ftudioiorum ingenia tantdm-excitare-
ta vn peggio di fondamento di vno edificio. Matutte quefte cofefipof- musjfigurandam curauimus: verum huiufcemodi forma ad facras quo-
fono poi in ynagran forma, & di molti quadri augumenUre in orna- que aedes» Chriftianorum moribusjcomparandas optimè refp onde bit.
menti & anchoi a informe diuerfe, & tal volta mutar li Orinomi &■ Altera autem 3 qu£ proximè hanc collocatunfundamenti edifici} àlicu -
farveder le cofe più da vn lato y che dal'altro 3 mà che fempre li Ori- iuscxiguamportionem oftendit. Athsec omnia ad ampliorem deinde
gonti fiano di egual altera « formam tradu&a 3 & quadratorum complurium moltitudine (uperad-
dica> multiplici ornato ^formarum miraquadam varietate aligeri
poflunt > Horisontium nonnunquam mutatione perada * & rebus infuper ex vna magis quàm ex altera parte fefe confpiciendas exhi-
f>erftibus> dummodo ad parem akitudinem Horizontes femper confeenoaut-,
T>ì quefte Superfìcie qua di foprahò ancor voluto tenóredal piano,
li fuoi corpi: acciò fi vegga come riufcifcono 3 & anco per dimofirare >
che li medefimi Origontiferueno ad e [fi corpi: fi come trouerai facen¬
done efperienga veramente quefte cofe fuori di fquadro v or debbo¬
no vn Libro per fe fole, ma nei vero io (come ho detto) ci fono entrato
per farne tre ò quattro figure nondimeno voglio compire fin à dieci fi¬
gure, laff andò póifaticarfi alli fiudiofi , fiquali f>n certijjim o che ba¬
ttendo alcuno più occhio di me & anco più patientia > troueranno di
molte cofe ch'io non [trino 3 ne pongo in disegno, »
Ex fuperficieruni'propofitarum ’planis corpora ini fublime ìidtco
duximustfferenda»vt eorummelius percipiatur conuenientia/iecnorì
vt eoidem Horizontes corporibus ipfis optimè conuenire monftre-
mu$ 3 qucmadmodum periculo fadojConfiabit.Si autenr verum nequa-
quameft reticeadum, huiufeegenerisonnia, quse extra normg redi-»
tudinem conftitutmtur , integrum yoìutnem feparatimefffagita rent :
At nos > vt tres vel quatuor tantum defignationesconfcribcremusj ar-
duum hòc difficiltqueargumentumpertradandumfufcepimus. Ve-
runtamen pede iam collato , denarium generis huiufcefìgurarum mi.
merum. explere ftatuimus > ftudiofiscseterorum indagine deinderdi*
da » defignationes i nobis hic pr£termittumur> complura 0
1
VX sheastian seruo,
75
- Sopra quefti patimenti di quadri fuori dì quadro,come ho detto , Super generis hninfee pauimentà > qua: ex quàdratis é&tra re&uaaj
fi può formare ciò che fi vuole : ma in quefta qui à canto fi vede vna eoriun afpedfcam fune conditura » complura quidem j ad libitum induci
colonna di ottofaccie , laqual occupa tre quadri per groffeg^a x & in poflqnt; verùm hie odt >gonam cólumnam trium quadratorum craflì-
longhegga ne occupa quattordici . j Quefta e fendo di ottofaccie è ne - tudine* & quadratorum quatuordecim longitudine figurauimus. H®c
iejfarÌQ canaria del quadro y come da principio dìmoftrai, & in queflo vtique cùm o 6 to, lateribus terminetur * ve à principio mcmftr auimus >
quadro fi vedono le linee occulte > & poi li termini detti otto angoli deducatur oportet: & in (lò'ccto quadrato tum occultiores lineatami
di quefta : t che fon fette piedi y nella fronte delqualc fi vede la forma zontem propius accedat % dire&iorem fui f peciem è regione sn tuenti-
tttogona, & le altrb parti trasparenti d'efsa Colonna, & fe anchora bus exhibet: lice tamen in quatuo rdec im pedum,(ìcut priorded in fep-
qttefta colonna > fufse più vicina a l'angolo jìnifiro del patimento y la tempedalem tantummodo porrigitur loagitudmem. In eius autem
grofseZgafm fi velerebbe più in faccia, mà non giamat tanto ch'ella fronte od:ogona forma > csetereque co lume® eiufdem partes transiti¬
ci perfetta forma, per efser fempre fuori diquadro * centes optimè diicernuntur - Quqd fi commina hsec fìtiiftro pati unenti
i pfius angulo propinquior foret * eius erailìtudo è regione ipectantn
bus magisprofedò appareret, non adeò tamemvt formani fuapi integram conlpieie naam ixhiberet>cùm iempcr extra quadrai for«
m^ire^itudinem ea nt conibtuta ^
9
Ouefie colonne qui a canto fon le medefme difopra■, ma quelle fon
trotta-.
diuerfe co[e,efser citando fi fu quefla via,béche ci fono altre vie? come'
quella del telavo del portello (che vogliamo dire) laqual'è dimofirata
da liberta Durerò, ci e anchor quella della propria fornì *, via vera¬
mente bonijftma & ficura .* ma molto difficile a moftrarla altrimenti
che alla prejentia de Idmomo. Ver che quefta ho io eletta per la piu fa¬
cile, ditutte l'altre* Et fe non che io voglio riftr ingermi cangi dar fine a.
quefto Ìibro:per dar opera agli diri di maggiore importanza-'io haue -
yeitiratodmerfi corpi & taf amenti fu quefta via,la qualefver amen¬
te) nonè “ 1 ‘
Qua?infri.deferitala tur colimi-:®/rum fnperìoribus ornai no conti e-
munc>vnotaotùm dife rimine easlemngente>qnòd perfpicmm quide m
& pdlu.cid.am ir ®hx vero plcniorem atque foUcl fJ orem hàbent con-
ititucionemprx quibus folers Architeckusrationem Uancà aobrsm on-
liratam fecutua compì uri uni rerum poitea inuentionem deducet : ctft
pr®ter hanc ali® quoque habentur rationes > quemadmodum _ telaria
aucoItiariaiira 3 qudm Albertus Diirerustradidulè videtur.Alia quin-
etiamex propria forma accepta reperitur ^optima quidem ea> & qua
tutò lequaris ; verùm di fìicilis. adeò óc inu oìuta> vt vocali tantum ora -
rione r nulioque prorfus fcriptur® genere communicari explica ri ve
polfit. Qua prò p ter hanc vnam meritò canquam ceteris faciiiorem eli-
gimus . Verùm quia de Scenarurn de comicòrum rragicorumq;appa-
rattium generibus» qu® tempdtate noftradn Italia pitórcim,maxima
pompa Se magniricen ria cxtrunnfur 3 nonnulla diccndaluperlunt ,* ìd«
circo rationem hanc 5 quam extraquadratam appcl^amus ,inpr®fen-
ria diiuittemus,.
& '
iì '■
K z
"k ,
J 57
LIBRq SECONDO DI PER$PÉTTlVA r
Torche nella fcruènte carta io tratta 1J
Vh delle leene de fheatri, che a nofiri té-
Oriente delie [cene, per effere diuerfo
modo dalle regole paffute . Ho voluto far
prima queflo profilo acciò che la pianta
infieme col profilo l’vn per l'altro fi pof-
fino intendere, ma [ara però bene a [in¬
diare prima fu lapianta,&fe quelle cofe
non 5 ’intenderanno nella pianta, ricorre¬
re al profilo dotte meglio s’intender à.Tri-
?meramente dunque io cominciato dal
[nolo dauanti: ilquale f 'ara à l’altera de
l’occhio & voglio che fia piano & è fo¬
gnato C,& da B,fin a 1’M.fifarà il [noia
fenato dalla parte de M, la nona parte, e
quel diritto più groffo f òpra del qual è M y
dinota il muro nel capo della jala. Quel
diritto più fot file dotte è T, farà loparie-
te aeha f cena cioè l vhimo,Il termine do -
ue el'O 9 è l’Or ironie . La lìnea di punti
che viene ad ! e fi ere a lineilo da L,a Q,do«
ue ejfa finirà nel pariète vltimo della fee -
nafitti farà l'Or ironie, tl qualperòferui-
■m *■ * •> A
%onte 3 alle facete de i eafornente che fa¬
ranno in maio fi a. Ma quelle parti dei
enfiamenti che fenrtìano il fuo Ori? onte
fiara quel più lontano degnato 0 y & è ben
ragione fé i cafapienti in effetto han due
facete,le quali [pettino a due lattiche an-
chora habbino due Orizzonti , & queflo è
quanto al profilo della Scena. Ma io prò-
jeenio fi è quella legnata D y la parte E
rapprefenta l'or chefir a le fiat a da terra
meggo piede . Doue fi vede F, fono le fe¬
di ie de più nobili. Li primi gradi fognati
Cffaranper le donne più nobili, & [olen¬
do più ad alto Le men nobili vi fi mette¬
ranno, Quel luogo più fpaciofo dono è H y
è vna firada, & co fi la par te I,.rri altra
firada onde fra l’vna e l’altra quei gr ; di
faranno perla nobiltà de gli h uomini. Da
l’h in fu li gradì che vi fono dì men nobili
fi metteranno . Quei gran fpacic fognato
Kffara per la plebe,& fura maggiore &
minore fecondo la grandezza del luogo,
& lo Theatro 3 & la Scena ch’io feci in
Vicenga furono circa a queflo modo> fir
da hvn corno a l’altro delTheatro era da
piedi ottanta 5 per efiere queflo fatto in
vn gran cortile , doue trouai maggior
fpatio, che doue era la Scena per ejjere
quella appoggiata ad vna loggia , Li ar¬
mamenti y & ligature de i legnami furo ¬
no nel modo amo fin cito qui alianti , gr
per effer queflo Theatro feriga appoggio
alcuno, io voi fi (per maggior forte gga)
farlo a [carpa nel la circonferentia di
fuori .
L»
ti*
5 Cùm de Sce n artim ac TheaetoruiTL,
| genenbus* qua; hodiernis temporibus
I maxima fyn? me tris ,fumm oq; artifìcio
' adhibitocompajanturj in pofierum fi
mus ad uri, opus lane difficile, ob Sce¬
nici prafiertim Horizontis perquàm di -
uersa à fuperioribus Horizcàtibus col -
Iocationem,Qrthographiam hàe pre-
mittendamexifiimauimus » vt inSce-
narum ration.bùs inteJIigendis tu rn .
Ichncgraphia Orthographi* lamine,
tum etiarn Orthographia Ichrrogra-
ph ^ auxiiio facilius percipi qùeat, At-
tamen fi redo & conuenienti ordine^
procederevoJuerirrms ? Ichncgraphia;
primùm omni Audio meumbemus: Sia
zrj&w:- thographia deinde exaclam rei huiu-
ìfÉfffi t fceintelligentiam petemus. A Scenico
jp^Ègn ìgitur pauimento anterius concitata
* 'Ìli cxordium fumemus 5 quod quidem ad
oculi akitudinem confiitutum & jperar»
quatum efie defìderimus > & Odiano
hic dcmonftratur . i B autem Ifique
ad Ajpauimentumin ipfo A nona par¬
te datius vt còperiatur oportec. Craf-
fius autem illud arredarim Mlitera^
fupra polita inferiptum 3 parìetem in_i
calcali fronti collocatum òfiendit :
Arrectarium vero gracilius liter^P de-
fìgnatum , extremtìm Scena; papfetem
praefeferre videturiO terminùs qmdem
Horizontaiis exifiit. Linea demde> qua;'
ab L ad O punébs notata confpicitur >
& ad Iibellàm vtique r£fpondet 3 quocu-
que in extremtmi Scena parietenidefi’
net s ibi Horizóiì terminabitur aefìa-
tuetnr 3 banetifque il!ius Horizon tan-
tammodo erit : ìplaqae linea affiium*
qu^ è regione direct^ conftituuntur*
frontìbus tànquam proprio^ & lem pi¬
re mas Honzon silìgnabitur.- Aediuin
vero inclidàts, quoqueintrerfus rcce-
dmpar teS lenginqu'otem vtique ha*
bebunt Horizontem O Agno videlicet»
figura turo.Profcenium deinde litera p
reprajfentat, & mox Orchefiram kmìf
pedali altitudine ab imo folò IurluirL
edueiam E Jitera ofiendit. In F opti-
matum purpuratorunique feies còsi»
parantr.r. Pnmaquc fiariffi gradano
nc*s, G figno indicante, matronaruim,
feflìmomodefignantur: & quò altiu.»
confccadcrimus > eò ignoòiJiores mu > !
lieres ibi ledentes confiituentur. Duo
pofimodum laxiora ipatioAoraqu^
interualla, alternai quidem in H 3 al-'
terumautem ini, polita 8c' collocata
quafi termini quidam extremi medijs
grad ationibus ciuium nObiliorùmque
virorum aetus fedentes intercipient .
I pofimodum iam pertranfito >; in fu-
perioribus gradarionibns ignobiiiores
difponentur. Ingens denicuefpatiium
K litera cemonfiraute,ad plebem exci-
piendam fujt exp^gitatuni*
77
di sebastxan serlio;
Trattato {oprale Scene,
Prà l'altre CO fc fatte per mano de rii hmmini che fi poffóno mirare Va ...
ton gran contenterà d‘occhio &fatisfatti'on d‘tmimo:e(alparer mio) padedbas pia-
il difcoprirft lo apparato di vna [cenatone fi vede mpicciol/pacio:fu - nini! aitterrc vi a cacar, p, opccrea quoo j .» i n*-iualicate
pdiU^t^ndternpÌ0mficafamemì,&mmealmcofe mf^efaperfiaebaseoDfidaantiur.tec^roa^
Ielle, chefer biella trdafiiodi dire. Ture quantunque quello mo- magia acce dit ,& prom.nent.am
mss^s^ìsst^s^ssSss^
e Aere quelle marniate Jopra li pi
Wfic tUTCUC, ELbCj UflLt, V flWi ujviai.,ns riacju w'V .-..tw-w—» —y ,. .. * „ o j
fendente : vi [offe vv Judo pianola latitudine del quale fùpiedi xii. ìntermeai-que
& in longitudine piedi Ix. ione io trottai tal co fa km commoda, &di crac: «xibcuda, '.-••«““rjTT" 7“A' a,. " d„<ÌHenuin ne-
orande /fretto. Oucflo primo Judo offendo piano ilfuo patimento tauonum compiuta; ante Sten* iipfiw chi
L vbidiutta l’oriente,ma lifuoi quadri furono per felli,& al comm- dum latitudine^ pedani feminn. lo^ tu J f n e ^' r r ? auo -
tiare dal piano prudente, tutti quei quadri andavano a bQrizonteil tum OTllocammus..Qa« i qa.^to^anooK^^»^
efce con la pia debita diflaniiafminuì . Et perche alcuni bau pqjlot'O. -
rimonte a l’vltimo ponete che termina la fiata, il qual e necefjxno atqu^. ma 0 mnc tt .ne se re i- • . nrofe&òcon-
metterlo fui propriofuolo al nafcimento dieffopariete, dotte dimora eius pau. menta plano e X ntente.,.Konzonmieq^^^aquam^eoocon
fasftear* M,> •*-***?" ?SS?Sffisa
Et perche gli appurati delle come
mica, la Tra%ica s & la Satirica: '
icafamenti leUaquale voglionejjcrc ai per\onaggi privati,uquau ay~ n ?s Horizò'item vlteriusllatuenduirìacprodu-
parati per la maggior parte fi fanno al coperto tnqualcne fola, che nel coauenir^ videntui, nos rieri ac * ~ , . a\ - vC inhuiu-
Cernirà à tinti lìfitcrtij de icaJamenti.Èt perche a far queflo furiane- lìns. inaio max i:x:cl)aturj qui quidem L.appellai
cefsario àrompere e fio muro . llche non jipuò fare,io bò'fimprefat- que ad Honzontem linea punctis Ugnata,& ad uoram > '
torno modello piccolo di canoni & legnami, ben mifurato, & ira perdacatur:&quò linea hsecextretnum parietem continget.tòi pariv-
portato poi in grande,di cofamcofapulamente con facilità.Mà que- tisipfiusHorizon ftatueturt pratd.&aque Horizontalis linea ftabihs
L temone forfi ad alcuno farà diffciie,nondirnenoUr.ànecefsawfa- etto i. Supenor antera Honzon vltra parietem conftitu.as auomnes
ticarfi nel far de modelli & efperientie, che Studiando muoia la via. «duini mclmataius nunhce profedo conducet. Verna» quon am aa
Et perche le fole (per grande che fumo) non fon capaci di Theatri, : io. h*c excquenda murum ipfum diro, neceffiw» oporterW qaiOiisiKii-
nondimenoper accoflarmìquanto io pofso àgli antichi : ho voluto di a.ura.umdcmoiitionibus omn.no aota^
efSoTheatro farne aàelUpatte che in vMgranJdapqfft capire , però exemplafoaaeequam operibus hifce manum
fa partcD,firuiràpei> profienio.La parte circolare fignata Effardl'or- meorana componete folio fumus: & fymmetr.js d^nter am,a ex
tbqfira levata va grado dal profittilo, intorno la quale fon fidie per li pioratisnuigulamembraaperpufillahacformaadamp io e.nma^.i
più nobilitile fin F di gradi primi G,fon per le demiepiùnobiUMfitr- gnitudinem iuft)flimadeindcrat.onetraducunus.^omamauteuic§
te II, ejìrada, & cojt la partei, G, l: altri gradi fon per gii bumba, natala, quano* ampia faermt, ad Theatrorum mo.es txc.pienda, a.
men nobili,fra li quali vi fon fiale per folire più agtatameéie.Quciluo- quaquamapcaexiltnnt: nosquideai vt veteieum ex^mpia prò vir
chi fpaciojt fognati K, firan poi pi la plebe & faranno maggior, à bus .mitemur, Theatri pprrionem..Uam duntax it, h.c appofa m
minori fecondo li lacchi, & cerne d iucca farà maggiore toTheam igitur, Profcemum mpnmB otteadit : &. Efem.ckculu>, Jrci-lt.-: J
prenderà più della jua perfetta forma. Prolcenium gradatiou.s vmus alcanfn empranton demon.Kac, vo
* Y J t j j fcdcs complurcs PAtnbu$, excipi^ìd.s,F lttera adfnontntv,mitrai io-
lent.Prims deìnceps gradationes-G,matronarum fomìnamm confcàn d Jitaiaivtur .Videi > duo lavora itmera c *, u ^ rn ^°^ c i^^^
fignant.Gradus fubfequentes deinde ad ignobihormn virorum ie$ìmo uni iuititiiuntur. Loca dermi ai li altera indicai w ■ v p
quoque ad fpcdacula viienda adicus aliquis paceac 5 in ramaio ex tnvily pontaqtì: Ineriint.
/
/
LIBRO SECONDO DI PERSPETlTViS
DI SEBASTIANI SÉ&LIO. ' 19
Della Scena Còmica. _ De Scena Comica,
Quanta alla difpòfitioHe de i Theatri, & delle Scene Circa alla pia - Quantum ad Theatralem Se Scenicam fpe&at Ichnographiam, co-
fcr/ ohi? ho trattato quìa dietro;hora delle [cene in profpt trinane trat piose quidenmni faliors dille^uitnus:Modo Scenarum Qpticam 6c exa-
terò particola*'dente. Et perche (come io dijfi) le Scene fifanno di tre ftam magis difputationem aggtediemur. Cum autem, vt iuprà di&um
forte,cioè la Comica per rapprefintar comedie : la Tragica per le tra - fuit , tria earum genera afterantur > Comitum ad Corneedias, Tragi-
gedie: & la Satirica per le Satire. Quefta prima fard la Comica, i ca - cum ad Tragedias > & Saty ricum ad Saty ras peragendas excogitatu ;
lamenti della quale vogliono eflere diperjonaggi priuati % come [aria Comicarum antea Scenari difpofìtiones patetaciemus; in qutbas pri-
dicittadiuÌ 3 duocati 3 mercantiparafiti } & altre Jimiti perfine. Màfi - uata sedificiaj vt ciuium, càufidicorutm negociantium,paraiìtorum>&
pra il tutto, che non vi manchi la cafa della ruffiana, nè fa finga ho - huiulce ordinis conditiomfque perionarum extruentur. [nprimis au-
ftana, & vno tempio vi è molto neceffario 3 per difporre licafimenti temnec lense domum > nec cauponis tabernam prscermittendam exi-
fopra il piano, detto fuolo : io ne kò dato il modo più a dietro 3 sì nel ftimamustfanumque infuper aiiquQd,vt aediijm in iubieéti planiciejqu^
leuareicaj amenti [oprai piani 3 come nella pianta delle Jcene ,maffi- lolum nuncupatur > dilpolìuo ac diftnbucio melius eftic 1 amr > quam
me, comegffidoue fi dee porre tiOrigonte. Tiientedimeno acciò cheti- maxirìae eftlagitamus • V erùm etfi quemadmodum cum Scenica 9 airicia
buomo fia meglio inffxutto circa alle forme de 1 cajamenti ; io ne di - luper plana erigantur* tuoi edam Scenarum iplarumaream dm veiti -
vnoflro qui a lato vna figura laquale potrà e fiere vn poco di luce a chi gium» quod vuh ò pianta dici coniueurt,aiiquantulum excitarba 1 olo-
tdi tal coja vorrà dilettarji. Tur in quefia ejjendo cojipicciola non ho que efterri oporteat; & quopa&o iniuper, quoq; loco Horizoutem de-
potuto offeruare tutte le mifure. Ma jolarncnte ho accennato alla in - ceat collocar! 3 iatis iuperque iam oitendifle videmuc : Id tameu iate-
wntitfne per auuertir tihuomo a faper fare demone di quei cafamen- mur > nos in hoc cypo tanquam nimis angufto iymmetrias omnes ob>
tifCbepoJii in opera habbino a riujcir bene 3 come fiaria vn portico tra - feruate minimè potuifle ; ac muentioni tantummodo aliqua iakeon ex
forato : dietro defittale ji veggavu'altro cajamento come quejlo pn- parte confuìuifle iat eritj vt homines poitea admoniti aciessqug in ope-
ènojti archi del quale fon di opera moderna. Lipoggiuoti 3 altri li dico - ribus optimè cormeniunt acque relpondent? ieligere valeatic: quaiis> ve
no percoli 3 altri Ringhiere: hanno gran forga nelle facete 3 che [curda* exempluni ah quod afteramus > perforata quidam porticus elice ? qua:
no } gir cofi qualche cornice che li Juoi finimenti vengono fuori del JiiO ad vitenus ardiiieiiun conlpicieiidumadicum nobis pt^ifarctj^UiUL-iio-
santone tagliati intorno & accompagnati con ti altre cornici dipinte 3 di prima: hu ilice porcicus Ipecics^cuius arcui» recencion op .re aitructì
fanno grande effetto 3 cofi le cafe che han granjPorto in fuori ne [cono fuerunc^ elle v idecur. Poma deiiscic leu Memanajquaj ao al> js iii^gtiiusj
bene 3 come L’bofteria della luna qui prefente: & (opra tutte le altre 8t conciones à nonnulhs appelian conlueueruacjin ? dumi Utenous in-
j- ~ . .jj . j l'injegna della quale jòno li rampini, ò voglia?# dire —, -
burnii onde per tal fuperiontà della cafapiù adietro 3 viene a rappre- feferunt.Puncer cciam a: ics > qua? exa a vdi-inmcius prouìui-nr > per-
feutar grandegggiy& riépie meglio laparte della [cena,che rìoniareb- gratum & mignificum iubenc aipeòtam .cu uluiodi cit Lunp iniigtic
be diminuédo Je le fommità delle cafe diminuifiero ti vna dopo ti altra . fortita quam hic defcripiìmus tabenia.ld ^u-ein in deleCvU naosnao
precipue obleraandum videcui^vc humiliora oomiciha anteponiamo
quibus interiora «dificia confeftim immiaeant affurgantque: quemadmodum poft len^ tpiius dousu;iculam> quse nai pagonum iuquii#
liamonimgeftat infigne 3 seies moxfuccedeQS> propter eui^exceliìtatem> pompi? èc magri h-ernia: ipeuc.n quanaam jiteiita^Q^i inms
autenun prafenti Ichemate u —u— — iiin n n itici
foetiymmetriam
funtcon{|itut&>vu -- -* 4 ^ r
vtiquertTpondebunt.Quqd£quxeunqueintampreclaraipleniidaqrt: m ueriaoccurcun; diceuda ihceiaruiu mouumeuuscotuiguat'
^elimus, prQiixiorb quippe oratione eftet nobis vtendum ♦
zzzf^c_Qzizr~c^PXk=itzìi±zr-x^^
_jC 7 1 — . - .. .--Jjfi-7-T5:
ir#.' i&ÌST 1 -? -rw :_/' / -S=r=j ! ' r 3 -!- * ^— rid'tihf — i '
4r ^ "- • • - T ^ - 1 ' 1 ^^
m
r f "s.v
LIBRO SECONDO DI PERSPETTIVA*
Dell à Scena Tragica.
De Scena Tragica
icr?-
acerbi I-
rofi,& cafi inopinati , morti violente•& crudelifono femore interne- cium enim tum antiquorum tum etiam recentiorum poetarum i
nate dentro le cafe de Signori , Duchi , agrari Trincipi, augi di Tè: CT pta reità ntuframatoriat pugnasdnopinatique euentusinecnon acer
f' er o in co f di apparati non fi fard edificio che non habh ia del nobile . lima & crudelia furierà iti Optimatu'nb DuatmsPriocipu ;n, Qc T
Mà baftifolamente ali Architetto > per batter vn poco di luce circa ipiorum aulis accidifle memorantur. Quamobrem meritò m I
Regniti
ragione
aientur > vt ex fubieda_*
Architeda>fatis elle de-
nano meglio à riguardanti,non battendo rifpetto à mettere vrì edificio beòit 3 vt ipfe in operando cautior exiflat. Quemadmoduin autem i n
n/\lr. Ai ma Y! fi /r n crv/ivirlp -ho*.* ! o m A ri otto h ~ ^ \ ^ ~£ÌZ _^ L- ^ _^ _
7 *>**»*' r J " •**•*%,'~ - , laj )UUituUiUi: Y^i vix uwwinu-a « v uuiu VrUUj iu
chifecondifi ritirano per dar luogo al parapetto ; cofi li due telar idi sdihcijs comparandis telaria freqtientiflìmèadhiòericonfpiciantur >
.{opra fi ritireranno : di maniera che tal opera verrà bene . Et quello nonnulla? quandoque occurrunt diliicultatesj vt materiei prominentiis
ch’io dico di queflo edificio s’intende ancora de gii altri . Mà quando neceflariò flt nobis vtendum, quemadmodum ex Anidro jquod fubie-
tai cofe fu fiero di lontano,vn telavo foto feruim,facendo tutte le par- cimusja?difìcio perfpicitur : ibi nanque pila? ftereobata?» quod baflamS-
ti ben lineate, & bencolonte . Circa alti lumi artificiati, s'è detto à tum vulgus appellat > gradibus quibufdam fupofltisj innituntur . Quo
bpfiantga nella f cena Comica . Tutte le fuperficie fopra li tetti co- quidem mlocoftereobatamparurncmmentibusexprefliombusfupcr
me faria i caniini, campanili 5 & cofe fmihfi faranno fopravna ta - planum alsurgentem formari oportet : moxque duo te'aria > alte rum
mia fonile, tagliati intorno, ben lineati & coloriti. Similmente qual - e regione conftifutum, reliquo inclinato ac propendente, excirabim-
rht> C»tf> ?ì winYVYtrt. ridi Uvnn'Tft G ti i <rvnt ca Uo* - — - 1 * * ‘ r — y - - r - ; r - n ! ’ --
onero qualche cane, ò altro animale, perchbnpn hanno il moto. Min- defignatisjcolorumque lumine ilIuflratiSjproR ciò fqfficeret. De lam-
corafipofsono accommodare qualche fatue, ò dhre cofe finte di mar - padum vero artificiofa compofitionejin Comicarum Scena rum gene¬
ro . Mà nel rapprefentare cofe viue, lequaù habbino il moto : nell *- re abundè difseruimùs. Cunda deindejquje lumina ceelorum faftigia.^
Cfremo di quefto librone tratterò , < & farò il modo come s'habbino à cxuperant^quemadmodum fornacium lpiranienta,perfonantefq; tur-»
fare • res,& eiulmDdi cantera ; etfi hic appofita minime ftienmt, tamen lupra
fserem aliquemlubtiliorem collocabuntut, vndiqtte circnmsequata ;
r^T-l vitine «Ifnlia Ì!{^10-V^^'2 À t G \7PÌ trpi ni'
neutiquamrecedemus . Quòd
marmore aut ex alia materia conflati in perdete celonbus fuerint imitanda atquecxprimenda > a vitalibus geitis ac uods abllinendum
femperefsecen(emus.. Venìmquopadoviuentiaquoque motioqepr^ditafuntellìngenda3 in polirei'^
ceps modum trademus.
ima vOiU ninis hi)iuice parte acuì-
■jxaxm
DI SEBASTI A N SERICO.’
8 i
Della Scena Satirica.
La Scena Satirica è per rapprefentar [aure nelle quali fi riprendono
(angifi inordonoftutti coloro che licentiofamente vtuono,& fenga ri-
[petto.Tfellc fa tire antiche erano qua fi mofirati a dito gli huomini vi -
tioft <T mal vaienti.'Però tal licentia fi può comprendere che [nife co¬
te fa daT er[ortaggi che fen^a rifpettop ar [afferò ,comefaria a dir cop¬
te rafie#: peretiche Vitruuio trattando delle Scene, vuole che quefa
fa ornata di arbotufafjìpolii,montagne,herbeJìon,& fontane :vuole
dnchora che vi [ano alcune capanne aiti rufiica 3 come qui apprcfjofi
dmofira . Et perche a tempi noflri quefie cofe per il più delle volte fi
fanno ti inuernata, doue pochi arbori & herbe, con fiori fi ritrouano,
fi potran bene artificio[amente fare cofe fintili di[eta, lequctlifaranno
ancora più lodate che Le naturali ; per cicche ? cofi come nelle jcene Co -
miche, & Tragici e 3 fi imitano li enfiamenti & altri edifici] con l’ar¬
tificio delti pittura: cofi ancora in quefla fi potran bene imitare gli ar -
far.Ylblifi'slh'* fri (invi Vi- si ut: P, a mf/> nit sr-.-rh/i f/iv/i-yi'tiri Ui fvt /icrrvinv fbp~i
De Scena Satyricet ✓
Qucmadmodum enim in Comicarum Tragicammcjne Sccnarmru»
ap.paririonibns» Graphics artifìcio tules confimiliumque ftruduratum
genera expnmuntunpanter in Satyricisfcenis quoque difponendis ar-
botntndierbarum5& fiorimi variecatcs l’erica' textura imitari profetò
licebic. Harc autem quò fplendidioribus ac liberalioribus fumptibus
perficiuntur,eò maionlaude atque commendatione digna ceafentur ,
& merito quidetmeum iliuftrmm huiufeemodi operimi extrudiones ad
magnanimos > prscclaros > Se liberal iffimos Principes, ftedeque auaricia?
accerrimos holles fpedare videantur.Nosque in Scenis nonniiIlis>qu;x
a, fapientiffìmo Architedo Hieronymo Zenga in benefadoris fui
Francifci Matite VrbinatisDucis gratiamcompolìtarconfkutxqueo-
lim fueruntjhàJC omnia abundècunmlateq; perfpeximus: tantamenim
-r» * * ’ t i „_~ m ___ma e-v-% A **/■» Vi * tO" I i
fi, magnanimi, & ricchi Signori, nimici delti brutta auaritia. Qiiefio
già videro gli occhi miei in alcune Scene ordinate dall'intendente Mr m
chìtetto Girolamo Genga,ad infiantia del fuo padrone Francefco Ma¬
ria Duca di Frbino, doue io compre fi tanta liberalità nel Trencipe ,
tantogiudicio 3 & arte nell’architetto, & tanta belleggu nelle cofe
fatte, quanto in altra opera fatta eia l’arte, che da me fio, fiata veduta
giarnau (0 Dio immortale) che magnificentia era quella di veder tati
%rbori,&fruttistante herbe & fiori àiuerfi, tutte cofe fatte difiniffi-
ma [et a di variati colori : le ripe & i j,affi copiofi di diuerfe coche ma «
rineydi lumache,& altri anim allettici tronchi di coralli di più colori,
dimadreperle, & di granchi mariniinferti ne’[affi, con tanta diuerfi-
tà di cofe belle,che a volerle fcriuere tutte,io farei troppo lùgo in que¬
fla parte . Ma lafcierò tutte quefie cofe negl’intelletti de igiudictifi
* Architetti, liqualifar anno fempr e di quefie cofe, quando ir onerarne
fimili padroni conformi alle tir voglie, & gli dono piena licentia 3 con
larga mano 3 di operare tutto quello che verranno ,
UJWm ViljWV
gregìum& admirandumfpedacQlumillud erauj
uni 7 tot herbarum ac fiorimi mfignes varietates ferico perrediiììmo Se
verficolore intertextas contemplati ? Ripas quinetiam? & (axa conchis
marinis 3 cochleis? alijsque bcfìiolanim generibus affiuentia? necnon
coraiiorum differentibus truncis infi'gnia ? & conchiba infu per marga-
ritas geftantia > cancrosqimarinosfaxis ipfis mfertos ? tot rerum alia-
rimi copia & pulchritudme fi nini edieda, ibi vidsfies: vt fi cunda figii-
latim à nobis nunc demonfiranda explicandaque foreiu>huic argu-
mento nimium vtique infifleremiis. Quòd nifi in dicendo prolixiores
effe vercmnrj fuperbas paftorum nonnullorum yefìes exponeremus .
Pifcatorum quoruìidam in fu per habitus ac o r n a m e n t a j re t i a q ; i p fo r u m
ex aureis fìlis compofita> cundaque demum pifcantium arma mu¬
do ac fu]gentilimo auro conteda reeenferc poffemtis. Verùm huiu-
fee generis omnia folercis ac induftri) Architedi iudicio ctir^qne-»
prorlus committuntur,
' .y r
T-* f
LIBRO secondo di perspettivx
De 4 Lami artificiali delle Scene,
De Scenarum luminibus arte confetti !.
Ho promeffo pitia dietro ne trattati delie S cenemi dare timido co¬
me fi fanno i lumi artificiali divariati colori trasparenti; perche pri¬
mieramente dirò del colore celefie , ilquale rapprefenta il? afro ,&
anco affai più belle.[Prendi vnpeggo di fale ammoniaco;& babbi vn
bacino da barbiere o altro vafo di ottone , mettendogli dentro vn dito
di acqua .Voi quello peggo di fale va ben fregando nel fondo,& intor-
flap iti bello fà maggiore la quantità del [ale ammoniaco. Fatto adun¬
que vno bacino pieno di quefia acqua falla p affare per il feltro in vno
altro vafo, & quefia farà di color celefie belli fimo . Mà volendolo piti
chiaro vi aggiungerai deli acqua pura, co fi dì quefiofol colore ne farai
di molti piu chiari & più fcuri quanto vorrai 3 &fe di quefia mede fi-
ma acqua gafirma vorrai fare colore di Smeraldo : mettili dentro al
rientia ne far ardi piti forte o chiare, ò pur ofcure.Se vorrai fare, del co¬
lore di Rubino 3 f e farai in luogho doue fiano vini vermigli carichi dì
colore & chiaretthquefiì faranno de Rubin maturi,&gai cioè acerbi
& [e non h attrai de vini, prendi del verrino tagliato in peggett immet¬
tendolo in vna caldara piena d'acqua , con alquanto di lume, di rocco >
& la farai boline filmandola } &poipaffar pel feltro 3 & aggiungen¬
doli acqua pura [everrai colore piu chiaro . Etfe vorrai colore di Pa¬
taffio, il vino goro, bianco 3 & vermiglio infieme,farà tal color e. Co fi
ancora li nini bian chì piti & meno carici? 3 faran colore de Grifopatio ,
alle cofe dipinte doue and er anno quefii colori, una tamia fiottile tra¬
forata nei modo che faran compartiti quefii lumi, fiotto laquale farà
un'altra tamia per (ofienere le boccie diuetro piene di qitefle acque ,
poi dette boccie fi metteranno con lapartepiu curm appoggiate aquei
buchi,& bene affi curate che non cafchino per ifirepitidelle more fiche,
& dietro le boccie fi metterà uno cefendelo,onero lampada 3 acc_iò illu¬
vie jìa fempre ugnale 3 &fc le boccie uerfo la lampada faranno piane »
anzi concaue , meneranno meglio la luce y &li colorifarannopiu tra-
jp urenti: co fi ancora per quei tondi , liquaii faranno in feurtio > farà da
fare le boccie di quella forte. Màfie accadrà tal fiata un Urne grande.
f/nJTr, fisi
V f l Ci*
fionedelmalefa-
— ^ y ^ * — v » v w f ri* j C I C/ ex
dinar iati colori pofii à quei luoghi col fino lume didietro. Mà quefh
lumi non faran però quelli che allumineranno la [cena,fiercioche gran
bagnerà beniffimo di acqua ulte della piùpotente 3 & appiedatogli H
fuoco con ma candeletta : arderà per un peggo. Et benchemanto
adii fuochi fi poma, dire affai più, uogiio quefio firn bafieuole perpre-
jente . Mà parliamo, di alcune coffe le quali fono di gran dilem a gii
[venatori.. Mentre la [cena è nota di dicitori ; potrà ì’ architetto ha-
‘'iter preparato alcune ordinante di figurate : dì quella gran de gga che
fi ricercarà doue haueranno a pafsare,& quefflè faranno digrosso car¬
tone colorite & tagliate intorno 5 lequalipofàrannof òpra un regolo di
legno a trauerfo la fcena , doue fia qualche arco , fatto [opra ìlfuolo
uno incaflro a coda di Rondma, entro, ilquale fi metterà detto regolo 3
& co fi pianamente una perjona dietro al detto arco lefiara p affare 3
tdfiata dimoflrare che fiano mufici con inftrumenti & noci, onde
dietro alla Scenafara una mufica afomiffa noce . Tal uolta far a cor -
ver e un fiquadrone di gente chi a piedi & chi a cauallo., le quali con al¬
vine uoci ò gridi fiordi, ftrepiti di tamburri y &fumo di trombe , pa-
feono molto gli filettatori • Etfe tal uolta accadrà che uno 'Pianeta, ò
altra co fa per aria fi uegga paffare,fia ben dipinta quella co fa in car¬
tone & tagliata intórno, poi dietro la Scena (cioè agli ultimi cafame-
ti ) fia tirato à trailer fio m filo di ferro fiottile * & con alcuni anelletti
in efjò filo attaccati dietro il cartone, nelquale fila vn filo negro 3 & da
l* altro iato farà vna perfona che pian piano lo tirerà afe, ma fard di
forte lontano 3 che nè ìvno nè l'altro filo [ara veduto. Tal fiata acca-
dera tuoni 3 lampi 3 & folgori a qualchepropofito 3 li tuoni co fi fi fa¬
ranno. Sempre (còme ho detto ) le [cene fi fanno nel capo di vna fala \ 3
i opra laquale gli è fempre vnfuolo , [opra delquale fi fiara correre vna
grò fi a palla dipietra, laquale [ara bene il tuono. IL lampo co fi fi fura.
Sara uno dietro alla Scena in luogo dto,hauendo nella mano una fica¬
io ietta, enm laquale ui fia poluere di uernice: & il coperchio fila pie-
In Scenarum generibns exponendis nos rationem ac artem 3 qua per*
meancia lumina , & diuerforum colorimi fpecies referentia confiare
poffimus^raditurosefle poli idei burnus. Ad promifU igitur,vt probos
ac bonos viros decet 3 abfoIuenda modoaccingamur.Primùm igitur de
cadetti colore Sapphiro perfìmiIi 3 eoque 3 infuper elegantrori dicemus.
Salis Ammoniaci glebam (limito # & kaphium tonforium vel aliud
quodeunque vas ex aurichalco confettura comparato,in idq; aqua: di¬
gitimi vnum infundito.Deinde falis huiufee glebafundum& iatera va*
tts bene!ricato atque comprimitojdonectocum fai eliquefeat, digitali
aqu^aliarurfus ahaq; femper adiecta:& qnò maiorem aquse quantita-
tem infundes, &colorem formottorem reddere voles> eòplurcs Am¬
moniaci falis glebas confringito. Vafe igitur hacaqua vfque ad labri
comp!e:ojper iinteum ipfam in aliud vastransfundito ac percolato,&
aquam caletti pulchernmoque colore confpicuam mox confettarti ha-
bebis. Quod fi colorem hunc clariorem adhiic & f plendidiorem effice-
re concup:eris > puriorem aquam Ammoniaco fali admifeeto : Et hoc
nempe artifìcio colorem eundenfbfpecie ipfius nequaquam variante,
mode in clariorem modo in obfcuriorenb prout tibi libuerit > co mimi*
tabis. Sin Sapphirinam hanc aquam ad Smaragdi colorem accedere
volueris, crocum vel largiore vcl breuiore menfura, prout dar ius ob-
feuriiis vecolorerà hunc imicandumtibi propofueristtn eam infundes.
Confìmilium autem temperationum proportiones nequaquam hic
appoluimus: vfu nanque docente complures colorum obkuriorum cia¬
rlarmi! ve differentias atque varietates iaducernus. Sin Carbunculi aut
Pyropi fulgorem exprimere concendes , rubrum vinum vel immodico .
jnfettumcolore,vel nitidtus aliquantuium affumes: U ita tmn fplendi-
diores, tum obfcunores carbunculos perfetti filma rationc irnitaberis.
Quòd tt vinum fortafiede fuerit, Brafìlium lignum 3 quod Verzinum
vulgo appellata^ in fruttuh concifum accipitò;& in anenum aquje pie-
num 3 alumine adiecto, illudinfundito : Aquam autem ita cemperatam
tfteruefeere facito ac defpumato , de per crafìlus aliquod Iinteum deni-
que percolato ; pàrifilma iympha 3 fi {plendidioremeam reddere volu-
ensjlupetaddita. Si vero Bàlanitte, quem Balafcium nos Itali appellare
lolemus, colorem exprimere. tibi libuerit:albi cante quodam de ruben-
te fìmul vinq^quodltali goraceumnuncupare confueuerune 3 accepto 3
mox propofìtimiaflequeris. Pari ctiam ratione vina fulna ? prout pur-
gaciore vei miaus purgato extiterint colore 3 Chryloprafios atque To-
pazios f mujari videbuntur.Liaipidiffimi autem aqua, abfque rei alce-
rms iocietate 3 per Iinteum aliquod transfula Adamantumreferetcla-
ritatem : quos yt réctius imitari pott|mus 3 nonnullisacurnina:isqua-
dratisque formisueceflariòerit vtendum.Qnapropter (peculares etti-
cinas adeundo 3 vitrea ampulte 3 quamni in herbarum fuccis exprimen-
dis diiiiilandisque frcquentijfimus confpicitur vfus 3 huiufeemodi for-
mis inìijgnitae comparabuntur , qua: punfiìmis lymphis mox érant- im-
plendap.Colorum verò 3 quos ìam enumerauimusjita inttruendorum 3 vc
radij proprieCanbus eorum imbuti transfundancur 3 rado talis exitter.
Poft pitturas loco ad hoscolorèsdlippnendos opportuno cenuemaf-
ierem, prò luminimi ipforumdittribntiomuPs perterebratum (fatue-
mus. mi alluni afferern ad vitrea vaia artificiofis hqupribus completa
{uttineada accommodatum fubijciemus.Pottmodirm prteiitiorum va-
forum parcssmagis mcuruatai ad ailis (uperions foramina imcumbttt*
tes apeabuntur: oc ne quandoque faltantium ttrepitu corruant 3 diligen-
ter eit attendendum. Demde poit vitreas ampulas lucernam fìue lam¬
pada 3 vt Iuxtsquaiis eademq; femper exiitat, occultabinms : qua rum fi
partes ad lampada conuerfìe planiciem, quin porius concauitatem
quandamnabuerintivberioriluce profettò complebuntur, ipfiquqco-
loreslongè meliustransfundentur . Panter etiam ad rctundiorafora-
mina , qu^ dimiruientem & inclinatum habent afpecfum , vitrea vafa
eiuldem generis erunt accomaiodanda. At fi vehementiori intenlìori -
que lumme fpetfantium oculos ferire voluerimus, pott vitreum vas
amplutn cereum ttatuennis, pott quem itera fcaphmm tonforium co-
rufeans ac recens confiatiim ponemus : cerei jnanque (eu funalis illius
lumen fcaphmm contingens , ab eoque refiliens fpjendores nonnullos
radiorum Solarium inttarmox conuehet atque tranhruttet. Quòd fi
fpatia quasdam quadrata quali Amygdalse fpeciem referentia extite¬
rint, vel alijsformis circunfcripta fuennt ac terminata, vitrese lamina
colorum varietatibus depicfse ibi, lucernis facibus, ve pofìpofitis, fta-
tuentur . Nec camen artifìciofa eiufmodiluminaScenseipfìusillumi-
nandae illuttrandsque partibus fungi tibi perfuadeas velim ; maxima
nanque cereorum 6 e funalium, qux ante Scenam appendnntur 3 copia
& multitudo munus hoc faus fuperque prseftatura videtur.Quinetiam
candelabra nonnulla cercos affixos futtinentia fupra Scenam perquaiu
commodè inttruentur : quibus fi vas aquse plenum,camphora inie<9:a s
fuperpofuerimus; flammiseam corripieutibus, fplendidittìmum lu¬
men , grato quedami odore concomitante, oculis acnaribus profetò
fentìg gaus, Veuug fi idnonnunquam fortefortuna euenerit,vt rem ali-
DI SEBàSTIAN SERLIO; 8j
nò di bufi : nel mgp del coperchio farà vna candeletta accefa: & aU quam flagrante™ ardente™ ve introducére velMll^’iquI ex vino cor
gando in fu la piano , quella poluer eJàlira in alto, & percuoterà nella rupto diftillatocjne confeft^ >quarn vitis aqua™ vulgos appellatjeaque-
candella acce fa, di 'manie> a che para lampi affai bene . Lirca al folgo-* potcntifllrna quidern rern illa™ ™adefaciernu$ > rnoxque f ace propius
vey farà tirato vti filo di ferro lontano à trailerfo la Scena, che defeen - ad™ ©ta igne™ alicjuandiu ™anfum™ excitabi™us atque accendemus.
da à baffo , dentro degnale far a acconcio un rochetto , o raggio che fi Quanuis auteni de ignibus alia complura dicenda fupcrfuntjin prarfea-
fta, mà quejtofara ornato di oro firidente, & mentre fi favàio tuono , tiatamen haccfatis futura videntur. Namfiflngula, qua: adhodpe-
nel finir di quello fia {caricato yna coda, & nel mede fimo tempo dato &ant argumentum , oratione nunc profequi veìlem • longior fortaflc
il fuoco al folgore, & farà buono effetto • Màs io vole/Ji trattare dì atque prolixior cuipia™ vi deri poffe™. Ne i^itur in hoc vitiutil aut ts~
quante cofefìntili mi abbondano 3 tifarla troppo lungo, peròfanalini prehengonemincurcanijKbusQpticishicSaeraimfioiuin.
4 ■ »r ^ ^
i
A
t
\.
\
\
\
I SEBASTIANO SERLlO
Nelqual fi tìguranoie antiquità di Roma, e le altre »
che fono in Italia> e fqorrd italia.
SEBASTIANI SERLII DE ROMANIS
Aiqfque complttribwsj qua: cum in Italia csm exra Italiani
lepcrianeur , anuquicatibus. Liber Tenius.
ROM A QVA NTA F VIT IP U
mwmV'mw
■i‘HÌÌlwliiiìiiiiìilimìii(iii>i , 'iÌiìiii
' MiV _|
|§|
qmsB
Hill
V- — “----vzrjit:
1
f
pillili
n
LÌ
rnmm
f/-
L
ù.' / * mj £$* •
_
*7
f —-
DI sebastian serlio)
d è li* Antichità dì roma.
Ràgli Antichi edifici] che fi veggono in Roma-,(limo che'l
Tantheon\per vn corpo foto fia veramente il più hello,
il più integro } & il meglio i,ntefo>& è tanto più maraui-
gliof ) de gli altri, quanto che battendo egli molti mem-
^ , , bri; cefi ben tutti corrifpondano al corpo,che qualunque
t c rjona vedendo tal corrifpodentia ne riman fatisfatto,e quefio aule -
n f 3 c c l uc ^ prudente Architetto, che ne fu muentore, fece eiettione-
eua piu perfetta forma,cioè della rotondità, onde volgarmente fe gli
dice ia Rotonda peraoche nella parte intcriore tanto è l’altitudine
tua,quanto La fucilargbegga, eforfè il prefato Architetto confidaran-,
do ebe tutte le coje che procedono ordinai amente, hanno vn principa¬
le, e fol capo, dai quale dipendono gli altri inferiori , volfecbe quefio-
edificio haueffevn lumefoio, ma nella pane, fuperiore ,. ac fioche per
tutti i luoghi fi potè fe, 'egualmente dilatare, come in effetto fi vede,
che fa jperche oltrale aure., coje che hanno, Hfuo perfette lume, le Jei.
capellc, lequaliper e fere nella gròffegga del. muro deueriano efjer o
tenebro]e, hanno nondimeno, n juo lume conueniente per vigore d 'al¬
cune jinejir e Jopra Le dette capone } the gii porgono il timi efe condo,tol-.
to dall'apertura di jopra, fi che non a. è coja per minima che fia ,che
non babbitt lafuaparte. deliumc . E non fedamente le cofe dell’edificio
materiali, e fiabuihanno vna gratta mirabile , màic perfine ,cbefi.
veggono quitti dentro,. ancora che babbuino mediocre affetto, e pre¬
ferita, fi gii accrejce vnnon sò.cbe di.grandezza, e di venufia,&■ il
tutto nafte, dal lume ce le fi e, che da coja alcuna non è iraped ito, e ciò
non è fatto finga gran gmàic io , perche effondo quejìo tempio antica -
mente flato dedicato a tuttilifieiyondc eiintrauenmano molte fatue,
del che ne fan fede diuexfì tabernacoli, n icch i > e fri e{ir e II e ,bifognaiia
che tuttebauefiero laioro accommodata luce . E però quelli che fi di¬
lettano di tenere diuerfe ftatue,& altre cofe di nikuo. Deueriano ba¬
ttere vna ftanga fimite, che riceuefje il lume difopra . Terciocbenon
accader la mai andar mendicando il lume alle coje, ma in qualunque
luogo fuff ero poftedimofir ariano Lafuaperfettione,. Sarebbe ancora
molto alpropofito per le pitture , pur cbefuff'cro fiate dipinte a tal lii-
tne.il che fuoi farela maggior parte de igmdicioji Vittori,che mentre
yoghon daregran forga,e rilieno alle figur e, pigliano. U lume, da alto,
vna le pitture fatte in cot al maniera vogliono efjere guardate da,huo-
min ì intendenti > che altramente doue bufferò degne di lode Jariano
biafimate,perche, le ombre; ofiure offendono queiliche non mtenden
l’arte, benché le pitture del gran T.itiano fiano pur fattela che lume fi
voglia ? hanno nondimeno lauta dolcezza 3 e f? n 00 fi ben colorite, che
fatisfano a tutte le per fine,<& hanno grandi]fimo riheuo.Ror per tor¬
nare ai mio primo ragonamento dico, che e fendo il Vamhepn fecon¬
do ilgìudicio mio] la meglio intefa Architettura diputte l’altre che io.
frò vedute,e che fi veggono,mi è tanfo metterlo nel principierò per ca¬
po di tettigli altri edifici],e majfìmamente efsondo tempiafacro,e de¬
dicato al culto diurno per Bonifacio Vontcfìce . il fondatore di quello
tempio per quanto mette VUnio in piu dyn luogo,fu Marco A grippa,
adempiendo però la volontà di Augufio Cefare,che ititei rotto dalla
morte non lopuotejare, e.fù quello tempio edificato circa ab:anno di
Chrifìo quartodecimo ,. che viene aejsere.gnanm del mondo cinque
ynniae àugento e tre in circa ,.net detto tempio fame ferme V limo) lì ■
capitelli erano curameli detto ferine.che Diogene Sahare Athcn-e -
(e fece le Cariatide ne ue colonne motto approdate,e che iefiaiuepofie
fopra itfr&niejpicio erano molto lodate, benché perÀntieffà de- luo¬
go non fui cerocelebrate ..Quefio tempio f ù peno fio dalli fumimi, e fi
,abbrujtiò circa fanno duodecimo di Tramno i mperatore, che viene
ad ejsere fanno di Chrifio cento e tredici,, e del mondo cinque milia e
trecento ,e vndeci,eLucio Settimo Sederò a Marco Aurelio Antoni-
nolo rifiorarono con tutti li juoi ornamenti, come appare fcritto nell'-
architraue del frontefpicio, li quali ornamenti fi può credere ebefuf-
fe.ro fatti tutti dì mouo,percioche le Cariatide nelle colonne chefece il
jopradetto Diogene doueano(tare in altro modo > ma veramente l’¬
Architetto che li ordinò fù molto gmdicìofo , e nfemato , perche
feppe accompagnare li membri motto bene, e fargli comfpondere
a tutto il corpo > e non voi] e confondere le opere con molti-intagli, ma
gli feppe compartire congran giudicio f. come al juo luoco ne trattavo
diffufamente: fù riferuato ebe vulfe offeruare Cordine Corimbo in tut¬
ta l’operarne civolfe mefcolareatfro ordine, e fono cofi bene offèruate
le mijure in tupti.lt mernbri,quanto in altro edificio io habbia veduto e
mfuratOjè veramente quefio tempio fi può dire che fia vn’effempio di
Architettura . Ma laffando da banda quefie narratiom , le qualipoco
DE AWJlQJ'lTytTfZPS
V E TE R V M ac antiquorum ardificiorum, quse Roma? fncorru-
jxa, adirne arque ilìibaca fcruantur 3 Pantheon pulchdcuditic »
integriate?, ac artifìcio csterislongéducimusprìtferendum^
-coque malori admiratione dignumillud exiftimamus>quòd cùm me-
bra complura ad eiuscompofìtionem accedane > tam aptè appoffte-
que omnia ad corporis totms Iy mmetnamconducunt, vt quicunque
diUgenter partinm cuncìarum conuenientiam atque reiponlum at¬
tenderli: ? nihit quicquam in eo prstermifium effe hiteatur. Id autemr
inde euemre atbitranmr? quòd fapiens Architectus praeclarse.molis.hu-
iulce muentor & Jabncator ex omnibus formis perfcctiorem r ìplant
videlicet rotunditàte.m>fibi delegifle videturirnde Rotundam quoque
vocabulo ex forma, ni mi rum, accepto, eam hominss palliai appellant-
Interior nanque eius akitudo latitudinem.adxquare ornarne confpì«
Oitur. Forfitaaetiamfolers Archkedus cùm vnsuerfa?dmnmodo redo
& conuementi ordine incedant, vnumfummumque caput? èquo in¬
teriora dcinceps originem duetmt? obtmerc peripexiflec : hoc pariter
aedificium vmeo duntaxat liiinine?eoqu£ in fuperiori parte conltitutOi»
ìlluitrari voinit ? vt lux fupernè accedensin omnespartessequaiirnox
ratione diffunderetur; quodex.fentenda ipiì nimirum ceìfiise videturs.
iiampraeteiquam quòu csecera ampia copiolaque luce complentur/ex:
dia aelubra? quse in panemmcraiiitudinibus.at>dita?cb f icura vtiqueac
tenebroia elle dcbcrentjdendìris tamen nontiullis ? quae in fupcns eorS
partious conititmmtur ? lumer.que (ecundumà. 1 upremo iu.11ine deri-
uatum in ea Eransfundunt3interccdentibus?conuenienti fplendoreper-
fruuntur. Quapropter nulla quanuis esigua mmimaquc xàmcij parti*
cuia repeTitur ? quseproprio lamine he ddhtuta. Nec eius partes tan-
tummodo immotas & conhitentes mira quadam.gratia perfulas efld
iudicabis : vcrùmetiam quicunquc p rancia rum hoc templuaiingrediù-
tiu ?etiì afpectu tor.rO aque exutenne med iocn>ycnuftatem tamen ac di ,
gmtate mox-eo icnties anger;. Cuius quidem rei caufam atque ratio*
nem in a^thereum lumen 3 qno i vndique citta vllatnampedicioaein ex-
peditiiìime peruagatur?comjaendam exi/timamus .Nee.temere.hoc
tadum meherdejvide'cur. Cùm cium annquitas ranum iioc Deorum
omnium c tetui iumina religione confecralsec, òe idcirco fimulachra
quamplunma in eo efsent coHocanda;,quod ex tabernacuhs? (captiis »
aldque a perdoni bus optimè declaratur : ea hgna profectò ? ve lynce-
rana lìùfpeciem intiicntibus imrmttere poisendeun età .alme lucìs vfum
atq; commcdtatem rtquirebàt; Vnde qtiictinque figo or u a & promi-
nennum op.erum iuppeiieddi indulgent ? eiutmodi ioca>qu2 lucemex..
tupenori parte couiDibunnaucupan fomper deberent. Ncc earnijiné-
dicantiuin morejumen quanuisimbeciUumfuppiidter propemodum
patere cogere.mur: veruni quocunque loco figna.conitituerentùr? inox
arutìcistxv ellentiam? propriamque eorum perfedionem intuencibus
patc tacer; nt.Quinetiam idipfum ad piéturas-Cpeótandas contcuipian *
dasque mirum in modum conterrete cummodo e^. ad lucis- huìnfce^
proipedum defoì matae,daboratarque fui/sent. Qiiam quidem confue-
tudmem.egregi] pidtores ieétan plerunque videntur: qui cùm .pietas
imagirubus.maiorem aisquam vini & prom-incntiamafferrcconau -
tur ftmic lumen è fiaperis partious captane. Verùm ad arrihe-iofa ciuf-
ntodi opera ?contemp;anda a.c perpetidenda periticrcs taatummodo
iuj.it admittendraliàs nanque proeis debita iaudejgnominiam pocius
eaiiHuniamque (ùb-irent? Graphicas-^nim artis ignari vmbrarum oblcu-
rationibus quammeximè oftendunturc Ec.fi Tinani 3 celeberrimi qui-
dempi^pris? opera ? ad cuiufcunque lurmms afpedum fuerint detoc-
mata?eam vtique obtinentJenìtatem?excelIenci adeò colorum ten j pa¬
ratura inficiuotur ; ve quibuicunque hominum genenbus & condicio-
mbusea contempla ìt:bus ir)axmiam ad:>raat voluptatem. Vèrùm bis,
tanquam ad Architédmm erudienuum nequ-icqu-am feqientibus ? p:e-
termiffis? ad (ìngulas m e mb r o rum q uo r u n q ne m e n fu r as e x a m i n a ; ui a i
defcendemus.Vt autemin antiquitatibus-cxplicandis Methodicè prò-
cedamuSfpriiruìfn Iclinogra.phsam,videl cet ; arete,vehvt vulgo loqufi-
la Genographia, cioè la pianta.. La feconda farà l'Ortographia,.che è il
diritto,altri lo dicono it prò filo, La terga co fa farà laSciographia,cioè
la fronte > e li lati di qualunque cofa+ Rafeguente figura fi è La pianta
iungemus . Poli r e m ò Se io g r a p h i am, qua; rei cuiufque frontem lacera-
quefimul explo rat, cefi n i e mus. Quapropter fuòfequens n gii ratio Pan-
tnei aream palmo veteri Romanorum dimenìi ni ìnprmiisofìendet. .A
Porticu igkur orationis noftrse exord o fumpto, coìamnarum crailì-
tudiaem palmoruni (eaum?ò<: minutorum vigintinouem efledicemusr
Intercolumma fingula palmos octo- ? minti taque ncuemintera piu oc :
Vefbbuli latitudo prò fonbus templi confèkuta palmisxldefimcur :
Pilarum porticus ip/ìus frontes coSumnatum fequuntur rationennSca-
pharum 3 qi\x med’s mter pilascollocantur, & N.chi; vulgo diariitur?
latitudo decempairnaris ? membraque ex vrroque lacere co dtnuta o. -
palmariaexiftunt: Foriumlatitudo palmos xxqde lemisob.met- Pè¬
pli totius laxamentuin?idell fpatium.inter parietali vtrun.q je vacati a
óc inane in palmos cxcuii excenditur : totque pale? \s t . n al atuio
3 L 2 j
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
'iti T&ntheon; la quale è mifurata col palmo Romano antico. E prima
parlando dei portico ;lc colonne fon grofst palmi fei, e minuti ventino*
ve fi fpattf. fraVvna e l’altra colonna fon palmi otto e minuti none: la
larghegga del veflibulo doue è la porta èpaimi xl. la fronte de i pila-
fin del portico e come le colonne. La latitudine de i nicchi fra li pilaflri
i palimi dieci, & i membri alle bande fon palmi due.La largheggia del -
la porta è palmi xxvi, e mego, la latitudine di tutto il tempio , cioè il
netto fra muro a muro è palmi cxciiii . & altretanto è la fua altegga,/
cioè dalpauimentofin jòtto il labro deli’apertura di fopra.La latitudi¬
ne dieffa apertura e palmi trentafei e mego,le fei caprile che fono nel*
la grò figga del muro , ogn’vna d’effe è in latitudine palmi ventifei > e
minuti trenta , & entrano nel muro per la metà della (ualarghegga
fallamelo la groffegga delle colonne quadre angui ari; ma la capei la
principale è palmi trenta in latitudine , & è mego cìrcolo falitando le
dette colonne angolari, lagrofjegga delie colonne di tutte le capeile, è
palmi v. manco tre minuti: e co fi le colonne quadre angulari delie det¬
te capei lede colonne de Ili tabernacoli chefon o fra le capeile fonagro fi¬
fe palmi duefiagreffegga del muro che circonda il tempio e palmi xxxi
benché in e (fa groffègga ci fono aì.sai vacui , che oltra le capette che
vacuano afsai ci è ancora fra l’vna e l’altra casella alcuni vacui, che
molti dicono efsere fatti per fpir acoli per caufa de ì terremoti : màio
mi dò a credere che jiano fatti per non ci mettere tanta materia 3 per¬
che ad ogni mode per efsere in forma circolare fono forti (fimi : la fiala
thè fi vede dal lato fmiftro era medefimamente dal lato deflroper fa -
lire fopra il veflibulo, & anco fi andana de lì intorno al tempio fopra
le capeile per vna viaficyeta, che ancora ci è alprefente : perla quale
fi vd fuori alh gradi per falere fino alla fommìtà dell’edificio per mol¬
te fiale che vi fono interno,il fondamento di quefio edificio fi tiene che
fufse tutto vna mafsa fida, e che occupaua granjpatio di fuori :per
quanto s’è compre fi per alcuni cìvconuìcini, che volendo fabneave
pann o trottato tal fondamente .
qua; $ palamento exordium famens vfque ad labrum funeriorìs con-
Icenditapertionisjfibi vendicale reperirur. Aptrtionis ipfiuslatitudo
palmorum xxxvj, & femis fiabet interuailum. De li; óra fex>qua? in muri
crailìaidinerefidenr,(ìngula palmorumxxvj>mmutorumque xxx lati¬
tudinari forti un tur; mummque prò dimidia latitudinis parte mrc-
riorem perrumpnntj quadrar amai & angui animi co Iumn arum crai il.
tudine denipta, At prima rium delubrum in palmorum xxx porrigi-
tur latitudinem , & femicircuii figuram conftituit 3 anguiariòus co-
Iumnisj vtniodò diximus, fubdudris. Columiiarum dcincle, qua?i n de¬
lubri lingulis ftatuuntur, crailirudo palmos v fere * tnbus duutaxat
tninutis inde detractis, completi tur. Parerò etiam quadrata? & atmu -
larcs deJubrorum columnas craffìrudinem imitantur.Tabernaculoruiri
veròjCjua? inedia inter delubra confiftunò collimila? bipalmari era ili tu*
djnefimuntur, Muri tempio circumambiestis craffitudiné palmi xxx;.
metiuiitur,etfi in ea coni pi tira quippe interuacua & inania loca fpecti-
turjprseter ampia cremini delubrorum laxamenta incer duo quoque de ■
lubra vacuieatesqua?dam interfunt> quas uonnuili,vtaer n vilccflbus
terra? conceptus per eas expirari efflarique poflfoadapercas effe exdèi-
marunt: at nos ea ratione magis id ette et mi efie arbitramu-r, ne tanta
materia? congeda copia ac multitudo a?dificmm quali obllrueretac¬
que depriineret ; Vacua nanque etfi compiuta, cùm ramai rotund io ri
figura omnia concludantur, tutiilìma profeétò elle videntur, nec rui-
nam aut cafumvllum pertimefeunt* Scala, qua? ad laeiiam confpicitur,
ad dexteramquoque*Ytpotead veftibuium confcendendunnolmi crat
extrudfa : Necnon ind^ per fecretum quoddam iter * quod none etiam
cxtat,circa tenaplumfu per delubra liommes obambulabantjquod qui-
demiter ad exteriores nos gradationes perducit: vbi complunous
{calis, qua: in orbem circunuoiuuaturj afeenfis ac fuperans » ad fu m •
mura deniquea?difìcf jtotius columen pertingimus. Fabricse huiufe^
fubftru&ionem perpetuali! folidamque cxtitiiie, & ingens fparmm
extra templi ipfìus fìnes complexam tuiffe homines arbitrantur; quod
ex nonnullis adeò circumcirca iucolentibus > qui cùm sedes fibi parare
llatuiffent, effofsa tellure in Panthei fubftrndiiouem imprudente in¬
cidermi t 3 haberi ac intelligi poteff *
)
■Paint» Umano umico; & è partitoìn dodeciiigiti, & ogni digito
in parte quattro chiamati minuti, e con quefioàmifurato il prefeme
sfifiao con mtc_fifue parti figlienti * J
Paulum Romàni vetuftiores in digitos duodenos 3 & digitosfineulos
in quaterna sequa fegmenta»qua* minutaappellanturjdiuiferuntTpal-
maris autem eiiffmodi menfura ad pr^fens aedificium^vna cummem-
bris omnibus dimetiendumadhibetur : nofque dimìdiam eiu$ magni-
tudinem hic infra' delineauimus *
■ z
I
f
\
\
DI SEBASTIAN seruo.
PIANTA. DEL PANTHEON.
T ^ XT. Il Elie MXP
... r ,
r
\\
TEREO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
la forfriadelPafttheoh della parte di fuori -
Tantheì exterìor fpecìes ",
Za finto dimojlrata figuraraporefenta tutta la forma del Tantheo
nella parte di fuori y guardandola nella faccia : è benché al prefentefi
difcenda dbafso alcuni gradi; era Nondimeno quando fu fatto dettato
dal piano fette gradi , & è ben ragiom.fe quello edificio tanto antico ì
co fi mtegro;percioche U fuo fondamento non fù fatto con fpar agno ^an-
fi tieneìcbe quanto era la fua circonferentia,altrettanto di fpacio dì
terreno ne fufse occupato,per quanto ?è veduto da alcuni circonuicini,
che frubricando hanno trottatoci quefio fondamento di boniffima ma¬
teria. Ma regniamo alle miftire particolari fopra terra. Io difji qui a
dietro >che la grofsegga delle colonne del portico era palmi fei,è minu¬
ti xxix.ma fialteggafua è palmi hiii. e minuti xxìx . fenga le bafh e i
capitelli.Le bafi fono alte palmi tre e minuti xix . Li capitelli fono in
àitegga palmi vile minuti xxxvii.l’akegza dell'architaue e palmi v
il fregio è alto palmi v. e minuti xiii la cornice e alta palmi ini.e minu¬
ti ix.il fpacio di quefio frontefpmo fi tiene chefuffe ornato di figure d’¬
argento: quantunque io non Chò trouato in]crittura, maconfide-
rando alla grandegga di quelli Imperatori mi do d credere che co fi
fujje: per cieche je i Gotti 3 & ì Mandali,& altre nationi che fpoglior-
no più volte Roma bone fiero voluto deili bronzi; poteano feruirfì de
gli architraui, & altri ornamenti del portico. Doue ne c gran quanti¬
tà'; ma fia come fi voglia ci fono li veftigi,che ci erano figure di metal¬
lo. DaWyltima cornice in su [opra la euppola , fi afeende per affai luo •
ghi con igradi commodi fin alla, femmità> WWe fi può comprendere
nel difjegno qui fimo,
Schema fubieéhim exteriorem Panthei vniuerfi formatti demon-
{frac, fronte eius anteriori propofica. Quanuis aatem per decimes
quofdam gradus ad iplum accedentes mine defcendarnus,extriìction is
firn tamen olimmitio a planicie ieptem gradationibus in altitudinem
alcendebat. Verùm fingala edifici; huiufee membra > qua: è planicie m
aitimi afsurgimc ? qurfo dimedamur. Columna:, qua: in porticu ddpo-
fitse erecEeque confidimi:, craffitudine quidem„ vt lam diximus, pai-
morum lex & minorumxxix ; altitudine vet o paìmorum liiij & mimi*
torum xx x , fpiris capituìilque exemptisjterminantur . Bafes palmo-
rum trium nitnutorumquex.Xj capitulaqtie paìmorum(eptema & mi'
nucorumxxxvij'aleitudmem afsecuta fucrunt . EpiPyiium paìmorum
v, zophorus paìmorum v & minutorum xsij, coroi ;x paìmorum mi&:
minucorum ixaltitudinemobtinent. Fadigium ameni in fronte con-
fiitiitum, argenteis itatuis inftruéhim & exornatum ftiifse nos quoque
communem aliorum opinionem fecuti txiiiimamus. Romanorurnu,
etemm Imperatorum magnifìcentiam animo nobifeum reuoluentes
in hanc iententiam facile vtique inducimur:eoque magis^quòi il Got-
thi>VandaIi ? alia:qtie Batbarorum nationes>qua: Romino nomfim nife*
ita: vrbem illam prseelariilìmamisepius adotta iuerunt>ad a:s ammutii
adiecifsent; epiiiyiia, csereraqueporcicus ornamenta ex sere confl'ata
profetòdiripuifsent. Verùm quocunque fic modo, vdtigia nonnulla»
quseoiim ibi il: ituas è metallo fabricacas cxcitifse declarantj in ho-
diernum diem vfque perdurane. A fu prema deinde coroidee locis co-
pluribus per opportunas gradationes teituJinem iplara obambulare >
& adiummuna Wqae cacumm confeendere poisumus 3 quemadmo-
dum ex fubieda parse deiigaatione .
DI SEBASTIAN SERLIO; " fp
tu vunrz AZTirno mi temtio;
TEMPLI SPECIES INTERIORE
r 'Quefta feguente figura dimoflra la parte interiore del 'Pantheon ,
laqudforma è tolta dalla rotondità perfetta; p eretiche tanto e la fa*
latitudine da muro à muro, quanto è dal patimento fin [otto l'apertu¬
ra , che come hò detto piu adietro } cperd ixmetro palmi cxcuii. & è
tanto dal patimento alla fommità delPvltima cornice , quanto da
quella alla jommità dalla volta doue è Papei tura . Le riquadrature *
thè fono ine(favolta, ovoglian dire Cielo, fono tutte nel modo eh* è
quel di mego , & è opinione che fio fiero ornati di lame di argento la¬
vorato,per alcune vefiigie, che ancora fi veggono ; perche Je di bron -
%q fujsero fiati tali ornamenti j per le ragioni dette più adietro faria -
favofiati Jpogitatigli altribrongi, che ancor fono nel portico .
Le captile di metto anchora eh ’ella fia beni (fimo accompagnata con
tutta Paura opera > nondimeno è opinione di molti che non fia antica, :
ferche Parco di e fia viene à rompere le cinque colonne, c§fa che non
yfarono li buoni antichi ; mà che al tempo de Chrifiian: e da fia fiat a
trefeiuta 3 come fi contitene a i tempi* di Chrifitam di batter va' alt. tr.
(principale, e Maggior de gli altri •
Scqucns figura Panthei formaminteriorem rcdudic, qua* exabfoln-
taperfe&aque nimirum accipitur rotunditate: quanta eninrt a parietc
ad parietem exiftit latitudo > tanta à pauimeneo ad fupcriorem aper-
tionem altitudo ette videtpr Quemadmodum enim fupra habicunv
fuic> tum latitiidmistumctiamaititudinisinterioresdiamctn in pai-
mos cxciiij producuntur t Necnon a. pauimento ad fumrnar coronici^
faftlgiuoi > & a faftigio deinde ad teftudinis ipftus cacumen » quò fcitt -
cet apertio confìttit, tantundem éxtac interualli. Quadrata, quas in te-
ftudme leu cedo qua/ì .contesta repenuntur, ornliia adTmedijillins'
quadrati iìm!htudinem : >/& formano acccdunt; caquc, nonnullorura >
qua adhuc extant, vcfligior um indicio, argentea ì&minis cadatis h© -
nettata& illuttrata ciim fuiisc exudinantur;.Si nanqu.;ornamenta hre
ì refetta plc-
Stnea extitiisent jquidni rcliquum ssetiai^^qjiaporcicy
naqueceufpicit^rj abiajLum iàndiuek a*“
\
yi
88 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
Queflo ornamento
fi trofia in effere al
prefentefopra il por¬
tico del Tantheon, &
è tutto di tauole di
bronco come dimofìra
la figuraci circolo non
Ci è,ma ci era ma me-
ga botte di brongo
molte ornata^ & amo
fi tiene'per l’opinione
di molti , cbcvìfuffe
ornamenti di argento
per le ragioni dette
fià adietrof ma di che
materia egli fuffe non
fisa, certa cofa è ,che
douea effer opera bel -
Ifjjma 3 confidcrando
a quello che al pre*
(ente fi vede ,
Orna tr eni «tri,!- »
fupra Panthei porti-
cum cxtat : aneifquc
tabufis totnm „ Cir-
culus quidam fmlius
apparet ,fed anea te-
ftudo exculta admo-
dum inibì erat t qui»
nirno > argenta orna¬
menta ibi remi fi fife,#
homines fufpìcantur.
Verùm ex quananu.
certo confiarent ma¬
teria , prò compert®
haberi minime pò*
refi*
«
La figura qui (otto dimofìra la faccia dentro delportico y il quale è
molto ornato dì marmilo fi ne i fianchi del ve(ìibulo,come nella faccia
& anco di fuori , ma la parte di fuori è molto confumata da glianm > e
per effere aldifcoperto : li quattro pilaflri fono caneUati nei modo che
qui jotto fi vede,e con quel numero di cagliature , è perche le colonne
rotonde dim inuifcono nella parte dì [opra: doue il fondo deWarchitra-
ue è della gròjegga dellacclonna:è volendolo accompagnare con li pi¬
laflri quadri che non diminuii cono : efjo fondo dell'architraue non ha -
ueria trottato il juo drittoiangifarla refìato da ogni lato tanto di mor¬
to dell'architrattenuante è il diminuire della colonna tendali*Archi¬
tetto prudente ,fect tanto di rifatto neU’arcbttraue quanto è la dimi -
nuition deila colonna,fi conte nella figura qui fotte fi comprende ; onde
tal cofacorrifponde molto bene. Quanto aule mifure della porta,l’aper
tura jua è in latitudine palmi xx» e minuti due 3 & è Faltegga palmi
xL e minuti Hit. delle mifure più particolari nella feguente carta più
itffufamente ne tratterò .
Subie&a figura interiorem porticus ipfius Frontem ofiendic ; quatti
vtique porticum, feu frontem > feu exteriorem faciem contempleris «
marmoreo vbique opere inftru&am reperie». At facies quidem exte-
rior tempori* diuturnitate, coelique inclcmentia iam deformata fuit «
Pite quaterna , eadem fpecie eodemque numero ftriarurarum , prout:
depinximus,conuenientc,ftriataf fuifle confpiciuntur.Quoniam autem
teretum columnarum partes fupariores contrahuntur, vbi fcilicet imij
epyfiiimmcolumnxcraffitudinemsequat : fi ipfum cum quadratispì-
Jis> confòciare aiiquis ftatuiflet a imam profetò epiftylium debitam^.
fuam collocationem nequaquam aflecutum fuiflet: Quapropter lolers
Archite&usepifiylium tantum adeò refilire voluit* quanta columnae
diminutio exlfiit » quemadinodura fubie&a confiat defignatione : &c
hac ratione fymmetri» & con^nientiac optimè confaluifle videtur •
Quod autem adfores fpe&at dimctiendas > apertionis latitudini pal¬
mi xx. mimitaqueduo.j altitudini vero palmi xl& minuta iiij aferibun*
tur.
Di Sfi.BASTiAN sehuo.
Òueflabafcè vna di
quelle che fono alle co-
lame piane > dette An¬
te > che fono ne l'ordine
fecondo per ornamento ,
le qual bafi furon fatte
con buon giudicio > che
per ejfer lontane dal l'¬
occhio hanno folamente
vn'ajìr agaio in luogo di
due 3 percioche due ha-
uerian fatta l'Opera
L troppo minuta a confu*
5 Eiufmodi ba*
fes optano ni-
ìnirumconfìlio
conftcudj fuc*
runticùmenim
ab afpedulon-
gms recedane*
prò duoousa-
!f itragaiis vnum
;? tantu-nmodo
obnnuerunt :
duo nanqu^>
opus mi i ut uni
&: ìmiolutuirL*
n tmium vtiquq
rcdidifleac
_
la popùrtìon di
quefia porta circa à
t’aperturajiebò da
to qui adkiro noti-
tia,màlafuapila-
firata è in fronte L'-
cttaua parte della
latitudine del'lume
& ancora che vi -
trumofì la pilaf ira
ta della Dorica 3 %
della Ionica circa à
la fefiaparte .* non¬
dimeno quejla per
ejfer opera Corin -
thia x non dìjdice:
per ejfer le colonne
Corinthie più gra¬
cili de le Doriche >.
& anco de le Ioni¬
che , e tmtodìmo-
ftra maggior grof-
quanto b
fianco fuo è di bua-
nagrojfegga, ione
che. I occhio mirati-
dol'vna , et altra
parte viene ad ab¬
bracciami tuttodì
manierai cheta?-
opera tornarne ,
ì*orta? quidem hist
iufee laxamentum ii-
dudum fumus dimen¬
ìi; Antepagmentorum
yerò frontes tati tudi-
nisipliusluminis oda
ua parte flint conlti-
tutse. Nec illud obtta-
re quicquam Yidetur „
qnod Vitruuius Dori¬
ci > & Ionici generis
ancep^gmenta rèxta_*
par^e circi ter deanjh
uit- Cùmenim Corin-
thium hoc opus efss
perfpiciatur.. Qnini-
mo ahtepagcnéu ha?&
eò nuioris craffi cu di-
nis Ipeciem prseiefe-
runt* quòd eormn la¬
cera iuifam YtiqucL^
crafficudméobtmento”
Qnapropcer oculus*
vcraq; parte feorfuno
contpeda > cotum ip -
fum qiumprtmùai ca
pledicur acq u co-
niungic ySiieò yc opus»
etegtacmn ac perfe-
diouemiUam yfà ctg-
iequacdi: ,
-Zzai
illllii'ilìiiillli-liilllìiitì
IT
iillTj!
iìdLU
I I
il
ili
1 F
T
XuefiacornìceJregioy Coronfx hzc , s
& architravi e[opraU phorus, &epifiyi u
portadelTatbeon3circa fupra templi oftnm
alle fue mifnre l archi- confiftunt. Qnod r
traue e per l'ottaua parte rem ad eormn attir
della latitudine di ejja menfuras, epUì v li v
porta Alfregioperche è laticudinis ima * od
fetida muglio e la terga ua patte defìtntur: Z
parte minore delCarchi- phorus, cù ri pirus l
traue , la cornice '.alta epiftyho tema parte
quanto l arcmtraue,cir- minor ex; (ti t: corno
ca ai membri particolari adeandem epiiivliii
egli fono proportionati al fius altitudine n co'
l'opera grande doue col feendtt. Sinsula mar
compajfo fi potrà trottar bra demumeamra,
tutte lepam . roto opere ( eriUilt r
^dmuantc, cundirum partiunproporcion-
P^^lP^icdòtepericncur o
M
/
*4. TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
. ■ • -
Ter dimofirare tutte le partì dì quello belli fimo e ben ìntefo edifi¬
cio è ne ce far io di farlo vedere in più lati,e però battendo io qui adietro
amofir aio la faccia danantì m maeflà,con tutte quelle cofe che in fac¬
cia fi palpano vedere,bora dimofirarò il portico ,& il vejìibulo, e Ven¬
trata del tempio per fianco,come fià a punto: circa alle m'tfure, la grof-
fez\a ? e t altera delle colonne,e de i pilafiri di fuori, & altri puoi or -
namentifoò àetto.pm adietro,e perciò non replicarò pui tal mi\ure,ma
bafii fidamente il vedere la difpofition delle cofe , le quali fon però co fi
piemie tirate in mifura.-proportionata alle grandi, le colonne piu pic¬
cole nell entrata del tempio fono colonne piane a vfo di pilafinjla mi¬
niera delle quali darò più quanti , perche feruono ancora alte capelle :
quanto e queflo fpacto di quefii tre intercolunni era la rnega botte di
bronco 3 della quatte ho parlato più adie tra »
De menfuris quidem ; columnarum 3 pilàrumque extenorurn, & c*«
terorum ortiamentorum crattitudines altitudinefque in tt^peripribiis
iam expedira? fuerqnt ; vnde mhil eft quòd l ate cadem rune repètan-
turded rerum tantummodo fìtus aptitud ine fque e x pi olenti habebun-
tur defignationè: qua? quanuis pufilla forma hic deferipta? videntur ,
maioru 11 tameti dimenfiones ac fym me trias, prò rata proporti©nc 3 ad
vnguem imitamur.Breuiores colujnnse templi ipfius addurr. quafi ob-
ftruentes, pilarum more , Riarse vuqueexittunt : earumquecommeir
fus,ciim delubris quoque yfus ipfarum inferuiat 3 deinceps expenemus*
Fornice# autem #dt#quetettudinjg 3 cuiusfupràiammentionem ha-
buimusi amo imi unum horum inmrc piumniorum fpatia corrprehem
debat.
—
v r t”
DI SEBASTIANIERLIO.
9 5
colo
10 ocul'j a> li fletoj ciò ne ho voluto tiare qualche
figuro -[ut j otto j egri ata & 3, rapprelenta l'opera d'e (fi colonna ,
rfg m Ìtf ? U ' dinota itdmno della colon-
ma k t* m * d ' e 8* colonna. Quatto alla for¬
maci t duuojti ito aoajian^ma quanto alle ntifure Inforna trattare .
& - ** Camie é ix - *W il tondino con
* ■ infletti e minuti quattro, e mego. Il tondino è minuti tre ,
V T m °' ’ a ^ ’ Uqud 1mnUo o m ^° e Sonio diuifain
11 mg g i na’ a ^ Sr r ° S>11 1 mdrett0 ' canto il tondino tre quarti
diflcaua. Quefia cancellatura e molto, grataà i riguardanti , & vna
C rt 'f Opera e alla bafùica delforo tranjitorioper ornamento di-ima
f. flf rabafejegnata C,idelle dette colonne della casella maggiore
órìelÌTt épalm dHe > emi ™ Hxi - c ”>*K0 ,
Y z cojr dmJao tlpLmcao di jotto c minuti xix. in altezza il torom-
i rainut \ xy f' ti quadrettojbpraeffo è minuti tre he mezo . La
; ^ ' V , e coji è quel Jopra di attrarali : di
* me ^’ e ci *f ( ' mo *m viene a effer tre
'‘d/ n i qum r 0 ‘ U J C0Cll, di [opragli afl-ragah iminutifci.il
t J!!!ZL > d 0 j t0tl toeofupermei minuto vno. Il toro, fuperioreì fette
trMvtA* C ■ U5 ' • , quadretto [opra il toro* che ì membro della co-
nartionatH^ tl i ***j ^ P miet f Ura # quefia hflje e minuti xxiii. pm~
poi donata nd modo qui jotto dimoflraio .
minuta tria.
proK'ctur^ in mìnutoriim xx K
Atcdm Lriat s colummstemplum hoc abùndare confoicfonttr fin-
guias cunctanmi menfur.*s nunc perfequamqr : verùm earumtantfim
modojqu^ in malori delubro contfitma? Panthei ipfius forcsex adu-r *
io intuentar» cojumnarum fìriges tanquamespeeris eÌegantioreSj& m i-
lori artificio claboratas iultem bicattingenms. Subfcriotai T itur
ra, A>nempe & R> column? Jchnographram & Orthographiam» ride
licet veftigu.n & restii Jinemuiobis oftendit.*A quidem collima* fcl-
puiri &reft; tudinem, B vera coJuma* eiuldem veitisium & aream d--
monitrancc: mine vero ad earum membra dimetienda accedainus Ca-
nahcu 11 vigmtiquatuor numero fidane, fingui^que in minutorum ix
iemifquc longitudinem dcducwntur. Aftragalus oimbinisregubs vnà
accepcis minutorum quatuof-ac femis occupar iuteruaI!um:Adra-aìo
quidem tnaconcedunturminuta i ei autem,quod{upered, mintuu n
vnmn femique derclinquirur : quo in xqm deinde fegmenta diuifo, re-
gulaium viraque luxta aUragalumcollocata tres minuti vnius quartas
firn requint.Bads C li ter a mfcripta prim.arij delubri colimi iis,iubftcr-
mtur; emus quidem altitudo palmjsduobus,minutisxj&icmidefÌPi..
tur:eiuiquediifnbutioralisnimirumexidit. PJfethusinferorxi'x mu
BUtorum altitudinem petis. i orus inferiop minuta xvii Cibi vendicar •
Regula fupra cum conifituta minuta tria & (emi. Scotia feuTrochilm
inrtnor nemica odo bercia minuti vnius parte adiecti : Resala aitra
galisiuppoiira minuti dimidjum, & Regala item aftragahsfuperin-
tumbens tantundem, A dragali amba? fìmul,minuta (ex acYemijearum-
que ytraque (eparatum minuta tna,qnarra minuti vnius addita parte :
ocotiiiminuta fex:Taius fs; peri ori toro fubftraais minutum vnumiTo-
rus ip e iupenor minuta feptcnm duabi^tertijs adiun^is: Quadra (cu
M 2
/
V
$6
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
,, r„ vme y inferita ma parte di dentro delTantbeon , Scquens figura partem qoandam tempi', mtcr.'cr, m,ì 1 pdu tuern fci -
riièZ’L <Lnto (t,, ifil fommità delia cornice, che tozlie sii la tri- licet vfque ad cotoaias ipfius ap:cem, vndcmnxteftudofeieinauras
’-tilTcr7o o'L che direla vociano, & anco indetta figura fi vede attollit, noois proporne : quimmo m eadem deugna, ione, qua ratiere
ama , ocupp.attcaeairc «» , » ecoP dettali- inlupcr quadrata intra ceftadmcm collocata fupra cotoniceli! mo*
/oprala cornice u ne,iMie^-- ■ 1 - *‘/elle (eicapeUe , criri acque emergere incipit, intueri licet. Quaproptcr defcnptic -
g/ij-4 dimtaveUa y a.tei.a Jf * ; nmdi forrnitqjdma nis huiuice intimi pars, delubri fiue facelli vrsius latitudmcm oftendit :
deUequdt cenejono dwtdiaem cu cote, epto diferjuquaa.an ^ deìnbWrdm le* numero effe dicantut, duo mhemicycli
v -♦*. *r~rhf> "vi fi -òrde La forte? delie fine treue ; ette fono naia vane cu* » r pw > w A - -—->--y- . * r
drata.percht ^; v f nV!C0 a d proipeduum rationes opticofque iitus nequaquam fueritdefcri-
w u- C /7è pta! nec delubri anibitus fiucconucrfioinea conipici quest, vt de cius
uemmu. t-au ,A"f' xl-Paltcrra ddcapiteBoèpai- rotundieate vcl quadratura certu.m iudicmn poffit afferri» ncc mtupe:
cclLcolonna-c i . <- /*' u ' * ~ nK , «Ila. narfìnm conrrocfcin 2 iit dirninutiopropterexa&aspropnaiquo
vlla partium contrarioaut dirninutiopropttrexaftaspropriatauej,
,« V. e fnmm | menfuras ad vnguc.m petfequendas adhibita foerit; qum amen delu ;
ftLLiaiti v tre partiLoperlW< brumhicfiguratumquadratam formato obtincat, minime dubitanti!!
cibane, tre parti ft ^ ^ SSStSS fatici fallor, inceli, gi potdt.
U K Columnarum ctafltaSo paimos y ferè , tribus duntaxat minut.s defi-
que,udMpt op. M ‘ rJy-éde il buon cientibus^ofetinet: Bafium altitudini palmi duo minutaq; xx) affignan-
mani
c mettere i aenmm mtagiminwnon l* av ^ - v , -r
nelqitale fono cadutitanti antichi ,& ornerà boggtit molti moderni . oerot_.. - , ^ PnifhH.i (fcinde, 7 .o» :
; >' ih'io dico 5 che tutte le comici , Iemali Danno i modi- jsalmos circiter xlvnj frnt affecuta.Epiltpl!) <Jemde,aop
f/Lt i A>; r S f,ilaehati;<bno vitiofeerimbateda ritrm» cisalutudopaltnosxuj. palmique viuusdimidmm p.eterea cosrspk-
gtwtti, U-.I ■»ì‘W* t H ,M0 7 , -rJL. n ì . r,aUfor- «iracquaiaparte*xmoxdiftnbuta,ttesepittyI»o.tresitemaopaoro,
" ofìono &quatuorreliquat demum coronici aferibuntur. Caterorum auteni
v itruuio ìccuiiuo quarti vummuu^ juipiw«utm .
tem incoronice hacdcnticuli forma coni pici tur jcùm tamen iisnticuii
r tMti unirooertvr* gi mura , vieni n uk, r« mimmè fint mfcufptii in nuilam vtique reprehenficnem incurrunt. Su-
h delio) foni ài bafsarilmo, e pra coronicem pluteus imponitur, qui in palmorumfeptem minuto-
coFtàifsecoZre,& anco La lefinefire tifano diner fé pietre fi- rumque lex altnudmem exatatur ; & haud al,ter, quam lubfequentes
ve Scafiate & U £°io della prima cornice è di porfido boniffimo, deinde coltrali», pardm emmennbus conttat expreffiombus. Co um-
nemcajtrate > 'crupredioac x n^hsequiden^cpiftyliOjZOphoroj&coronicefìmuIaaiediSjTnpaimos
v „ rninuranue xxxvi fublimes cjttfflluntur : qua alt itudine in partes » d feeda, partium earum vnaepifty lio, ayhoro, & coronici co-
niunSitu tribù,tur eadcmque figurefequent,s i,litio moxliteraM Agnati,nmaxmum n,que cura vero ,equodedufia (rat,«empia»
nmnetim tribuitur, eaacmq ^ | s , . lni ; u f ce & epiityiij mébra partim fimplicia partimjnfculpta, eafymmetna eoque
P^^.rt 1 ® n ®^.? < E^ l l? ,n ^. 1 ^^jSi^HfmS5èin > confufio inde oriatur : qumimoex media folidorummembrorura iuter iafculpta collo-
artificio luntdiitrioma, vt nemiora a .|^ . narevl ,j.. rur . Fenellradeincepsin(uperioridelubri partefita,adipfum vtioueillu-
catione, mira ptoLào i ' en »^s a quanu ; s K ao duSu retìtoque ftacim icinere nequaquam accedat,cùm tamen è lumina
mwandum fuit exvogfta a. q ■ j . A?r>crfcncltraminarediensdelubro fati*profetò lamimsaftrtatqueminilirat. Cùm
templi apertion. in , necnouin fuperioribus feneftrarum partibusexquifiti
phyrite.
fr '
L
c
c.
lì
JL.
A
ri
2
i
M
a. ^
R LIO.
MniiwaiiiiwiiMiiwwwiiiHiiwnBBmBnwnrai
r >
» *
i
TERZO LIBRO DELLE A N TIQVITA
pe
Ouefla figura dimofrra 'vno di quei tabernacoli che fono fra le ca - Pradens defìgiutìo yniustabernaculorum il forum » qua; media inter
He ; e li colonne dalle bande rapprefrntano le colonne quadre delle d( iubra confilùmt> fpeciem r c :ert columnseq; ex vtraque parte conili*
capelle 3 e qui fi vede il bel guidilo che hpbhe l'Architetto glquq.e vo- turar quadratas delubro rum cciumnas» qua? piìx vocantur, oftendimt «
tendo far ritingerei'architrave, il fregi o 3 e 1 $ cornice 3 e non effondo la Et hoc in loco fapient«flimum ucique Arclwrecti confi! min quam ma-
colonna quadra tanto fuori dei-muro 3 cbe ci potcfje capire tutta la prò - ximè cornili end an cium exifimiamus.-qui ehm epiftylij, zophori > coro-
iettfira d’efja cornice , fece folamente Ugola dritta , & il rifrante de i niciEjue pr^cmdtionem moliretur ncc quadrata còluinna extra parie--
membri conuerfe in vna fafcia;onde tal'opera è molto gr alio fa 3 & ac - tem tantum egrederctur,vt tota coronicis ipftus prcicdhira pellet co-
compagna l'ordine. Le due frnefrrelle non danno lucerna fifa giudicio. locati, firnaiti, quam gulam redfcamuulgus appellar , duntaxat ibi per-
che fujfero luoghi da Idoli. Vaitela del piede del tabernacoloè pai - fedtjcseterorumque membrorum ornatum ita fafeiam pcrmutauit 3 a-
mi ix. e minuti xii. la groffèzza delie colonne cpalmi due.E la fua al - ,deò vt opus hac ratione & venullatem fuam fit afiecutum,& cum reli
tegola è palmi xvi fenga le bafi) & 1 capitelli. Le bafì fon.o di altezza quis conuenire mirifìcè
patino yna s l'altezza de 1 capitelli e palmi due 3 e mego 3 Carchi frane e pernia* exiftunt/ed tanqu
yidcatur. D uk fen tiìtìx lumini neqoaquain,
quarti .Dell'altre mifure più minutame te qui a canto farà dumoflrato. acrolluntur.Spirse le u Bai.es palmi vniusjCapitulaque palmorum duo-
tww» r •- W--
t t r *»
---
«• ~“mr ■' “
V
-
L.'«
obtinent : Epiftylio pai-
mus vnusjzophoro epifty’-
Imm circmtiambitnti * Se
ex egregio p®rphyrite cò*
(fanti tantundem aflìgna-
tur : Coronix palmum vnu
& fcmijFaltigium palmo?
y; Epjfiyiium» quod taber-
naculum ipfum anibit ac¬
que circundat, palmum^
vnum, tribus quartis adie-
$is> in altitudine^ petit - a
C scteia? menfurse demeeps
ex fuhiedta ruclius inselli*
I 1 gcaturdefignauQQe*
quaterna luDicnptg
figura cabemacuU de-
bgnan membra qua*
cium elle vidécur> qué *
ad modani quacuorii-
cer», A> bì CiOt oiiea*
dune, c^iiodautetnad
meniuras accmet* iam
exphcicse fueruntildqi
Archicetto in pratica-
cu lac enr, quo a me*
bra lìngula, ìummu
addirne* uUigeacia m
puliiiam hauc forma
craductaqua fueruuc.
Quod a nonnuliis tor¬
tane Vicruman$ ailci-
plinse itudiods coroni¬
ci* humi.ee aiticudo a lì
cutu epiityiio, & zo«
puoro coicratur a mo*
cum ac lymmecnam
exeedere videacurj qui
nmio nec nos > ve vero
faceamur a adeò luoh-
mem eam coniticuere
aulì luilìemus; aerarne
fi ibi e loco inferiori
propter ionginquita*
tem haud un modici
' altitudine haoere exi-
(timecur j percomrno-
dam numirum ieruac
proportionem » Nec
i carnea hoc quicquaai
obltance eiuunoui ca ••
} picuiorum genera ca; -
* cera cutiéfca> quocqime
j Ilomse excanc, capta¬
la* approoanubus om •
mbu$> forma óc pui-
chncu ime vmcic.Nec
tabernacuU cantu.n,
’ Yerum eciam dviuora,
j & porticus ipledemu
! eaiuem capituioru ru.
j habenc dilpolìnoaes.
- Quapropterkl > quji
) principio alìeruuuus>
lue demiò coadruu-
mus>nuIluma:dideiUiìi
quod iymmecnf ac oc *
dinis noe iiuuiohus
aut obiemancius ro¬
see > à n.obis contpe*
dura unquam fumé.
Qtiòd fi obleruatioae*
cuactis fìgiiiacim ex •
ponere aggrederemuc
proìixiores cuipiaoL-.
^ fortaise videri poise-
mus. Tempio hmc igì*
tur lupreina menu, mi '
polita , reliqu^s an-
tiquitates perleqiu-
mur»
le quattro figure
quifotte fono membri
elee tabernacolo qui à
canto > come dinotano
le Lettere *A, £, C» D s
che fi rifpondono 3 eirca
die mif ure dell'altez¬
ze è deito qui adietro ,
fila bufa jol al'^Ar¬
chitetto 3 che tutte le
ccje a membro per
membro fono ir adot¬
tate natie granai con
dilige mi a 3 e ridotte a
quefta forma propor-
lionatamente } e ceche
forje a 1 jìudioji ai V1-
tvuuio furerà troppo,
alta quefia cornice ut
la proferitene de far*
ehm aue 3 e del fregio M
&10 pc r me non tafa¬
na co fi alt a,nomime¬
ne) a vederla m quel
luogo che ha gran di-
jlantia 3 & non e molte
aitas eUa rapprejenta,
buonapropunione . Il
capitello s'allontana,
molto, da i feruti di
V ut mio s perche egli
€ di maggiore alte%$a
ferini i aoacoscbenon,
io aejcnue Vitnm.o.
con tutto l’abaco 3 e
nondimeno per Ut co¬
mune opinione fono ì
più bei capitela che
pano in lioffia, e non
futilmente quefii de i
tabernacoli3 ma anco¬
ra quei delle capette,
fono ai tal forma 3
anco queiael portico >
di maniera tue log
dico 3 fi tome da prin¬
cipio io uijf s mn bauer
troliato edificio jaito
con maggio » e ofierud-
%a de l ordine ^quanta
èque fio » e yio. voLej-
fi fermerei ante belle,
tifici uaruie che vijo-
noicofi dentro come di
fuori 3 io parer tri forfè
troppo pivujsOsO" pe*
rò di quejm maraitr
gliofo edificio farò fir ,
ne feguuando deidaL"
txeantichità* ' \
?
DI SEBASTIAN SERLIO,
*,A
©
i
ERZD LIBRO DELLE ANTICHITÀ
Quefio tempio di Bacco è 'molto antico,& è affai interro ye ricco di
lanari , c dì beile : e diuerje pietre , e muj'aicbì . Tutto lo diametro
dentro da muro a muro è palmi cento > & il corpo di mezo ricìnto
dalle colonne è palmi cinquanta, nei fpatij da colonna a colonna io ci
trono gran differenti a da l'vno a l'altro : pcrcioche lo fpatio di mezo
d benirare del veftibulo è palmi none,e minuti trenta, c Valtro ali'in¬
contro è palmi none ; e minuti none 3 quelli all’incontro de i nicchi
maggiori fono palmi otto,e minuti trend vuoili altri quattro recan¬
ti fono alcuni palmi fette, e minuti ottoy & alcuni palmi fette, e mi¬
nuti dodici . La latitudine del refi ih ulo, e co fi quella deila capella al-
¥ incontro rifponde all'intercolunnio, & il me de fimo fanno i due nic¬
chi maggiori, gli altri nicchi minori fono palmi fette, e minuti cin¬
que . Lemifure del pertico fi pojjon pigliare da quelle del tempio, il-
quai portico è voltato a botte » aauanti del quale ci era vn corrile in
forma ouale, ìlquale era lungo palmi cinquecento,e ottantaotto, &
era in Ictrghegga palmi cento, e quarantaye per quanto fi veggon le
y effigie, era molto ornato di colonne, come fi può comprendere nella
feguente figura,
Tempìum hoc Baccho vetuftiffìmu quidem effe cehfetur ; & integru
adhuc > acque complurium operimi varietale elaboratimi effe confpì-
citur : Interior diamerer y in palmos Centura extenditur : medianum-
que corpus columnaratn complexu quali zonaquadam precludimi
paimorura quinquaginta obtinet internali um.Intcrcoluraniorum (pa¬
ria d merla adraodum incertaque effe videntur : Quippe Medium in-
teruallum fub yeftibuli ipftus aditu conftltutum, palmis nouem minu-
tifq; tri gin': a defìnitur: (patiumq; huic e regione aduerfum palmis no-
uera minutilque nouem terminatur . Interualla patentioribus oppos¬
ta palmos odo & minuta vnurn atque triginta fibi requirunt. Quater¬
na antera» quae fuperfunt» interualla; nonnulla quidem palmos fepteni
minutaque odo » nonnulla vero palmos feptem minutaque duodecimi
forciuntur. Veftibuli & itera Sacelli veftibulo oppofici laxamenta, in-
tercolumnijs fibi obkdis relpondent : Scaphis anguftioribus drinde^
palmi leptem & minuta quinquè obtigerunt. Porticus prseterea forni¬
cato opere circundudse commenfus » à templi ipftus modulis facillimè
accipientur : quam finus ouata forma compofitumantecedebat. Ca¬
llidi; autem huiulce longitudo palmos quingentos & odogintaodo :
latitudoque palmos centum & quadraginta compledebatur : iphim-
que columnis infigne admodutn confpicuumque extitiffe, veftigia adhucextaffUateftantur>quemadmodum ex fubieda figura cuius
perfpicere licer.
PIANTA BEL TEMPIO DI BACCO. TEMTLl ITSIFS BACCHI ICHKPGR*4TH IA\
DI SEBASTIAN SEREFO,
tfò dmòfiràfa qui adìetm la pitùite em le fate mi fare, e qui fotto fi
vedrà 1$ diritto nefU parte dì dentroyperche di fuori non è ornato. L'¬
altezza fila dd patimento fin fatto il Cielo è palmi cttantafai.Lagrof-
fezza delle colonne è palmi due, e minuti quattordici,&la fua altez¬
za e palmi ventidue,e minuti yndicì . L'altezza delle baft è palmi vno?
e minuti fatte. L'altezza dei capitelli è palmi due » & vn quarto, 1 ’ al¬
tezza de l'arcbitraue èpaimo vno 0 * vn quarto, e co fi il fregio, L'd-
tezza della cornice è palmi due, e meta „ I membri più particolari fi
pofsan vedére qui folto, perche fonopropor lionati a t grandi, e queflo
tèmpio è fuori di Hema dedicato à Sam'^fgnefa .
guntur .* Coronìx in palmos duos & fcmis aflurgit. Membra a
Iti ex fubfcripta defignatione optimè patene. Tempi umque bo
Templìhuiufcc Ichnographiam,modulwetiam appofic s,ùm ofté-
difl’e videmur. Modo iti fubfcripta defìgnatioue eius Orchographiara
& frontis mtcriorem tantummodo ere&onem perfequemar: de exte^
riori nanque > crina ca omni ornametitorutn genere prorlus fìt deftim-
ta>nos verba facere minime oportet? Partium igitur conte&arum alti-
tudo^si pauimento ad ccslum vfque,palmis o&ogmtafex defìaiturrCo-
lumtaas palmorum duorum, & minutorumquatuordecimcrafìltudi-
nem > & palmorum duorum atque vigìnti minutomrnque vndecim la-
titudinem hafeent ; Bafes ad palmi vnius minutorumqne feptern ; Ca-
pitula ad palmorum duorum>quarta infuper additajHpiftylium & Zo*
phorusitem ad palrni vnius, quarta prafterea adie&a s alt!tudines,eri=*
rem minutiora , cum diliger! ter aecurateque a tiobis hic fueriat expreC*
extra Vrbem babetur* Satinar Ag^cis culmi (acnui •
*
I
pi
rnKio tiBRo Mite antchità:
_ Za pianta qui fotta era vtt cortile dauanti al tempio dì Bacco con
ynportico intorno, per quanto fi comprende per alcuni vefligi molto
YOHinati, & aW incontro di tutti li intercolunni era vn nicchio ornato
di coioneile,dentro del quale douea ejfere vna fiatua . Era quefto cor¬
tile informa ouale molto oblonga > e la fua longitudine era palmi cin¬
quecento* e Qjtmmoi & m in Smirne palmi cento, e quaranta,
Area infra collocata Cauxdium ante Bacchi «detìn eohftitutaiti *8c
periffylio cireumambiente comprehenfum, ficut vefb’gia nonnulla»,
fragmentaque fignificant >n©bis oftendit. Singulis autem mtercelum-
nijs fcaphas aduerbe & columellis quibufdam diflindas ac infignita? rc-
fpondebant; qu^>Deorum fimjulacnris^ imaginibus impofitis,in ma¬
xima vtique apud prifeos vcneraticme habebàtur.Cauasdium hoc oua-
tam figuram oblongamadmodum retinebat, eius longitudine palmos
qningentos & o&ogmtao&o, latitudineque palmos centutn & qua-
dragmta occupante»
'i
CORTILE BACALA RIO
h ,
f . Tempio dì Bacco (come ho detto ) è ricco dì molti ornamenti\ e dì
'tdmpartìmenti varij, ma io non tutti mà parte ne ho voluto dimofira -
n, eie tre inuentioni qui jotto disegnate fono nel detto tempio parte
di belle pietre > e parte di mufaico , ,
Liberi patns tempìumiquemadniodiitivdiximusjcompluribi^ mU
dem ornamentis, ijfqns varie accurrateqne dilìributis abundat : haud
omnia tamen 5 fed nonnulla, tantummòdo hic apponendo cenfuimus.
Tcrnaque hd?c > qua? iubfcripta intueris,inuenta & cogitata in codem
tempio partim exeleganciorumlapidum(ìru&uraconferà, partim
detrai vermiculatoque opere elaborata cordpiciuutur.
\
i
1
DI SEBASTIAN SERLIOj
io 3
Templum hoc Pacis Vefpaflatius Imperatòr àpud Romanum fo¬
rum primus ohmìnftuuit, quodà Ptmiofura nis guiderà laudibus ce-
lebratur;& Icalpturamm varijs generibus, aioarijfque cperibus quam*
maxime certe prajliabàt. Qumuuo prarjer estera templi ornamenta
Qjfefto tempio della pace fece fare Vejpafiano Imperatore appref
fo ti ferò Romano, i.quul tempio < molto lodato da Vlinio,& era mol¬
to ornato dij catture t e di opere di fiacco ,& oltra gii ornamenti di e fio
tempio v ejpajiano dopo la mortediltferonevi fece porre dentro tut• - r i«.wv t v * k vi* vìì..*«w.h»
te le fatue, cofi di bronco, come di marmo,legnai*, e fio Tferone hatiect Vcfpefianus, Nerone iam defuncfco*cuneta tam a?nea quam marmorea
faccette in duerjt luoghi che erano non picciolo numero. Quiui ancora fimulachra*qus farai fftmus iile Imperator ex locis compluribus quàm-
V ejpajiano fece porre vn Juo ritratto con i fuoi figliuoli fatto d'vn plurima nempe collegcrats in Fano hoc repoaenda curauit.QataeciaFH
tnarrnonu&UQ trouato in Ethiopia diqolordtfcrro detto Bafia, òcofa Velpefianus óc luammet J & hberorum quoque form-iS imagiuetqueex
molto preggata m quei tempii neiqual tempio nella capella principe nono quodam marmore ferrei coloris atque duritis > 3c in Aethiopum
U era ranafatua motto grande d>, marmo fatta di più peggi,delle qua* regionibus procreatoiquod Balaltem antiqui Tocaoanti Òt magni vei-
hreiiquie ne fono alprej ente fsai peggi in Campidoglio, e fra gli al - que faciebant* cqnftatas in facra «de collocauit : cuius pnnurium de-
tn vièyn piede, che t'vngbiadei ditto grojso è tanto grande ch'io vi lubrum * ingenti (fatua marmorea > qus ex campimi-us conftabat
fono jedutoj opra commodameme, e di quiui fi firn,te, comprendere la fegmentis» apporta* mtuenemm animos vehenrenti ituporc replebat,
grandegga eli tal fatua laqual ji vede\ ejfer fatta, di mano di buon, Colobi huiulce fragmenta complura iti Capitolio hucuCqae feruancur?
Sciatore «. nofque* csteris.omiflis » id folum referemus, pedem vnum ibi txtare»
,, , cuius vngula pollici inhsrenseam magnitudinem obtin-t» vt nobis
fCvumpcntibus perquam commodam federa praefHterit. Ex quo mira certé Coiofsiipfius amplitudo percipi ooteft; vàitumque hoc fi'
ex op timo afiquqartiiice prodi jlse iure cenfctur e
PIANTA DEL TEMPIO DELLA PACE»
temvu VJLCIS tCHIiOGRA'PHtyti
4
I
zc4
TERZO LIBRÒ DELLE ANTICHITÀ'
il j.
to in
U detto, tempio è mi furate a braccio, & il braccio è partito in parti*
} n parti do deci addimi'andate on eie > $ quella Un e a che e nel mezo
della pianta d’effo tempio > e mezp braccio; e prima la lunghezza del
portico e circa braccia 'cento c ventidue 3 e la Jua larghezza e braccia
c f. '' ^ ' * illudine dei nicchi ne i capì d’e (lo portico e braccia dieci .
ÌAgprofjefza de ipilaftri dell'entrata e braccia cinque , e fra l’vn pila-
firo e l’altro e.braccia dieci. Le aperture dalle bande,sì del portico 3 co
Primùm igitur porticus ipfius TcrrtpUloiigitudmetti pedes ducati*
cjue. h capo ai mezo e braccia cmauantatre . La fronte de ì pilaftri,do*
ue fono appoggiate le colonne tonde 3 è braccia noue 3 e mezo.La grofj'c z*
Zadfefse colónne.è braccia quattro,& onde quattro 3 e meza 3 e fono ca¬
ndiate# lecanellatur e fonò rentiquattro . Il cavo dry na cane {iattu¬
ra è oncis cinque, f la fisa cefi a è onde yna 3 z meza. La larghezza delia
capella principaleè braccia trentadue incirca, & è di razzo circolo
quelle dalie bcmdè ìy Af& B fono' larghe da braccia trentafette 3 & en¬
trano nelmurp braccia fedeci, che è manco dirazzo circolo, [a graf¬
fetta del muro intorno al tempio è da braccia dodici . benché in molti
braccia quarantacinque. Di molti nicchi,c fine(ir e altre cofe parti¬
colari per le dette miflire fi potranno comprendere 3 perche il difsegno
è prcpor tuonato 3 e queflo è quanto alla pianta, 'Circa al diritto pere] ter
coperto molto il piano dalle mine 3 non potei mi furare dal piede alla
cima , ma per quanto ho comprefo da parte della pianta, & anco dal¬
le colonne 3 (S"' ancora che "Plinio-ledi molto queflo edificio afono al-
». n ... r_ ... ■ . ... . .. , _ _ /?• »
ccms pedìbus terminancur : Filar in ipfomct irsgrefiu difpofitar decem-
pedalem cralfirudinem habent 3 &fpatiuminter piiasmedium vicenos
libi vendicar pedes; Apertionesdeindeex vtroque rum porcicus timi
templi ipfius lacere exiftentes } pe dibus tri ceni serque duebusiniuper
fioiuntur; Templi rotius kmgitudo in pedes treeentos& quadragin-
ea circiter? latitudoqus in pedes ducentos &qmnqiiaginta excufirit :
Medium caput centum Se fex infu per obtmet pedes : Pilarum frontes >
quibus teretes innìtuntur columnse , in pedum decem Se nouern fpàtm
pomguntur; Columnarum ipfarum craffìtudines pedes odo &do-
drantem fortitae fuerunt;coluriinarque lingula? fitrigium vigintiquatuor
rsuiUero^elegantia? acque formofitate confpicu^msximam vtiqjyenu -
flatem intuentibus prà?feferunt:Strigìum iìhgularum mediar vacoitates
d exrantem earumque lacera txerema quadrafftem afleqnuntur i Fri-
marij delubri laxamentam pedes' circicer fexagintaquatuor mterci-
pie, Se in hemicydi formam integrarti rmtindatur : Delubra ex vtroqi
lacere confiituca, A feilieet, Se Bfi in pedum (e ptu a g i n taquat uor lati*
tndinem explicanturi Se pedum dubritm atq; triginta extcnficne> he’
nùcycli capacicatem neqàaquam adequante 3 parieteminteriorem-.
pertod itine: Parietestempìurn circunfiitentespedum vigintiquatuor
crafikudincm obtinent> quànuis compluribus locis propter arais (up-
pofitcs graaiicresexiftant : Panter etiam delubrorum circinatioiies >
peeuru ouodenum propemodum crailitudmem habent: Pilisbitiis in-
tene db? va< uitstes, pedìbus r.onagirità definiuntur: Scapharum com¬
pì ufiurn deincepSj & fenefìraturib aliommquc con fimi bum moduli ex
accurata nette* 3c artificiofa defignatione optiir.è incelii>entur.Ec hec
co \ e male accompagnale > e mafimamente lacarnee fiopra Le co. de templi Ichnograplfia fatis fuptrqj dicTa videntur. Q^uod autem ad
.cane, laquale non accompagna cofa alcuna gm a refia nuda perJz fòla, eiufdem fpeSat Orihcgraphiam > airn planicies ruinisvndiq; obruta
itV M ,v. r*A >, it • opcrtaq; laccata ab imo ad fummum ardemhaocdimetiri nobismini-
• n,. kUa * "Sf u 1 aS ^ lC * partesnobifeumannuoreputafieraus *tk rumas»quar adhucexcan^dillgenter meditati fuifiemusdub»
■ m confijrpjmus O: thograpniam. K ec illud nobis cercò conilat, an columnse liyiobatis fuppofitis inmtàncuc ncene» cùm itylobata-
riim nu.la yefiigia prorfus appareant, Caianu-s autem Pdmus quammax mè hoc commendec seiificium 3 nonnuIIa tarnen malécoh^ren-
■ rnrpiter *i^oSlìic f ' ’ F * ^ Wr ° n:S «lumai* : y* uullias rei adizione «m coaco;
£>! SlBAStlAN SERIIO;
j Quefló edificio fi
àddmanda Tem-
pittatisi &è
apprejjò il carcere
Tubano ,& è tutto
duelleremo, ma era
coperto di flucco r &
è molto rumato, ne
vi fi reggono veftigi
difinefire, nondime¬
no lo lehòpojìe nel*
la pianta in quei
luoghi do ne far uno
più cmucnienihlo e-
dificio è mijurato co
vn braccio partito in
minuti fejjanta . La
linea per mero que-
fio tempio è la terza
parte arti bracciag
prima le colonne fon
grofise braccia vnoe
minuti diciotto. V-
intemlùnio e brac¬
cia ire , e minuti
quattordeci.La lati¬
tudine della porta e
braccia quattro , e
minuti quattordici
emego. Lagrofisez-
za del muro e brac¬
cio vno y e minuti
venti.La lunghezza
del tempio e braccia
diciatto 9 e minuti
venti. La larghezza
e brada otto ^mi¬
nuti trentaJl porti *
Co intorno al tempio
tra lacunariato,cioè
fatto à quadroni *
fnà la parte dauanti
fpacioja non fi com¬
prende in che moda
fufse coperta per e fi-
fere rumata . Le coi
donne di quefto tem¬
pio non hanno le bu¬
fi pie anco ilfiuo qua¬
dretto > & erano di
teuertmo coperte di
fiacco, & il tempio
hauea il fronte fipicio
immise di dietro*
Àèdes hsec Pietatis
Fammi appellacur>Tul
lianoquc carceri prò-
xftru adiacet; tocaquc
ex fyburtino lapidea
confUti a bario opere
fummis ems pambus
tantum conte&is i cò-
miaucaque He mutilata
maxuTU quidem ex
parte nunc effe con (pi-
citar: 8; qnanuis fene-
ftrarum unii a prorius
extant vettigia * in no-
ftra tacnen Ichnogra-
piìia aptis Se opporci!-
nionbus ioas eas di-
fpofuiinaS. Luieaque
per medium cempium
extenfa bracchij quar¬
tati! partem oitendit.
At nos hoc mealucae
genus m minuta fexa-
gìnta fìagulos pedes
abfcmdemusbrachìalì
minuto imoquoqueia
duo pedis mmuca re-
folutoilmeamque pro¬
duca lem ipedis vnius
magnitudmem fignifì *
care dicemus. Colami •
«arumqjinpnmiscra^
Jjtudmesbipedalè,nai-
nutoruiaque trigiaca
fex firn vcndiC.ant tpa-
tium : Intercolumsja
pedes ienos & minuta
odovigintiq; expléc :
Portas laxamentumjpe
desoetnnos minutaq;
viginnnouem intera-
pii: Parietum craflltu-
do bipedalii minuto-
rumque quadragmea
interuallo debilitar ;
iTempHIongitudo qui.
demid pedes triginta-
fex mjnutaq; quadra-
gintai iaticudo in
pedes feptemdcci tu
extéditurproducimr ;
Porticus templum cir-
cuncurrens laqueata,
ac tefseris grandiori-
bus diliinda prot'edò
exiflebat. Verùman.
terior fpatiofaque te*
pii facies cuna Ut ob
Tetuftatem penitàs de.
formata, difcernimL
nimè poteft.Aedis ha,
iufee caiumnse fpiris
& r^gulis omninofu a J
defbtut^. Binas autem
eiusfrontes, anterio^
rem videbceCi atqq^
pofteriorem » extitilìc
i^dicamtts*
.......
I otf
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
* braccio vno>e minuti otto, IL netto dei jrontejpicio,cioè dai piano del fìyiium pcdis vnius rmnutorumqub duodenum, Zophorus rripedakin
?i mattofin j otto La curmu è oracela due 5 e minati due, I membri par- & iqinutpjnup quadragintaduOjCoronixqtie bipedaiem & minute-rum
Hcoiarijonornijurtt.il minutamente^ e tr apportati m forma maggior et Jexdccim altitudincm pecimt : Faftigij» a fumiiio videlicet cymatio ad
ji come per i curatenjipuò vedere à (juai membri Jono con jomma di - imam vfqiie coromcermexpeditiifìimum mcerualluin pedes quaterne®
..quaternaque item minuta iibicapit. Singula membra deinceps pro¬
pri^ charafteribus diltindta modulos (uos rite afleqiumtur »
&c forma aiiquantuium ampliori ddaipta videnmr : qua?
quidem membra* max,ma adhibita diligcntia,8è f^mmetria
ad vaguem leruata j è maioribus deduca deriuataque Tue-
wwmvrxr '
3 *
©i sebastìàm «ano.
'Quello Tmpìd è à Tinoli [oprai fiume Jtnìene , Alcuni lo dicono U Tempi uni hoc Tiburi ad fi amen Anietsem e fi cotìftitutum>quod non-
fempio di fetta', Tran parte minato ,&ìdi opera Carmina ben la - nulli Vette facrura clini extitifle arbitranti^ , nanevero tempori* miu-
uorato,& è eleuato dal piano di terra dalla parte dammi quàfè il ba- ria magna ex parte dirutum ac deformatimi efle confpicitur, Corin-
rmcntojnàdallit parte didentra i elemoptù di r thioque opere mirificèquidem «cultura acque eiaboratum
L__ j: f ’ii videfur: atnne ah mi^telluris Diamele antetK
fomento r _ x
fitte braccia tifato deJbafemntQ
iuifle videtur : atque ab ima? telluris planicie anteriori par¬
te prò fubie&i reobatac ipfìus altitudine inlu*
blime educitur s at parte deinde pofteriori p lus
'i flinnofìtO hctCO-
^uim pedibus quatuordecim à fuppofìto ftcreo
7 ate in almm aflursit.
I#s
STÈRZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
motó defigga, i pedalibns modulis> quorum finenti
intercolumiob braccia due e minuti trentaquattro^a le colonne & il des fo(« acciDÌet haS t ^Sir' 1I,Uia ’ a ~ e , <: J u;l ® foperior Piccatisar-
VMro è bracci* due e meroXatrofferra del muro è braccia vm e mi ,■'? C * tq; commenfl,s:< ' olumiiarunit l<'fflpr:m;5craifi
nuti tredici.il nette del tempièdentroe braccia doiedt^mX’n’fl Tè & ««"Wtpm qaataor tngrataqmiCttuailo definita-: ln .
ieUofegnato^,conUcoLna,econlifuoiormmJHUm/o/ÌTè w?™!" c 5 uin< Wcpedale& minutorum oda obtmet laxaniétum:
T T/L-l n W J - J '****‘*''™™em altera braccia x. Valteri
capitello e braccio yiiOy e minuti xniii L’arrhìtv'iM ne vo ^: n „ 0 , , . viumcm <au.]>ujimuiìuuuc
cornice ed'alterpga circa a due braccia e mero latiornaùì%ttn r, V*°o«* ‘P 1US b *fi& i* dls *nms kmilqueaicitadinem ha-
SSS COrp “ S m.nutorumxxxvi
minuti mi. La latitudine del lume nella tane dt (eira e bmrr : i *»»" l < X- -, ‘ò « ceruan li . ri, C, oro n ixq; clemum m pedemvnum & minuta quin-
minutì lini, eberiene aeffere dinmudt! comeUmettèr t colum-we aJutndo,m pedem vnum «muta
fm piUftrata e minutili/. quefepKmdeamactoliicur ; Colum>*icap US afcÌndens,in pedes v,ce-
cinquam'vno, 1‘atterra dtl fregio e minuti xx r taltlr-adè' njss e^gicm . CapituJum bipedaiem & ininutormn quadragintaodto
tùce e minuti xlii . LèfineflauZmT&x elJ/^1 ^mimern pecutEptftdyi.um.aophorus, coromxqW.n pedescumos
~^.i* 1 WÈcr,p taS{ ,y ia L4ii»
miniata come Laporta. La tua pìlafirata e minuti trcrfvio èm-r , ‘ & 0<a ° con Kndit ; ìmaque cias iati tudo pedes odonos,
i’ alterata della cornice e altrettanto ,tmembn oiùoarticoian ènn à r t ■ q * 1 e1,1 ni “ luI:a coqipk&itur : Lammisq; demutn iuluperìon
Seguati informa mgpo re bc^/rtìSlTJé^dZf ET* ««meWpedes fcpttaos minucaq; S | vai /ibi habet;& hac ra-
letterc; le quali chiamano ogn’vnad’efTe la fuacomìaèn-i fjurffJfìì uTT!* P arKS coacraheatis iaftjtutioaesopd-
nefira è Unorata dentro>e di fuori la torte jiderrrae ter V>’ ^ V w dunleruafle ?idecqr. Odi; de inde aacepaginMta pedem vanni
parie di fuori c diritta. ' ' ^ ' C ** “ entre e M7 t? nca ta 3 ma la mmutaqim.ouuq/xHj fibi veadicat=Zo P horus Wpedé vnum.Coron.xq;
in peduni vnu. minutaqjxximfurfumaccoilitur.FèticUra f & X Iitens ìu-
cempedalem mmutorumcj; feniimaltitudmem nrrrmv.*-. r, icriptatnpedalem & minucorum trium acque triginta Iaticudinem,&de
n
rfl
J
T |
A
DI SEBASTIAN SERLIO.
i 09
fuetto Tempio e fuori di Roma molto rouinato,& è di pietra cotta Romanum hoc tetnplum extra vrbem matilum quammaxime &
la magar fartene vi fi vede però alcuno di quefii ornamenti,che fo- commmtuum reperitur, & teftaceum fere tocum exiftitjnec ornameli*
r ff‘ m Mpteoc.maper quanto jt può comprendere per la pianta,e con• torum,qua; hic appofuimus,ibi veftiqium vllum prorfus apparrct : Ve-
paerare iaproportionata altezza 1 potrà fiate nel modo difiegnato *A, rum quantum ex area: dilpoiìtione comjcere licer, 8 c de cooueniente ei
V “ ? e /<'“*»?»* deàapianta ajono temifiure, dalle quali mifurc altitudinem iudicium potei} afferri, ratio hic à nobis deferì pta, A& B.
pp',,0 comprenderei operaia piede. Lapianta qui fiotto è mi filtrata col ì vero haud procui vtiqiaberrac. Atea: vero moduli in prafencia dimta-
°J nUC \ la P° m ***** xat habentur, è quibus operi* in altura aiìurgentis diipoficio quoqjiatis
T t!!f V / ntldu Ì ’j lf l ‘f me f'°d l e !J° tempio > pqlrfii nouan- commodè potei} deduci. Subiefta igitttr area è palmo RomaiiLrum
tajci. "fiV- u due nicchi dare bande fiotto larghi coree la porta, e fi- antiquo.cuius magnitudo in Paiithei expiicatione tuie à nobis definita,
tnumente la porta del 1 empio pili picciolo e della mede firma larghe^- iuoscommenlusfuaiq; terminationesaccepiilevidecur. Foresimpri-
?f ÌaJ mtimente le quattro captile nellaentratafionodellamedefima inis paimorum duorum atque vigniti iatitudinem habentjtempliqi
targuez^a ima elle fi allargano poi nella parte interiore, et muri dal- diameter in palmo* nonagintafex & (emisextcnditur:Bina:autcm fca-
ZEquefie quattro caprile pii* ex vrraqjparce collocate,facelliqjinterions oftium,aecnoh quater-
qi.Mo fi comprende riceueano ilume per fianco,e pero la circoli- na itera delubra in ipiomet veftibulo adituq; parem cura foribus iplìs
tem P>° fi™!™ ™Ua parte interiore dalle dtte bande ktitudinemgbtinent;at dclubrorum eorundein partes interioresmos
B J^fi m fi& manon W di fP^.Ildumetrodeltempiopmpic- dilatantur, parietefq; in lateribus cenftirati ad tempii ciuidem céu-
U ca P elktt p.‘ 0 fi. le concaue, comete curue trum omnes concurrunt. Quaterna antera modo commemorata delu-
fono in latitudine pa,m quindici, delle due capello curue io non mi bra obliquo tranfuer/oq; lumini aditum atque ingreflum pneihtifie o-
tfif magmareccme elle jimfieropoinellapane Superiore,pcrchenò pinamur: ideoque templi huiufce periphenam ex’vtroq.-latere, A 3: B
eie tanto del diritto,che fiipofiavedereU fino fine ^àbenquefibap. ad interiora ieceifilleni confpicimis, qn=e forma^difpofilioS hàudim^
pare alquqntojopra terra, ebenché ( come ho detto di Jopra) non cifì probanda quidenj nobis videcur. Sacci!, diameter palmi* trib.&fexa-
vegganoj pefttgt come ledificiofia.ua fiopra terra, ho voluto ntmdime- grata definitur. Delubra taro concauadcurua in paimorum quind^-
TtT d n li P^ r ^ , ° ieuay:esu > ec °f‘ aperteàman defitta num latitudmem porrigtmcur.Ctiriuquidem qua; binaexiftunt,quem- '
rapprejenta vnaparte del tempiogrande, e la parte Segna- nana exitum in (uperis partib. haberent, nobis minimè conftatmec c-
ta a, dinota vnapam del (empio piu picciolo, nim eorum perpeiidicula v(q;adcòex-olkmtur, vt fummarum termi-
* . ’ r 11* 1* * /v . ... _ . nationum rationem ac modum oltcodauc ; vcruntamen hoc ex redi?
laterum in (ubarnealiquantulum affurgcntiuna difpofìnone conijci poteft <, Quanuis aucem, vt iam diximii$>xdis huiufce Ortho^ra^hu
pencdionem g abfolutioiiem luam hodie nequaguam retineat, perpendicula tamen,vt noftra krt feritemela,i» altum eduximuf;£t hac
rationc figura B ad duxtcìfm latus appofita tempii > A vero itii (inifiro lacere collocata facelli partem qfeaadaai nobis proponit. Dcxcrutn
ad ttps mtupntcs, yprta? ad figuri? ipliusconlp^toiitum acque collocatioueai refenda effe mement j.
O
—
_
antichità
__ ^ k.
1
DI SEBASTIAN SERLIO, in
il tempie qui fette dmefiratò c fuòri di Roma metto rumato > <& e Tcmpium > eaius fpeciem infri defigtfiCàlttCOilteitipIaris»cx:ca»jJ
'^Maggior parte di pietra cottage non è molto grande pie fi comprende vrbem confraéhim acque diuuìfum iacee ; & teftaceumferè vtiiue ^
&hc kauejfe lucefe non dalia porta ,e dalle fin t[Ire aitepertefia [opra fum>nec amplum admodumefse perfpicitur? ncc iucem ahunde oili C3C
le ctrniciytuttigli altri fuori erano luoghi da ftatue,o da Idilli afe fi - oftij feneftrarumqne in edito loco atque è regione fitarum, qu£iup ri
tutti „ La mifttra di qucjh tempio fi perdette par il viaggio , e però io coroniccs videlicet excauatae fucruat » apertionibus im'oibifse ohm v*"
nonlapongo altramente, t ma l'architetto fi patri vedere iella iman- detur» At rdiqua 5 quotquot ibi ex cane, foramina» ltatuamm ve! idolo"
none } tua ben tengo m memoria chel tempie dentro era vn quadro e rum rei rerum huiufeemodi aliarum excipiendarum coliocandacunr
meio »cofi nella piantai come nell' altezza f que munere fungebantur. Aedis huiufee modulijproptecea qiiói in iu-
nere imprudentcr amiffifuerunc» hic minime recenfencur: &l Archice¬
lo inuentiofalcem ac difpoffcio vfqi quatnplurimum erit v Id tamen è memoria nequaquamexciditjtempii iatecioristaniateatn quii»
tuusn'iiUCCfn acdiinidiàm parcem iafuper occupaisc .
T
-JT*
ANTICHITÀ
Prsdehsfacellum ptifilltsiftj
duidem stane tefUceumexi-
£titj& palmo vetcrl Romano^
rum fuos expletcommenfus.
Portices nimirum palmorum
quàdragmta longitudine ? &
palmo* una fexdecim latitu¬
dine definitur : Oiiij laxame •
tum palmcs decem fifei ven-
dicat : Scaphae eandem lati-
tudinem omnes> palmorum
icilicet quatuordecim , afle-
qmiutur : Iatcrfcaphia fex-
palmaria cxiflunt.Quod vero
ad altitudinum fpedtat ratio-
nem » a pauimento ad epifiy.
lium vfque palmos quadra¬
gmta intercedere ; & cpilty*
3;tuib zophorum 3 ccaromcem*
que in palmoscircitér nouem
confccndifse iudicamus : Vn-
de fi tefiudini palmcs vnum
atque viginti contincnter tri-
buerimus , tota altitudo ad
palmos circiter feptuaginta
pertinget, Palmi autemina-?
gnitudinem atque menfuram
in Panthei Ichnographia fu*
pràiamdcfmiuirnus.
% l %
Oitefìo tempietto è affai pie *
doloi & è dipietra cottch'fflifa-
rato col palmo nomano antico,
la longitudine del portico « da
palmi quaranta,e la [uà latitu¬
dine èpaimi fedeci. La porta è
larga palmi dieci . I nicchi fono
tutti a'vna larghegga, laquale
è da palmi quattordici 3 il [patio
fra i rficchi è palmi fa 5 circa le
altezze io giudicai, che dal pa¬
lmento jetto Par chicane ci
[uffe da palmi quaranta, e che
l architi aue > il fregio, e la cor¬
nicefu fje da palmi none, di ma¬
niera 3 che. dando yn palmo di¬
ritto alla cuppola yerria a effe-
re la fua altezza da palmi jet¬
tanta in tutto per altezza ; la
fnijura del palmo ? a facci? jei,
TERZO LIBRO DELLE
■
D
I S SBASTI A
V, T
N
C P T r A
vJ 4—t A. V X-J X '•-/ «
Il preferite tempietto
è fuori di Roma, parte di
pietra cotta, e parte di
di marmo, iiquale è mi¬
nato al sai, c fi giudica,
chef ufse vnfepolcro, &
è di forma quadrata per¬
fetta per ogniperfo, da
muro à muro è circa pai-
mi trenta, Lagrofiezza
del muì'O è palmi due, e
mezo. La latitudine del¬
le capelle è palmi dieci.
Laporta è larga palmi
l’altezza delie colorine
con le bafi, e i capitelli è
palmi yentidue, e mezo >
lagrofiezza d’efie è po¬
co più dì due palmi . V-
architraue, il fregio, e
la cornice è alta da pal¬
mi quattroìdalla cornice
alla fommità della yolta
èdapalmivndici. Lat¬
teggia de gii archi delle
capette è palmi? enti*
i I 3
Sacra hsec edicola ex
reità & ex marmore con-
ftans 5 maxima qmdeoi
{in parte arme confarti-
pta atque diruta » extra
Rcmse ipfius mceniarc-
pcnmr;& mona me nrum
quoddam hoc oliai exti-
tifte plerique arbitrati-*
tur: quatuor autem pari-
bus angulis atque lateri-
bus ea circuafcripta vi-
detun A pariete ad pa-
rictcm palmi trigiata^
medij intcrceduatjMura-
lifque crailìtudo bipal-
rnaris ac fernis else con ■
fpicitur: Delubrorum de : -
cempalmaris , & Odi]
quinquepalmaris exiin-
lacitudo: Column^j bafi
bus capitulilq;fiinul adie
( 5 ì:s, palmorum vjginti*
duorum & femis aititi}
dinem> esedemque bipai-
marem crafiitudiné obd
. nent: Epiftyliutrhzopho-
_3 rusj coroni xque in pai
àpj* 1 mos quatuor fublim es * (
fargunt : A coronice a
tefiudinis vfque cacumi
palmi circiter vndccia
medij intercurrunt :Sm
gulorum denique dei li
bfbrum arcus m palmo
rum vigiliti altitudine^
ertoli untur «
r
114
TERZO LIBRÒ DELLE ANTICHITÀ
f° [ts dtmoflmo e et Tutoh appreffoil fiume, molto Templum infri delìgnatumTyburiquam«i* : mèIicerumato;di-
àXnommco Mteh ? | an,atum P ro Pf fiwnenfffendiu/; &ex vcraqu* wraanEerìor^ide-
Icet l 5 uam PPlteriori, parte faftigiatum videbarur; columnzque iti !a-
Ui 0 A min 0 e Vi tuia xi.zj e mijm atocol braccio, col quale e mi fu • tenbus confiftentes mmus qnina dimidisr exera narietem nnm^iirr-
Y Z zTdeTtemw^c da freccia Cucciano ^flo ?}' U ^ •*»* pedalibus m®dulis,quorum fiSeuIi in fcxagihta diuù
Celo JmXimti rndZTLwfihi: Ìh g **9* e ? a ? tur 1 mmuta.haud fccus quii» Pietaus templum (uperius i nobit de-
^ -d 1 appofujmus. Templi quidemlaticudo'/iparlétefideUcetad
ZZ Z? Siotalcxdifinjtur: Panercs Spedai?, & S^X&SSSL
>iZ V : L ba J a ' n f u to leu ato dal piano e braccia tre e vigniti cr^ffitudine terminantur : Columnse ad porticum condccoraa-
41 $ ^ m , adhlblt2 bipedalem duarumque eertiarum iniuper cwffitndi.
t incanii. t,Z che cofi patri et nemlorcnmtur: Eatum altitudine*, bafitas capitultóe limiti aflum-
* f^fT' c,roni *4 uc j I * pedes ?eno$ fnblimf«erigun”ur:FaUigium a lumma ipù
h ' cor ? n,ce ad c J acun * n vfc I ue> P edu,n fexoccupat1»tetnaU«n: Scc-
drdtf „ , d i wee dijopt a, io non le narrerò in particolare, reobata, quod Bailamcntum rulgus appellat, ab ima planicie aflur-
■o.o.t£ ano pernottate alle propne, che ancora fe nevcdcalam gena pedes feptenos maltumedactur. In ftonfe quidCantenorl
* v * 51 U€ piEte 3 propter templi ipfius deformationem > nec oftij nec
E^ro” pr,tei " i 1 te
bus *eq, opot tii.uonbas locis. prpur noftra fece fententia, eas collocauimus. Membrorum tam imzcrepidmis quitnfummz coronicis
iuouuIjs haudfilaci* nu.icrecenfebimus : fed defenpoones noftrascum rem exemplanbas, quorum adhuc uonnulh extant frl
PKUEU, ornai!» cpntuwrc, ad itudiofer W vtiiitatem Jatis fupcrq.je.f. rscefemus. ‘ ^ ‘ ? ?
y
f
Plàfttà del'Tefhpio' dcfc riti© datanti*
Templi Tyburtim fekwgrapbia .
Epiche nel princìpio di quefio libro io babbitt detto di trattare fòla-
piente delie antichità 3 noi} voglio però rimanerui di trattare di alcun ~
» r* > ' • /■} • /T* .. . . . j .J ^ L. . a * * > i*.
Et/iin voIti'niaKS-iiuiiifce prajfat’piie nos déantìquitatibastantum?
mode» aeburos poijjcici fuoiHS> .egregia ramcii'-rioniiulia recentiorum e-
nam autno
reni 5 qui rem peliate noiìca -dariK runt
ntio ptx-
t^WCjlV nlljll U J CvULy lumi Uvllt’fjkrfyl ' v *
tempo di Guaio fecondo 'Pontefice m affilino vn Bramante da
Cafteidurante , nel Ducato di Krkino, bucino di tanto ingegno nelifi-
tArchitetwa , che con lo aiuto y & autorità > che gli dette ii jQ-
pradetto Tonte fico ; fi può dire, ch'ei fujcitafje la buona *Arcmtet
t*A sm sJ sm /T»/•* /» st miai *£>wbr\ PVrt (1/Ita (pilOiid . ILOUC.
ipieiaucur. I alio igitur lecundoPontificeMaximoexilierite > Bramaa-
sem quondam, ex Daranno oppidó Vrbmatis-;dttionis profecbnm io.
A 4*-/. idi. . . am .■> J m a Pb A . /Ì bw ^ i. < . r *» Ti /tir» /il fi I fi 1 1
«r****, ^^ ^ v -- - ——“— jt----
pracietto i j ontepce, ]i può aire > co ci juj^thuije lu wv»a^i/.ì'hw' Architebtuta a dee fìoTunìeconipcriu«u$>vtj PontifzciSCiiìfdsm tibeta¬
na, chedagii antichifino a queUefiipo .era fiata fiepo ita 3 itqisal litate athorltateq; fuffragante>primus ipfc vsramcditìcandi rarionem.
• * j*i +»*»- nwa» ah ^nnV«!iìcnbus foulis ad e^i vfque^teaiporaidemerfa^jYtka
1 i . r- “ ____ - 1
Bramante al fitto tempo dette principio'alia fiupendafabnea del tern- qua? abs ann'quicn— ^--- —
pio diSanTietiodìKoma , interrotto dalla morte lafsò nonjo - elicam,(qpuUa iacuerat, ceouoexcitaiSv,& adduperosquodammodo
Inamente la fabrica imperfetta y mà ancora, il modello rimafie imppr- rcuocafsc., videatur . Bramantts igitur Diai Petti. Bafidcac i upmharn
Petto in alcune Darti Pertiche diuerfi inverni fi affaticarono intorno à mojem Roma? primus inltituifse memorarur: fed/aro vrgence, Bedani
tdcófdefrlìuddisffaeUo MLfitU, & *»co mullisf*. opus inceptum abfolucre minimè «luit.miìm «tmpli quoque parte*
pe nell* Jrchirèttkrayficgmmdo però i vefiigi di Bramante ficee fine- nonnulla^ impcriéCtiores ìpfe reliquieQuapcopter. complura demdc
fio diffe rr no; iìquale dgiudicio mio c vna belliifma compofitione > e praeclanffiuia iiigenia huic rei perficiund^ cotis.viribu$ meubuerune:c
del mate lo m*eniofo JrchitettQfi potrò fiemire in diuerjecofe, nevi quorum numcr^lUphaelccn Vrèinatem Graphics Se Arciucedomc»
porrò tutte le mifiure die (fio tempio .* per cicche e (fendo ben pi operilo- Aniuil faenkatus peiinas optine lite iife Braille ti*js Vviugia iucepcaq^ pei -
nato ; da vna parte delle mi firn e fi potrà trarre Ut atto . Il detto tem- lecutum hoc noltra.quidem featentia perpulcbrum>induanoqj,*irchi-
pio > ini furato àpàlmo Romano antico , che è a fmie fei , e ^ambula- tedio vlminpnmisiururum exemphrconlhtudseaccépimus.. Neciin-
tìone dìmemè lama palmi ncnantadue > e quelle dahfbande fonpper . guìas tamen hìc -tempii dlmenlioHcs paté fecimtis ictìm cnmipartes o-
ìa metà di quella T Óa quefie dnic mifiure adunque fi potrà compren - ffiocs iuihiiimam fymmen*iam & af.quabil.em proporticneuintmeaot,
dere il tutto. '■ ex nonnu]lis.men{iuis appotós in totius opeci^ratiìlinìè cognicioneim
perueniemus. Templi autemibuiufee commenfasè palmo Romano-
rum antiquo jCuiusmggnRudiV.em in (uperiori P^nthei i'pfiusexpiicacionedcterminauimu5 5 co!hguntiK . Mediaquidom a_mbuiatio pai
inorum duoruni noiia a intaqj latitudmein > ambiuanone? vero ex viT«iqj parte fiist òc cGiiOcata. di'i,mdia.in tantiimprtEdìctsi lacimdiius
paitem alsecuts fucrulit • Hxduabusiaii.tcift kifee dntiietifioni otis tot 'ir.* qnoqtie ctiUnoucio ac iy jimetiia optiiué cognokeuu »
4
Y
i ijf
TERZO LIBRO DELLE A NT C HIT A
r
DI sebastian serlio.
.il 7
La Km* qui [otto dìmoftrxti > la pi anta della tribuna , che andana
fobra 1 guaterò archi , /i co»Z£ hò detto ne II x pxj]'ita carta: per la q h x.e
Ci mò comprendere che in tal cafo idrata iute fuffe più animo)o che
confideranno: percioche vna tanta majja t & di tanto pefo voma bua-
nifFimofondamento afarla ficura, non che a farla [opra a quattro ar*
chi di tanta aite%ga,&* acqnfirmatione del mio dettai p:l afri già fit¬
ti con i [noi archi ìfeivga altro pefo [oprargli fi nfentQno ì & fon crepati
in alcuni luoghi:nondimeno perche liùmienùone è bella ornata, ZT
è per dar gran luce all'Architetto, io l'ho volut a mettere qui difegna-
U'&per non efserprohfso in narrare tutte le mifure > io ne dirò alcu¬
ne delle principali: mi il rimanente fi potr 1 trottare con 1 palmi picelo -
li, che fono qui [otto dentro della pianta, la quq.1 tjaifura è partita in
parti cinque,& orni parte fono palmi dieci, come fi dim offra, nella par-
L j: rU* fnÀn ,n tutto tifimi r.inauanta . La vrofsczza delle pri-
SufaieftifisuraCceli» q«od,vt iimdixnnus.fiipet^uxtuar^r^tis eru
tabat fubltruftioncm, nec quatuor arcuous aa omil ,.
( 5 tis tanta machina profc&òcraccommite,nda,ht _ ‘ j n q , n j 3 s
busrecenfendis pcolixiores quan oqu- «^ “‘j m ’ n ^ 0 ues minoribue
refqacduntwat hic apponemu,, f includuatar, facillim»
painiis, quynedij in tubiera are* e la " in ue partcs diffeàa -
cxpedietjcur. Meolura enl "' ,q “i„m. x m’dix parti* liuilionibusap
fingulifq; legtnentis, q “ e ,^t”aui na (cementa fimu! coIle<aa,cadcmq!
parer, palmis decerli tribiu.s.qu na g explebtmt. Prima:
rationc cimila 3 palmorumquniquag * • ie'*undae vero in¬
opi ideai e*teriordque
tenorefque masis paimOja^qi ’ adieais, craffitudmem ha-
ES8S»^^a^MS5=Er
t f
n8
LIBRO DILLE ANTICHITÀ
v
n ,*p.j „.. r i *'■ /j a y " 7. - Vv ■ ■ T r umhi ui p,aunos centum cc octocintaocto iele pornsente optmcc : fc-
r- 7 u-hn/ ’nUl. * acLm *? m -** l< * unA 'fyo.tó ornata di colonne Ituàintiiii autem minorum diametri palmis iexàeintaqu-inque termi-
n r se A,‘ '//'??!:? or n ÌH r Bramante P r W ia > Mei pio* nane or: bacrarjorum inania fpatipfaque laxaiaenra palrnos centum in-
' ' U w tCl ‘ u *L Hl ne ^ a J egnente carta . tercipiunc : Antse Pila:’ ve quaterna: in medio'confiitirse quatupr arcus
fnhl'mìnnMP 'i v . ^ defuper incumbentcs fuitment, Quiteiiudinemdemdeaiiurgente\:i^
centri V 1 '" n x '° Qaaterniq;arcuspradi&ilam exeruffr abfoiutique confpiciunturieo.rwmq.ue akitudmes in palrnos du-
4 lìm '.. a ^ l l ntu F * ^ tS araibus.deinceps Cadiim incurqum lìue Hemilphasrium colummmim- magnifico inflru&am apparato ,
i, 1ir ‘ 1 taqdcui coatretum imponi debebat: qaod quieterà à Bramante, antequam fu premura diem obiret, ita pi a?jeptum
■ - w Vi ^ ui wCiaiac W m ‘ Hcmiiph^rijautem huiulcejaream fequenti pagina mox ddcriptam defignacamque reperies.
i
—'
difji aitanti ) amena mettere penjiero aa ogni pruderne
farla alpiano di terra,non che in tanta alt elodie però io
giudico 3 che l'architetto dee effe r più pr e fio alquanto
timido che troppo animofo : perche [e farà timido ; egli
farate fue coffe ben ficure , & anco non fi sdegnerà di
volere il coniglio d'altri, e co fi facendo rare volte peri¬
rà : ma fe farà troppo animofo ; egli non vorrà l'altrui
configli q 3 orni fi confiderà [diamente nel filo ingegno,
mdefpeffe 'volte precipiteranno le Coffe da lui fatte ; e
però io concludo chela troppo anìmefità proceda dalia
profuntìoneje la profontione dal poco fapere , ma che la
timidità fia cofa virtuofa, dando fi fempre a credere dì
fapére o nulla, o poco.Le mi furo eli tutte quefiaopera fi
trotteranno con ipalmi piccioli > che fono qui adìeiro .
•\ .
< • //
auper meumbit , immane pondus oc vamiuma inulta
qua? quidem fi humilis ex ima telluris planicie moxei*
lec educenda, nedum fublimis in tam > 7
arduo loco ftatueiKladefigiuremr .cotta
libet prudennsopidcàsmentemloliici ca¬
re exagitareque profedò debuiisst.Qja-
propter Accinte cium umidiorem poems
aliquautulum quam nimis contidencem-
futurum exiftiuvamus : Si nanque timi--
dior exritent, operum («orum hcmicact
acque (scuritati dihgeatcr accendevano -
rumque conlìllà > h oportusnt , x q u *- a e
belici animo accipiet ; nec vnquam cere
[ ìlb mqribus prse Jitus in periculoium ali-
quod erracum propter udcitiamautar-
rouantiam ineurrec. Verum, vtadpro-
pufiium modo reuertamur, tocum hoc
opus miooribus palmis , quos in p^o^ 7
ma delignacione appouimms > racillima
quidam expcditiiìùiuque catione dime-
<r"T'
Terzo libro delle antita
L* P a pt* qui fotte dijjegnatàfù ìnuentione di Bramante : ben eh’-
tliorMonfifece in operaia anale andana accordata con l’opera vecchia.
£a parte fognata B 3 *la Chiefa di San Tietro in montone fuori di I{o-
wa.La parte Jegnata è vno clauf.ro vecchio. Quefta parte di me-
K ?.adunque cojì ordinò Bramante dcccmmodandafi con l'cperavec-
chia * parte fognata C , dinota vna loggia con quattro capellette ne
gli angoli. La parte D, è cortile. La parte £, c vno tempietto, ilquale
fece jare il prefato Bramante. Le mtfure del quale input diffujafoma
nelle Jeguenti carte fi dimoflrcranno . Delle mifuré di quefta pianta
non dico co fa alcuna } mà folamcnte io l'pò fatta per l’ìnuentione della
quale l’architetto fipotràferuire.
Area cuius exempjar feic fiibfcrfptum intueris. Bràmàntis muentu r*
extitilse memorami: etfi ad opusjqiiod cum yetulhori opere crac oim^
nino confcnfurum > traduca minime fuit, 3? Petri fami tu trans fybe-
rimin lanicuio monte* quem Monte x^iireiim nime appdiant/excrudu
reprqdentat; A^claudrum vetuftum nobis defignat; Medianam aupein»
qu^ intercedi^ partem Bramante? antiquioris operis veftign perkeu-
tMsfic fertur injtituifse: C> porticum in angulis quaterna faedìa gerem
tem demonftrat:D>caiia?dium feti perifiyImm tibi refert: Hdacram a?di-
cu]am ab eodem Bramante conibtutadi imitatine cuius modulo-s am-
pliori laciorique forma in fequentibUsoftendernus . Singulos autein
are x huiufee cominenfus hìc nequaquam interpretamur ; ìac ^enim iir-
uentum hoc,Architelo haud inutile prorfus fuc urum, ape-
ruilse nobis else videtur •
ni SEBASTIAN SHRLIO;
tzt
Netta pa<faÌ4 caria ho detto di dim >/?> are quel temoieno dì m- A -diculam ì 3-aimftré co'vctt ; w ìos v\ pru?(eatia diftafius expli'
mante più diramente ,ilqu ile non e molto grande,m ì fu follmente cataro* modo pollfeitiTimus : qux uud iadqs qmdem pcruagaair,
* mi(urato il Pantheon & a faccie fei , ildiametro di quo fio tempio à ifibi vcodicant interiialiu n : & huufcaqodi ineafuq? gcnuscx.pilmi >
. • « • • • . r _ f . . 1 y . / . i. ' j. .. J. J . / 4. . . : a ‘ A /ri ii /-v TI rn J 11 ni * t c* ri in naiì/i / n rxt 4 ì o n * c* U i U i ♦- i n V
venticinque.La latitudine deila porta è piedi tre,e meco . chiei qu
dretti con quei tondi dentro che fono intorno al portico, dinotano i la
conari [opra le colonne . La gr offerta del muro e da piedi cinque. Il ri
manente delle mìfurefi potrà comprendere per le prima .
dim ambiai tis latitudo fepcémpcdalis cxittic : Crilurrnariim crailìca
dop:;dalis,rqmut:is Wginciqiiinque fLperadiecfcis, e(k videtutfQftiu n
tppedalem & femis lacitudùiem obtivior : Esigua iìia quadrata > orbi-
ciijjs mfcripds> qua? porcicumcircim^pledautur > Iacu-iariacola nms
fuperiora demonflrapt; Papetes demum qciinquepedaji ^railitudmcfìaftiiuur. deliqui ddneeps coim^ealus ex «un didis tecilliraè
coguofcentuc.
1
TEJIZO LIpRO bELLE ANTICHITÀ
' a K ane VjVf 1 >y e tmo fi opera Dorica 3 fi come per fucc$c|ic , qnx partita tanturomodo rcfert exteriorem svnmerfumàue
mmi £ of P°ncoopere,ougmadmodumexplinti quoque ila-
etsei-èanc ia auantmaiieeviiCia ticchi om J” ren<le ’ e diritto > ? er betur defìgnatione, fqrmatum elaboratumque fuifsccpnlìat. Singolo-;
f ~ rUI ” 4Utem mod WlorHm explicatione? conlultp nude dimittemul : ex
, e irafoi tato con Le proprie m^Jure dagrande a picciolo,, proxima nanque area lam habita defcriptionemoxsdificij quoque
-
S fi B 4 ST I iVN S E Rii 0, * • ' r*}
. HÌ dimeftrm-nella pacata tana laparte di fimi del tempio di Templi Fetro dedicati, quod 4 Bramante m l* n ™owaìtr^
SanTìetro in montorio , il qual fece Brani vite . H >r.i qui folto dime - accepimus, faciem excenorem ha -s m - l 3 ' _ 7
feò bhàrtedidéntroMqÀ(comi-comebòdetto Io quUdistro)è veròeiuldcm intcnorem difpofinoaem patefactemas : ^ycun*
co?* w/ proportione , che /’ Architetto potrà trouxre tutte le mi- diximus» eam reqnec fy mmetriam, vt Arcnkc&u>,area a_ i ^ e»
Le col Lei dilla pianta, e hfncbequeflo tempio paia di troppo al- modulo* omaes nullo tere aegotio expedirequcac. Quamiis au.em
'terza\e che l’ecceda l’altezza di due latitudini.s nondimeno in opera tGmplum hoc ad immodicam conlcenderc aicicpdiruui idratar, a-
ì fri- L... .- j-ii- /Vi*» ^ Aen vt akfcudo lacitudmem duplo quidem excedac:accamrn,ti op;-
ac ain^panuum quduiuiax 1 ^ 1 ^ '- UUL ~ luuv > nvmujiuwui iwi -
ipicientes ex pra:ditì:a altitudine oftefìonena,.nuHumque prorfus in-
ambieutìum coronaTumordmes, qiji de altitudm s ratiosie qu^mplurimum detra :
e ipfa ytmnusric * lui f pcuera iatuenubtis exibet.
//
X 1
r
/
t
% 24
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
lìptTUm voi
re [opra vna
la Cai Raldafjarc S anefe raro ^Architetto* e facendo cavare tfendam&-
tip fi trovarono molte riliquit di comic lamenti di ver fi diquejio thè a-
maojaortcarevna caja; il (ito celia quale venuta ad effe - éto fly lobate fìmpIi.circrinnituntur.Theaitj qujdem huiufcc-area fupe -
juteie aiqjiej.o „beatgo , & eficndo lanetta (afa ordina* ricribus temporibus vix pr.ofe <9:0 cognita era* jtiec longius abeflc yide-
tur ? clini Maximi ciuès Romani ex ordine Senatorio honeflifìimaque
faniiliagenus ducente s^ sede^quartun ntuscz collocatilo quandi Thea-
tri 1 unita nus partejn p.ccjup^atjdcfìgna r unt;^art«nqtie exr rueudama
prournaa BakhafariScnenfi,pr«Eltanti^imoriempe Architeciojdemd-
data^atquc tcjJure propter fundamentorum iaótus deprehioneiquecò-
iHruenrias egefta, complura diuerfaq; coronicum theatri huiufee frag -
menta mex reperta fuer.nnr^aref que.infupcr difpciltio magna ex par¬
te qui de m i nn o t li it :Qn a p ro p t c r perfpicaciilìmus ArchitectuSjrerefe
partis illiiis forma con (poeta in tctitsqflocjue.cognipionémfacillimè
penetrali it; moxquc fpatijs maximaciiradiligcntiaquecommcnfis>
tìieatm?cmp!um,qiiod iarn iam dehgnsitum ddcriptumquercperies,
tale compciuif.litnobis edam,qui Romse timo inter tuimus 3 coroniciv.u
cqrundem contempla ndarjim dimeticndarumque facukas cxhibita^
fuit : formafque adeò elegante? ibi confpexitnus, vt inàntiqtutatum
’is nos EmiLs nunquam batìc nus vidifle memi-
Doricis prarfcìtim&■ arcnum incumbis animaci *
tapis inititucis quammaximè conuenirc probe-
ariter edam ^ophorus,triclyplr.,methopa:qae haud in-
eoe nel tempo mene fimo mi irono jà Rcmapy idi gr à parte di quei cor¬
rile lamenti 3 & beali c67mncd.it à di m furargli, e ver amento io ci tro-
? ai cefi belle forme ; quanto io vcdefjimai nelle rùihe auliche,c \naffi -
inamente nei capitelli Doriche v.cU’mpofie degli archi) le ovali mi <)a-
" che mollo fi conformino con iferini di Furimele coliamo nfrcgiq,
rìgliphiyC le metopc corri fpondcitano affai bene . Ma la cornice Do¬
rè
■il
ricci, quan Urna ne ella fi a ricchi!
i i J e
meno io Latro uni inolio la
centi g fu di membri, c di tanta altezza che alla òro por tiene deliri.
ipr>u fi mcmcri-c ber. lavoraiaynond,i-
intana dai fi dottrina dì F uranio, & affai lì-
a, archi-
fé la dottrina dì Fummo come guida-e regola tifali ih ile iperciocHe da
t buoni antichi perfino alla nóflr.a età ìi \ h:q fi vide che dèli* jtrebitet-
t. t • ■ - ■- - - - -
tpra Datoti f crino meglio & più dottamente dilui.E fe in ciaf etiti altn
arte nobile f oggiamo c[sere vn primo,diquale è attribuita tanta aut
tur, vr, fi epifiylij zophoriquefpetìes raticnerq, duas vtiqoe ptzdidz
altitudini^ tercias duntaxat fatis fore aròitreris’. Nec tanien Ardi ite
dtumsvt vel hoc ve] confìniiliuui antiquiorum operum cxcnipla paulò
1 oeriora ? quàm parenet, fecittusimprpdens erre^iiudemiìsf errata,
autem, quscunqae in ratioqe a:dificatoruà Vitruuianis dillidene in-
ftitu.tis,appellamus)neccànt«cq\rtn!>i trlbuat volurnu^vcincoronice
ila nel fup remo grado ? - e che i fuoi feruti ( douc altra ragione non ci vej alia re qualibec extruenda, quasicunqu e ille proportioivem, & fym *
fiajdebbiano efsere fa erefrati & ìmiolabilif e credergli più che ad al * metrùm cònfpsxeric àjrque pb;eruaueric,mox iadifcritniàatim (equa*
cune opere dei Domami: iquali benché da Greci impar.afferò il vero or- tur ac imitetur.Nec enini propterea quòd àtiquiores aliquid effecerut,
dine dell*gétftcare;nondimeno poi come, de i Greci dominatori forfè al - Ubi quoque idem licere arhitretur,veruni totins reliqui iiifuper a? difìcij
emù di loro ne divennero licemiofi, £ certamente chi-potejse federati conienftrs atque harmonia dilìgente? eft perpendenda. Ha i C iilud ecia
warauigkofe opere che fecero i Grecifleaiialì fono qJafi Uineejìmte , accedit, quòd antiquiorum opìficuin nonnudorum licentiam ac arra-
& abbattute ,dal tempio ,è dalle guerrejgmdieaxebbe le cofe greche di gantia nequaquani profetò Ini icari debemus:qubniiì ratione forcafle
gran lunga fupcrare le Romane. Si che tutti quelli Mrcbitetthcke da- aliud d iftanteac luggerenccf.Vitaiujj placita atq ; decreta tanquà fan-
pledemur. Ab
lem co dochu.;
Quapropter
flatoapprobato,& è ancora dapihuomini fapienti.Hor battendo fat- quiamque Vitruuiana dogmata Ìmpugnabunt^& a Vitruuianis indi¬
rò quejìo difeorfo che era, uccejfano a beneficio di coloro x che per lo tu ci ombusdefe il cent, ijfque pradertìirn quarum fenfus atque intellige-
davano a
fognati C
non fi veggono pii
furepiùparticolari si della fieni, come del theatro,e de i gradi non mi.
prutinum argumentum repetamus
ìpri
dum
hemicycli ambitu ci rcuudu ciani fuifss
reperimus: Exeremi cornuum, qu^Hliceranountur, angui] pedes
. J * ' * ' Datur,iaane&
t .
2 palpita mc-
, . . .vaiouQaoam,fcaliscxvtra-
la cartafeguente,& ì mifurata frema di quefla pianta con vn braccia que parte compo(ìcis,& ad loca nonnulla per E liete ra lignificata^qua:
comunedlqual*è qui [otto. Il braccio è dfiùfo in parti dodici detti §ncic Holpitalia vocantnr, nos perducent ibus,repraifentat: ’ Porcicus vero G
& ogni oncia è cinque minuti, e qiteflo èia ter^ap attedi vn braccio . ex vtroque ktcre’conRitute^qu^ Ver farse dicunair, deanibulationibus
inferuièbant • At hzc cdmssdificiorum aliorum iupenncumbentiiim
moli bus obruantut/upra rellurem nunc trsipimè ex rare coftfpiciuntur.De fìngulis autem tum Scena- tua feniani ÌTheairi aradationumq;
modubsTiihìicR quòd in piscienti* difseramns; in celeberrimi nanqtie ilìius Amphitheatri,quod Colofseu vnlgus appellat^xplicatiouo-
tundra hzc diligentiflimè perfequcmur;indeque Theatri huiufee difpofitio fatis commodè deducetur. PartemveròTheatrum extrinfe.
fecus ambientali fequenti pagina mox ofendemus . £iu(que dimenfioues bradiialhus moduìis ijfque com nuniorious ab aut bore ex.
plicantur : Smgula autem brachiain duodecim,quar vncif nuncupantur>ab eodemVtique diftinguuntur;vnc-seqa : fìnsru ae in quiqque di-
iiribuuntur minuta: Lineaque fubicófea brachi) quadraacern defigaat.Ac uos,confu2tudme no (ira nequaqium immutata, bracbiaies ho-
ice modulo? in pedalesduplicacos coauertemus; pedes iiognlqs in vncias duodecimi^ in quinq; minuta lingulas vncias diuidcutesja-deò
yt fingili^ b radila Ics ynci^in binas vncias pedales ,minutaque (iugula brachialia in duo psdiiia minuta dcinceps permucabuntur : li*
peamapc produdaiii icmipedaiem/quanùtarem p‘se;e£erre dicemus.
ì
i 2 è
TER.2,,0 U£RO DELLB ANTCHITÌ
latri ip$us Màrcclii pàrtemcsteti01
:ios ia mi am explicuirmis? modulis fuc
*,rem de -
US? quos ia mi am expìicaimus? modulis fuos petit
... ^uidem infimiqueordjnis colpmnse tripedalùmin»-
te di. [opra [etto il capitello è braccio vno e minuti xxùì altezza del torumquexxvj.crafiìtudinefinmntur: parsque {ppericr mox iuo capt-
- J 1 • > *'■>•» i ? • v ?. r -In:_L;_i* *___ w V ’,\ obtJtlCt i
juare vide-
Dorici or-
fedo & ac,
. . ...; incumbasB litorali gridi*
catsicapituii ibidem collocati alcitudmem squant: Parailàt£:qn>2 vui*
mti
> Pilaftrats dicunrur » ex ytroque coinmna* ipfius Intere:coh£iitut£
„„xviij fibi vèndipant minuta : Singuìorum arcuum apercioces in pe-
des xiiij ferèsdccem & odio fanrummodorninutisdetraófcis * excendun-
tun ijdemqus in pedes xxij minutaque xxxii fublimes eriguntur .Epifty*
]ium pedis vnius minutorumqne xxxviij altitiidinem petit : Zophcrus
, vulcus appellat » ab infe-
leriorumicapos attollen-
iinem educuntur: Secundi
... JpedaJij& minutorum xlviijcrailìtudine terminatur;
xxii minutorumqueliiìi ,fpiriscapitulifque detraiti*, alriru*
flequùntur : Spiri feu Bafes in pedem vrium & minuta xxviii
eriguntur: Capitulorum alcitudine$,a regulis viddicet aftra-
’ n ' eadeornndemaftracaloru
ienum fpatium attollunuir:
iXV . ._ infra dependcntdtacpab i na voluta
ad iiimmum vfqijecymatium minuta.xeni inrercedunt:Capituliipfìus
abaco., tripedalis lacitudo contingit : Voluta autem quadrupecalem
Jatitadinem explent: Epiftylium in pedem vnurp minutaglie Iviii 9 Zoyhorus in pedeiaypuin minutaque Ivi a Coroni^ in pedes ternes 3c
minuta xxxvi fublimes aicendunc a
* £ - "* j. . ■ . _ ■«. - •- .-'-* 4 . * * - - /
r ' ’
pittilo Ionico fi trouerànel demordine > efaràfegnato M.
———— -—
—
—
'Dì 5EEA5IIAN S E litio.
127
CL ^
*
-
ii% TERZO RIE OR DELLE ANTICHITÀ
t A pala città antica nella D abbatta propinqua al mare fi troie agra Polae, vetufliilìma quidcrn & mari propina Dalmati# vrb?, theat<"U
parte cimi theatro 3 do uè lo ingcgnoj'o y Architetto fi aepommodò dei mò mai; ma tx parte adhuc fuperefie videtur , ex eoa; artificis acumJi M
igjjeruendoft d cfjo monte per vita parte de i gradite fece n eipiano Por nmmumatque fubrijitaterìì perfpicerc licer y qui > montisdefup.r m-
chtftvada}cenale gli altri edifici] pertinenti a tal bijogno.E v,cpa?ncnte v cumbentis oppominitate confpedajad nonnuiias theacri «radar ;ones
temine 3 e le jpagl ie , che per quei luoghi ji reggono 3 dimaftranf che comparandaseoeleganteradmodum ?fu$ fuic : Orcheflram, autem >
quefto era mi edificio , e di opere se di putire ricfbiffimo>e jopra tutto ri Scenam > carteraque membra ad Scenicorum z iificiorum compad.o-
ji co mp rende gran numero di colonne 3 e fole 3 & accompagnate 3 & al- nesreouifìca in planq ipfo difpofuir. acqae conjràuxit.EtmehercIs f ag-»
curii angoli con oc fanne quadre 3 e meze lendedcgate tutte in vtgfie ben menta reliquia ve > qu# per ea loca pallini inuemuntur > sdilicmiri hoc
uuoraioii opera Corintbix > perciocbe tutto il thè atro , coji dentro co. &. a-trtis opcrumque lubtilitatci& iapidum marer;#que deco re egregi u
medi fuori era di opera.Corinthia. Quello edificio fu mijurato con rn vuque & prseftantuììuium olirà rà de tcftàntuc.. Id aucem funinum in *
piede moderno dimjo in parti dodici addimandate oncie , la metà del • primis CQhtemplannbus afFer.t admirationeaiyquòd ingens ibidem co*
quale jaràfluì fatto.La jeguente figura rapprejenta la pianta,^ anco Jumnarum & fcparatarulli & cbniun&arum ràuicitudo aliquando exti-
n profilo da Joprxdcno thcatr&fie mifure del quale fono qnefte. La la - tuie perfpicitur j augulique noqnulli qua dratarum Sdemicerctifm co**
mudine della orche fra , la quale e di mego circolo > il f ito diametro è Jumnarum in Vn'ujm congredienUum>C©riothioqii2 opere perfeitarum
circa cxxx.piedi J gradi che girano intorno con quelle due firade fono otnatu infìgnes admodum ibi fpeétantur : Theattique totius tam exti-
da piedi jettanta . La firada notata T > mene a e fiere al piano del puL- n se qnàm intimse partes Corinthiò genere extrud* elaborat^que fuc •
può della Jcena al quartodecimo grado. La latitudine del porticoini or- ruiit.Prgiens mò ardifìcium nouo recentiorum pedum genereluos ab-
no ai theatro è da piedi xv. e La pronte de ipilafìriepiedi vii. e mego, ioluic commenltis, fingulique pedes in parte s xquales duodecira » qu^
cioè le parti verfo rhofpitaha : ma la fronte de i pilafiri intorno al por - vnc ix vocantur* diitribui foient: 1* t en tibi terna pedis vnius. porno in *
neo eoa le colonne * circa cinque piedi 3 e da l'vn pilafiro dl’dtroè cir- flrius defignataStquens autem figura Theatri hiiiufce Ichnogra phi^
capiedi x.queflo è quanto alia pianta del theatro . ìdue quadri mag- & Orthographiani quoque in medium proponinnofque eius modulo*
gion Jegnati O ^fono i’hofpitaUa, del qual luogo s'entraua nell’andito figli! a tini nunc exponemus. Órchdiraj ambitus femicirculi peripheria
Ttil qual mette capo sii fa ftrada di me7 % o de igrqdi 3 come fipip corri- comprehenfus* diametro pedum cxxx circiter definì tur.GradatìonunT
prendere nel profilo doue tuT 3 e lì difotto quelloèpane de l’andito. /»- circinationes? binis quoque latioribus prs?cindiohibus conautmiératis^
hofpitalia e da piedi xlv.la latitudine della jcena e pia pi ed. xxi la lar - in pedes feptuaginta 4 circiter porriguntur : Prsecin^io T confonante
gheixpt del peptico è da piedi xxvii.lafka longitudine è quanto Ledi fi- infcripta » fi cum Scenici pulpiti planicie conferatur » in dccimaquartx
ciò.L’edificio jepra lapianta del theatro dinota il profilo d'cjjò theatro . gradarione confiftit : Porticus Theatrum amnienti^latitudo, quiade-
L'arco fegnato dinota il portico 3 i due archi C 3 B 3 Jono fatto, i gì adì . nos c ompleditur pedes : Pilarum quidem ad hofpicalia fped Annuii
(Quella cornice £>,* l'impo fia degli archi . jL quefto theatro. non bifo- t rontes,in pedes fc ptenos ac femis ì reiiquaru m veròpilarum, qua: por -
gnaua fede per faltre > perctoche d monte preflaua la commodità d’an- ticum circuncludunca frontcs 5 nccnon columnarum etiam {capi in pe-
dare fui theatro > & anco dalla fcena 3 e perdi gradi ci erano di infogno . des quinos circiter extenduntur: Spatiaque fingula binis pilis intericaa
pedibus denis propemodam terminantur.Er ha:c de Theatri Ichnogra
|>hia fatis fuperque videncur. Binaampliora quadrata, Olitera ca demonftrante, hofpicalia defignaat ; qua- ad T veftibulum còm.odos
oiim pr*flabafit ingrcffus> vnde ad mediumpodea gradationum laxaràentmn aditus fuppctcbat : quemadmodum in Theatri eiuidein
Crth#gràphia ex T iitcraappofitione pcrfpicere licer,vbi pars infcrior reflibuli porcionem quandam demódrat. Hofpitalia pedes xW
forciuntur:Sccn* pauimentum in pedes xxj dilatatur: Porticus latitudinem pedes xxvij metiuntur 9 eiufque longitudo «dificij totius ma*
gnitudiiiemarquat. Stru<Sura fupra Theatri arcani défìgnata>ThèàtrieiufdemrefertOrthographiam. Arcusquidem Aj’porticum^
ieprasfeiitat ; Bmi autem arcus 3 Q B? gradationibus fubdànt; D coronix? arcuum incnmba$;quas yulgus Impoftas appellata otadit •
?
PI SSiUSTJAN annuo.
3 ìj>
!
iiri
Étti
e RQ se
ENI O
'^JV>r
j-JBC-
S .i.lir* ' ■>
éf ■
Sa^ai
Sé.
k
'
13 ®
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
, Q»éttheatr<>(cmehò ditto) emntoltorkcodhrmmentiMto Theatnjra hoc,«ùmadmonnimus,miro oaidcfr ratioaueoria
£ J'eptf^^« orrtrt> > me.uommgcnerecop.ofum&locuplesent, vjV]ueta« cli<&»r,
nejip reliquie jpme per luogo , la [cena era Corinthioqus opere egregie admoduni mamiificequeex'ru&un am*
elaUoratum^nTfiiifle-apg.retsQuinimo'ificucdiili
fumri,come nelle parti itfiwri con dmcrji orriiiiìicriti diporte,cdifì~ t U rrdiqui ?J Sce n a,columt,is(upwco!umaaserGa/s^ó^ a ar.4;^
^ rc - f* rn mt f r > Qn deU edificio j cao molto fumate ì e circa alle jjtu tau. fimplicibusmm óuplkibus «icque um m .VeriofcX
munse a eie m doro pocanotimjna delie Darti di fuorinn tóa • IL....- *ni<.uonous quelli
.. *f? O ? r * degli archi e arca a piedi dieci, e lajm Mezza &* nobis quoque in priferitja rdetfsntur. Priraus orao,queni rufticum ao-
pcedvuit >L nezzadellare ji tratte/regio# cornice è lina piedi cm> pelane, tìmplex ilje quideni,co]umuarqrnq;órnatu ad eleeantù penicus
^uc.L .tee a de / piedejUU jccondijegnati x 3 è da quattro piedi# me- ddhciitus, c folo> viuuerfa quoque, qua? per E1 iterami fi^nificacur, co-
L altera tieUe colonne e circa a piedi jeaeci. ldarcbitraue,ufregio, ronice fimul accepta, pedes texdecim circicer in altura attollitur : Pri-
pia cornice e piedi quattro . Le mj mede i memori particolari io non morum Hylòbatarum aicitudo quinqucpedaiis ferè exiftit ; Colutimi »
ie djco 3 ma nelle jigut e dimsjtme qui dinanzi jipotranno comprende- bafibus capitùjiique fimul adiun&is , ad pedura duorum & vienici cu-
re 3 iequMjonoproportionate alle proprie:dettaJcena# dell'altre parti citcr altitudincra criguntur: Pilarum cplumnarumque vna coniun&a-
di acuirò io non domijttra alcuna 3 ?naj'damete ho dimoftrqto qui aké\ rum acceptar crafikudiries, qaipque pedum interuailo poftmodum fi-
u yna parte et portico d'ejjajcgnadaquale è JegnataV,e coji la cor- mtintur : CoUy.nnarum vero lìmpjiciùm crailìcudines, bipedales ac fé*
niceyiipregio y e Va\ mtrauejegn^to E, eraaHapommità d'ejjqjcapi- iriis fere elleyidentur : Arcuum apcrtionesdecorapedales, eorumauc
tedi legnaci ò , erano nelle pam dentro con alcune colonne ai melo té- aiacudines pedum vigiliti ciie cxittimanti^-:Epiftylium,Zopliorùs>co«.
twjiioi i ai alcuni pilastri quadri, coje molto ben la/cprape Acquai tinte ronixque quinquepedalem, niEiìlor, alcitudinera obcmetic ; Stvlobaoe
eoje {come bq detto) porto di tanta ricchezza, e di pietre, e cu àrìificio ; iecun di deinceps X confonante notati, quadre pedalerai ac (emis nro-
epe p ornano piare con quelle di Roma al paro.La cornice 3 il fregw 3 e i - pemodum alticudinem aflèquuntur ; Mox colùian* in pedes fex icari*
cornice jopra i primi art pigimi j e guata D,e l importa rneti
ne gei archi primi. La cornice jegnata E,corre jopra H bajamenro ni - plaribus quàfìriuilimse vtique exiitunt, deforma cìonibps facili mr^ner
plico intorno l’edificio > il piede con che fù mijhrato quejio edificio ì la lpici^"*-**- -——-- ! • * '
,, v - - ~ o - v ^ i --j-- - jf — . r icientur..Scena: auten^capccrarumque partiuni modulosncquaoiara
linea qui‘otto , laquale è metto piede, e non te ammirare lettore Je io hic appofuimusfverùm in pigienti defignatione P confonante,S< 3 cni' ì
nomi aito tutte le mijure affermatmamente, e minutamente, perciò « porticus partem quandam follila oltendimus; itemque confo rara te E
che quepie coje di Votafurono misurate àavno miglior disegnatore, coronicemaZophorum^epiftyliumquein fummo Scen^.ipfius collocata
e., e imenaente ai mijure, e di numeri . ° ‘ ‘ ' idemonftrauimps .Capitula,qua? per S Iiteram innquntur, m interiori*
f bus parubus fcmiteretibui quibuìdain coluranis, qua: è quadratis pilis
nonnuilis egrediebantuf,eleganteradmodnm fuperinduda fueriuic.-quibus in rebus furaraum nempe artificiuin,operu’ìnó; complurimu
miram prole dò vanecatein concemplaritas crac. Qumimo cundi, qiiemadmodiiin iamantea adfhonumius, tura mar-mons candore ac
eleganza,cuna artts pt «eiuncia ac digaitacc adeò. crutebaiìti - vt cmn'R’oaianis ^nc iquitacibus meriió polline ccnferri. Coronix,Zopho*
rus, acEpiiiylium, qa$ A Utcra defìgnantiir, furamas theatri partes concludebant .Coronix B ; litera ìnfcripta, fecundorura arcuum nv
cumoas iign/licat: bputyiram, Zophurus,Coronixque, C litera ea cfemónftrante,Coroaicem primis arcubus defuper frap.en dente ollen-
dune : Coroni^deweeps, D literaeamindicante, arcuum-p^imorùrn repr-aefentat intu.nb'ass Coromx demani E nota fìgnata,jupra ruftì-
cum ftereopaccii «diftuum ipfum circuii curri t: L’aeaque mox tubiedi pedis, vnde praefens «dificium fùos habet commenfus, tertiamu,
partemoitcnUit,Necce viU-ubCahdidiliìine Ledor,exeo capere voiumusadmirationem,fimodulos omaescertaconttanciqueratio-
lie figiliatim hic proiecutifuifìe nequaquam viuemur : I neàtralis enim redigici; huiufee fymmecn* à viro in Graphica pocius facilitate j
quam in mecieadi ràtiocinandi Ye arce iuìtructo auc erudito obferuat^ ammadueriseque fuerunc s
r
5 *
TERZO TIBRO DELLE ANTICHITÀ
. ^ Perento citta molto 'antica prefio Fiterbo fono li veftigi d s vn Fcrento ? venuftil!irng nimirum & Vefulotiio proxima emirato* thea>
theatro molto rumata,& anco di poca opera, e di pochi ornamenti, per tri cuiufdam colla pfj dirutiq; ,quod nec opcriim multitudj ne nec orna-
auaytfn -; r.... jt.h. ... ./• — mentoruni varietate adtnodum affluii fle videtur>nonnullaftiperfunt
yeftigiajnec filini yllae ibi fpe£lantur relic|ii'*>vndc theatrurnhoc fu -
^ e in piede tanto, che (ì pofid comprendere come fteffeUfcena , nell hones.fcalarum fìcu$ atque difpoÈriones vix vtique cognofcantur.Sce.
pulpito^ uè fa pianta fù mi furata col piede antico ,e prima parlando de nse qóidcn) ratio a atteri? Sceparum geoeribus > quernadmodiim ex fu-
ca or chefir a Alfa quale e di mego- circolo, iìffuo diametro e piedi cxli. e bie&a habetur Ichnographia, longè diffide: acque difsentit : nec ab
* M/,rrA '* " ‘ ' ‘ ” *'“• " '' ’ folo tanta pars excitata aut in altìtudinem edufta adirne fuperefsc
picituayt de Scena? pulpiti ve forma atque coHocatione certum iu-
dicium p$fBtafferri . Are* fpatiaantiquiorupi pedum genere fumu$
e olini dimenìi: Prjmpmque ab A .Orcbeftrain hcmicycìi morena citr
.., r j cunductaexprdientes* eiusd^metrumpede$cxli.éc{emisobtinuifse
in latitudine piedi tremala larghezza del portico circa aitheatro e dicemus: Integrigli thgatri ipfìus corpus, cunei? yidelicet, vniusrfaquc
piedi vndeci . i firn pilafìrfjono gràffi per ogni lato tre piedi & vn ter - porticu , angujarique pila fimul acceptis, in pedes xxyv extenditur at -
£o. l'apertura degù archi e piedi none . il netto della latitudine de Por -> que percurrit : ^ligulari? pila quinquepedaiis qaoqqoaerfuscxiftic :
fheflra E , e piedi -venti } et l luogo del pulpito C,e in longitudine piedi Porticus ipfìus ingreflìo ad Scenam perdacene > pedjbus continetur
quaranta 3 e mezo 3 la fìtta latitudine è piedi dodici , e là fud porta è o&oms: Cuneus pedum duorum vigintique fpatio terminatur : Parie-
piedi nmue . il luogo fegnato D , doueriq e fere il portico poft tis Orcheftram ambientis cra/fitudo tripedalis' &femis else videtur:
[cena 3 nondimeno non ci fono vefiigi alcuni di colonne : anzi dinota Hofpicalia X duplici confortante inferi pta, jn pedum xl femifquc lon -
che ci fujje vn muro 3 il quale e [opra yna ripa . la latitudine d i qucfto gitudineni ? & in pedum xxx laptgdinern peniagàntur: Porticus theatru
luogo, e piedi dicimue c meco. .A canto quefto theapro a mmfmifirà ci obttruentis fapientilqpe latitudo vndcms pedibus defipitur, Pilarque
J - J JlC - : ^ ^ ' ilaritndinem obrinent: Siugqlorum arcua
:: B Orchdirs inanjs fpatiofaque fati-
: Locus PulpitoCdcfìgnatus, pedum
imquc xij Iatitudinem explet : Pulpiti-
> per l’ alti-offe loggie doue jonole quattro colonne,che per que oflium pedibus ix ccrnprehenditur : Spatium D confonante no
tal coffa io le tolgo, fon in longitudine piedi yèntiffcttf y & vn quarto funi, poft Scenaixi cóqilitutam collocatamque porticum %nificare^
jn latitudine piedi dieci e mego . La larghezza dell’edificio notato £, ì prpfcdò aeberet 5 cùn
v +*''** * r r - c tu jr y 1 ~ ivuuy auxuiuuuì « jl-
di trentanno. Le due picciole Jfanze fono piedi otto e ego per vn lato j xl femisque longitudinem , pedurni
e dieci e me lo per P altro,le loggie doue fonale quattro colonne, che per que oflium pedibus ix cernprehendkur : S patinili D confonante nota*
ctìm tamen nulla proriuscolumnariimibi vefligia
difeurnt. Iu^ta Theàtram hoc ad teuamdaorumed’ficìoriitn non-
duI a votane veftigia , verùm diminuta adeò confracfaque illa iacent >
vt corum fìnes atq; terminaricr- sdifeerniminimè poffint c At ardifitium Fabalijs prpximis & conterminis «dibuscircanfeptum vndi-
quefuifse yidetur,ém<demque F latimdinem ped 'sxxx[mftiunfur:CelUmmambarqmnlaioresintercapedines decempedales,& (emis*
jrjinores autem odopedalcs femifque exiftunt : Periftyliaquaternis colurnnis diftinda,pedum xxvii quadrantifqueIongituditie>oedum-
<que denum ac femis laritudine'conduduntur. Alterurn autem'seiificiuni E iitera mfenprum, vicetiorum pedumcirciterIatkucÈiem eft
àfsecutum : Scapbar feu.Conca* ad vtrunqulatus appofitar,in pedes feptendecimdilatantur.Totius vero aedifìciihuiafeeIongitudOjad
pedes lx vfq; producitur ; à theatro autem pedum cxi*& ab altero sedibcio pedum Ixxvi ac femis interuallo abefsc videtur * "
V
Ì34
fERfcp LÌBRO DELLE ANTICH^T A
Fri Poltre belle intubiti ehe fom Rogta , ci fot due colonne it Iater c*tera$ preclara* & illujlre*, qu* Rowf «>*nt £ntt-
marmo tutte Infiorine di buoniffime [culture i iM.fi diceUeolotm 4 quicates du* nurmore* hiftoriarum Iculpcarum arte ac elegaiuiain-
Antoniana, l'Altra fi addtmanda la colonna Traiana ; ma di quefta ugnes > quarum alterarti Antoni^nam , Traianam alterarci appcllant 5
Trama pèreger più integra ne darò qualche notitia . Quefia coloni)* (pedan^r columnf : veruni nos T raian* , vtpote qua? altera integrior
U fece fare Traiano Imperatore, lacuale # tutta ki marmo,CX f di più & magis incoìumis nunc eflc videtur , exphcatipncm afterre tcntapi•
ÒC77Ì mà tanto ben corninefia, che ella pare tuttadi rn peno. Et per rhus. Colqmnam hanc a Traiano Imperatore aiunt ohm miti tur a ruu-
^arne minutamente le particolar mifùrc, incomincierò dal piede del {c#qu^ tota ex ìRarmore conflati & ex plunb,partit}.tarri arae conuin-
r P0 jxnbafamento, $t primaìl grado che pofa in terra è alto pklmi tre . £is atq. compaftis formatur, vt ex vno per petuoq; lapide omnino cq<
*ì! eccolo dèlia fua b afa tatto palmo vno, & minuti otto, la kafa la- Hata àbfolucaq; mdicetur. Ve autem modulo? omnes figiJlatim receiv
è- alta altrettanto '• Jl netto dell'imbacammo > al$pdmi do- .{earntis, ab imo fterecbate < quod Baff amentum vplgu? appellar, exor-
dici &mintttitei,la fuaccncfilauóraiàèaltafialmóvòc/frmìni)- diemur. Prima igitur gradarioni?? terra mox(urgenti? altitudotri-
ti dieci, & mero. La parte iòne \ ilfeftoneòalta palmi dt'c^ min.i< palmari? e^iftit ; Baili ipfius Blmthùs m palmum vimm mmijtaq» octo
. — .. : r '1 - l -i--.it C *1 ■ *>in'ifrn**'n*rnnn MnMmripm C^CÌ2ltapC|UC t><i{Ì affigfiatUr I PurQ
z _ r _. palmo rq duodepim miniitoruq;
:it:In(culpta eiuidem corona in paìrcmm fnum mi-
Ull> __ 9 __ ^_ _ _ _r ^xniierigiteliFafciculu$,quemexVitruuijmoreEtv
SkV, « carpumforfitinàppei:- r/palcmùs,in palmi»* duos minut*qn«dece
mùmti iteti l'VÀùtzà'dtllutitelo > palmiiue',tmmtiJui . Val- actollitur: Totacolumnf b-’fi^palinorumiex&mmutorumyigmci-
iezxa del dado [opra tlvuouolot palmi due, t ihinuti indici, fopra pàoaltitudir}:térmmatur,.ihacyciquediftribuiturratione.Pimthus»
'iueRackonnaviernpiedefalom fomamia,per iiauafe fi sbuca quoloci Aquile fimuladi|uni ccnfiiht (quaterna etenira Aqutlatum
. 1 ? ■ -C-l..' 1 : i . «-.ffirrip» a A mi tir « noi line ihi a» i n ninfìr apnnr in OillTìO*»
rn cH*ttro -, la largr.eiga del iw$a]amnto,epaim.reii~%q:[Tu>c mi* ncniay iupcnor,puiui7 uui uuuruip « mv.iutoFvUu vquwuuui A4i.»uim-
miifet : nel qual fp ac io ci fono fcolpite due vittorie, che tengono vn nem&qiiat. Coìumnai huic (Ijlobata rotund loriforma infignitu* de-
-pttajio, fotti delle quali fino fcfitpiti molti trofei ìndio epicafifmo iuper meumbit, ad queni cochiid» fcalar ex iti» tandem pcrtingk,eua*
Yirfrafctilt.clettere< ' ' ’ * ^cmque pcdibus quamcommodifìjmc circu:ic ; rca popumusperagra-
rVl i \ re i planicicf jianqj in palmo?duosìemiq; cxréditur.SMobatequjdem
hui■‘dee altit^ìojad palmo? yndenosompino conlcéndit : ycriii n inli*
ms? bali palmi duo# lupcrioriquc coroni palmus vnus, (ummf que àt*
mum tctìùcini palmi tre? ac temi prò rata altitudini parte obtjge*
rurit.Styiobatx verp eiufdem craffiviidOi duodenum p^lmorqm denii •
que mmucqrum exiitit. Coìumna iumma deinde crailkudopalmn
x. ii » imaque paimjsxvi termina tur. Cochk^ tripalmaris : mcdijqua
orbiculi>quetn mafcuìuni a ; ppdlanr>quadripalmans latit^do eA: vidc-
tur. iitcre’obara àemum# palmorumxxiiiiminutQrgmqucicstla^itu-
T. ij.
tMV, CAE^jìKÌ DIVI XEtiV^E. 'F.
\** yG ' &%KM,AVJC. bumo
$>01iT. MjIX. TRIBc Tòt . XVIh cos. ri TT,
UD ÙJfCLcAKATiòFM JLTITV -
Dilli S MO'KS ET Locrs SITJèGESTrS.
’Qnefld colonna,e 4 t$ahigoxiti*dibuoniflimefetilttfce W? r* 1
te^medìatà nel moào Dòrico , e nelle jeancllame.fi vengono a col - dmem occupar i quo nempe in loco bina: viatori* i^riptum tituiunv»
locare lefizure di maniera che i ritieni delle figure non tolgono la far- quendam gS&antes cariar^ conipiciuntur: ijlquc tròpica compiuta
madia colonna, fra ìequài figure ci fono alcune finefire, che danno fcalpturis p^rqudin degantibus exprefla infrd iqcccdqac, TkuIq futé
‘luce alla lumaca, ne però offendono le bifiorìe quantunque e Uc fièno, h*.Ìkcraium riOC«| impedii inuit^que^quut ♦
pofle per ordine > e fona dì numero quarantaquattro > co/ìic difkpfirerp
tutta la colonna 'integra «ella fedente carta i
l'obelifco fegnato 0, ì fuori(liportaCqppitanelcircc, ,&-è\utt»,
(colpito di brigante Egitti?. Uf>tagroJsezì.a mlpiedf e palmi diect
émezo • La fua alleggi ìpalmi ottanta , e quejtofèmijuràto cd palr
mo antico Romano, innate}afauiejei, màglialtri trejegumifu-
$ P
IMP- CAES ARI DIVI N£RVAe. V. NERVAF.
TRAIANO AVG. GERMANIO. DACICO.
PONT. MAX. TRIB. POT. XVII. COS. VI.
ÈP. AD DECLÀRANDVM QVANIaE AL-
tl TVD INlS MONS ET LO.CYS SIT
ecìestvs.
vnato t , * in y aiicano, nuc « oun i'«nf , * «*>"" } *" Oolumna h^c^yt jaiq diximus^cgrcgi js hinoriarum ìignis atquc. ics!>
ama deiquale fi dice e fiere la cenere di Caio Cefare. La fila grofjezzx pturis tota eft deformata i & tortili atque dauicu lata ipirataq; # quaà
da baffo ? quattro braccia, e minuti xliulafua altezza i braccia xhi . in fl xuo(x vitis mprem compofita > conftat ft ruàur; ; Qoricaqué ra-
e mezo, Uparte difeprq egrojja trefiacc^e minuti quatto,, e nella, tip ne ftriata confpicitur • Jn ipfius autem fulcis ieu c^naliculis figna ti
nane da bafsijcM U iqjrafcntte lettere notati in epitafio . apte reponuntur,vc eoru prominenti;? colunm® formi ne mimmu qui-
f ‘ - J " dem impedi^nt immutent veJnterfigna verólemlr^ nonnulla?mtcr-
DIVO C JIE S jIRI OiV | IV111 F. jlVGVST% Th ppfitxcpchlideminterioreiii lurninc ccmpicnt > ncc tamen hiftoria-
(f jìEsUri bivi JLVGVBTIF, UVGVSTO, SJ.CWM . rm 3 deinceps ordine (uccedeates^Iiiii numero exiitunt ,;fe^
^ *** ' riemqtucquamexturbant.
Vobelifcofegnato O.eà San Tocco,nel mero della firada rotto in tre Satis copiose, Traian^ column®,membroru 4 '»fittg^orum e^plicnik
vezzi &vri altro cópagno a quello fi dice efsert lì\prefjofepolto in ter- yidemur : modo totius intcgrxque colqmnx tormam ?er* perfimilé
ya a canto aUa\4ugufld Lajuagrofsezza da bajso e braca* 4ue,emi - referemus, Alter quidem Obelifcus Oiitera defignams, e^tra portami
nuti ventiquattro. La Jua altezza e braccia xxyi, e temuti xxiiii. U Cap^uam in Circo offe odi tur, Aegy,pti;fquc njonftris iniculptus terq
fua zrofsezza difopra e braccio vno,e minuti xxxv. il fuo bafamento, totu§ con(pic:iur ; imamque crafiìtudinem decem palmorum ac icmis
ira tutto d'vn pezzo. Lobelijco fegnato §,e nel circo di Antonino Ca : obtinetjcids altitudine paimoruni oàpginta exitientq : ipfeq; $ palmo
ra: alla- (T e rotto, come dmofira là fia firma, la fua grofsezza da Roi^auorum antiquo, propriQS modulò^ accepifle videtur. C>ttyi dp-
hafso e braccia due, e minuti xxx%* la fua altezza e braccia vm'ot- inceps, Qbeliici tecentiori brachialiutn modulojtum genere i quorum
to 3 e mimti xvi . & egrofso neUaama braccio vno x eminuti xxxiih fingili i fexaginta comlgnt minutis, apud Seri lumino? expediune abìo-
€ tutti i fuoi piede fi ali Jono propopionati . iùuntque commenius : ;Tertiam autem brach ia]is menlur* quanticaté
•’"* ” r ' medialinea inter Obelifcos cóftituta,^ in parte? vigniti dittributa prò
ponit. Obelifcus igituyP confonantis figno figurarus, in Vaticano ìuxca Petri Baèlicam afiifticAegyptìoq; lapide conftat : & in vertice
Caij Cxiaris cineres in vrna compofitx conditKq;, nunc quoque excare creduntur. (ma quidem (Xieitfci hmufee ^rafiìtu do pedibus ix un*
ìriutifq; xxiiÌi a altftudo vero pedi^ns lxxx^lqmmaqnedcn\um crairicudp,pedibu?yi^ minuti? odo cotnpreftcnditisir A c definft^iad
que ipfius r^diccm hx licerle in cpita,phij ojcdi^cro diftribut^ leguncnr.
DIVO CAES ARL DIVI IVI,|L F. AVGVSTO. TI,
CAESARI DIVI AVGVSTI, fo AVGVSTO SACRVM,
Xft.
v
Av
DI' SWTàJTIAN SB&LIO»
i»3 >
tar Sccreohs^ tnJiS- nllUlt^uf xlvilJ , 1 a[ccn ^ lt > futnmaque demun&craiHtiido tripedali d^edMque muttttÓiSnf fpatìo contmef
Mata*» in a i lanini ^/f a ^(^ uc P aciua * conglucinacione cxi&ebat.Poikenius Obelifcus R confoiuiitis mlcriptione do*
“ aauidef«rrAtifrii^n u* Circoi j aCu, J | ur -» qucmàdmodumexdusddignationeperfpicitm*fra&uscorupkiribtisIocisedeYÌdsttt£»
dC) qucmadmoduiii exdus ddignatione perfpiciturj fra&uscarnphiribus Iocìsì
ìnMI " ,v "" 11 1 ’■ ai^icudo vero ir* j^deslvj.m lauta.
E>EU B
4*2 *
ì
l mphittatro di noma da
l ul Sodmoilcotif e hoféced e
f. Remora melode
r^fìeombaueagiddefima
df/’r ar .' / t u &ft 0! ‘*icbnograpkitt
e L q;- al,cio\ la piata io Ihò difiin-
a in quattro pani,ficome l’edifi¬
cio è dì quattro ordini,accioche U
co fa fifa meglio iute fa per il graie
artificio che v’e détfo.Quefiapia
ta è mijurata col palmo Litico ro¬
mano fegnato a faccio v Le prima
f ariddo de la parte di fuori, i pila
flnfoìio in frate palmi dieci e mi -
fiuti feL la gr offesa de le coione è
palmi quattro,e la pilaflrata da le
bande epaimi tre e minuti due . il
pano fra l’vnpilajfro, e l’altro è.
'palmi xx, male quattro entrate
principali fono palmi xxii.lagrofr
fella deipilaflri perfidco è palmi
JxiUa latitudine del primo portico
Spalmi xxii-il portico più iter io re
è largo palmi xx. e tutti due fono
\st botte de l'altre mifure verfo il
'tetro io non le narrò,mà di quefle
di fuori fi potrà copréder il tutto «
Rapane dì fuori de la piata feco -
da è come la prima \ Mà i portici
ere fono vn palmo in larghezza ,
perche i piiaflrì fono mengrofjip
fianco,& iportici interiorifono à
crociere,e nelportico interiore ci
fono alcune tribmettelegnate x
/ nel melo delle quali f m fpiracolifitti
W rMYiUCe aa\A
d^i, e credo anco per. dar luce aqti
luoghi.La. pianta terga è di fuori con
lafeconda, mà i portici fi afflar gtì
tantopiu, quanto fono mengrofiUp
laflri, & ihpprttcxrdifuori è crocieri
& ilpiù interiore è à botte, tutte'
porte legnate. V . mette nano capo s;
gradiper la commodità di andare ci
jcuno al luogo fuo fecondo il grado, i
quarta pianta è di fuori come te aJf
mà non vi jòno archi,e le colonne joj
piane, e neifpaiij cifonofinejìre (il,
pie poi ncljhoin piede fi vedrà . Qjj
fia pianta quarta, Ù‘ vlum^dàmoi
i 7 -ra
.
« — ■» -
V , . /
i
.
1 ! W
* f i .
i i~|
\-
r~j
——«»
R omanorum ilkid Amphithcatrutn* quod vulgus Colofieum appèllat, a Wpafiano Imperatore,in media vrbe, fuit con{|Itutum:tiof-s
fae ipg us ichno^ranhiam , are» videlicet hacc palmo Romanortirn antiquo decidi rato fuos abfoluit cxpl etque cornai tnìus. Verumpni-J
iriueroà parte exteriori primum cxordientes, pilarumfrontesdecerlip^mares ? ,texinfnper minutorum adic&ione, effe dicemus: Colli»j
mvr rum craflitudines quadripaìmarcs exiftunt : Piteq; vcrmque ad latera pofij», palmos tres minutaq * duo Cibi vendicane : Medi; mter
duas quafq-ptlas hiatus media ve laxamenta, palmos vigiliti requiruut:.Quaterm aiitetn primari; aditus.Se ilìuffriores acceilus,m palmo- !
rum dmorum (apra vigintì latitudinem expanduntur: Lateraria piiarum crafììcudo duodenum palmorupn eff e con fpicitur; Primaqjpord- |
cusduòrumatq; vigiliti, Altera verò>qu» interior exittit» vigiliti palmorum tantummodolatiiudmem occupar, amb»q;iarnicacis inde-
xionib. conftant. Secutid* are». poftmodum extenor (pecìes prima? ordinerà atq; dffpófitionem imitatur in intima porcicu exi^u» non-
nulJae telìudines X cordonante deferì pt» aperimitur, in qpibus medijsquadrata ipiramenta ad loca ìllafortaffe^ vtpoce oblcuriora, luce
perfundenda excosi tata, fùeruut. Tetti» art» demdé exterior i>ecies,fécunc».iamiam declarat» formam& exempliim/ed tcuriOTiaq;
deiiiceps V l'teraidcrìpta adgradationes primo^aditus aperienuaToectanuum cactus.adcertaIpca prò ffngulommdignitatemoxper-
ducateli Quart»atc» poliremo'exteriortades i (npenorum diipolìtione nequaquam diiTeutit,, pmerqifarà.quódia^necarcuumvl^
SEBASTIAN SgilUO
Fra quefli gradi in molti
luoghi erano f.cale per la.
commodità di andare à i
luoghi fuoijfìcome è d'imo-
/Irato ne la figura. G.ene
la figura. H. nei quaigradi
ci fono alcuni canaletti da
aito à baffo per jcolar le ac¬
que 3 & anco per le vrincje
quali hauendo bona como¬
dità di correre al baffo'non
mpcdiuano alcuno ; l'effem
pio di quefli è ne la figura .
H • Quefli gradi per federe
pcndeuanq vn buon ditele
cioche Ìacque no rimane/-,
foro [opra e (fi ; i quai gradi
or ano beni fimo inca frati ,
some dimoftra la figuri' A
lafx^camdudioites-adersercolumhseq; 'plana»- in- afìtarutu;morem'deforimte, medìigp fpatijs feneftr^quemadmodurn inOrthographia
•clarius poft-modum oftendetur » incerpoiite oJim fuifsc cpnlpiciujicur. Arcar huiufce quarte & nouìffi wx conftitutio ambiguos p rofedà
&os, recidere loie:» veruni tornai fpatium inter pot*ticus vtrmfque latitudinem i n terie&rn contrdum ai : epa n do, anecelo vndiqueexpo'i-
Ctttti ^erique perù m/nteai. per exnceric: Adeò cairn cónfumptahsec pars efse vìdetur^vt introrfus nuli se p’iarum nòte aut veftigia prorfus
apparsane» expeditos : prseftabaa£ afcetife: quod feqtrenti pagina ex fcalarum Octhographia clarius adhnc elucebit. Anibitus ille vnmer*
ius dtiaru n ragittaru n éxtenfionibus definitus,gradationibus ad afiidentium corrirnoditatem extru&.'s vndique erat: quse adeò late exi*
Iftcbaatjvtjfiagulis otiosè(edentibus>per eafdem gradationes.abfqus aliorura impedimento abquis deambulare perqùan» commodè po¬
lito . His grad.ibus fcala; paflin incerpofite? ad certas fedes homines tranlnrittebanr, quema-imodunri G & H figurationes aftatim de-
|m Jpileat. Qaiaetiam lifdem gr a dibus canali non nuili è fuperioribus. parnbus ad inferiores, p-opter aquarum & Iodi defluxiones,. patefa-
tuctu i nprescairn,ctì n ad imi loca faciles, decliuelquecucia haberent,neminimoleftìexfisbant.Reiauteaihuml’ce cxemplutn»
in fchpma.ee H. perfori pft.n as.Gradus hi ad felli ti oniutn comparatane plauiarum aq-.uru n colleCtioncs eis iti fiderent,di gitalem habe-
batit; dsciiaatioiieiii;, & quam. >pdme co.mexi ? {ìcuc ex I pcrfpicitur defignatione , in ter fefe videbantur.
>• r
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
d,ptvjlr*totuì adietro la pianta del Cclrfeo di Roma in quatti
modhji cerne l'eiifi. io è di quattro crdiniihora Tabi forno dimoRrare
Romani Ajnphithcatri? aresm,propter quauruplicétfi zéificij bum¬
be fin
co ad i
munì gradationes ad fedes fpe#atorib»s didnbuendas ìnftruuntur? le»
creraruin quinetiam ambulatiouum ficus fuòiunguntur? fcalariuncjae
iniupcr alcendcndarum complurcs v tx designane ur : quse fcal* ni mi ri?
... ; .0.0— r cùm & e.fipe.ditos prailarent afeenfus, & cominodiflìmos quoque de-
i !f^ eai j O i ir J lQ e fi aLm ; s 1 comprende ancora la parte di fuori , fcenfijs exhiberent, ad id p otjilimum conduce re videbantur ; vt Am -
phithcarium ingenti homnumi mulriradinc & compier! 5 & exinatviri
abfque vlb proitus oecurfantimjiimpedimentoqelerrirnè poflet.Exte-
rior quinetiam edifici) firtòura , quoque radono parietali craffitudi-
ncs ad interiora fefe contrahentes paulatim diminuebantur, bine vdq;
cognoicettir : cuiufcemodi quidem extenuationes maioremae difìci©
prèftant fiabilitateni. Idqueita efléi eo confirmatur argumento,quod
m citeriori faci e partes nonnulteab imo ad fummum hodicrnis quo¬
que temporibus integra: &incoiumes fupere 0 econfpiciantur>quanuis
partes ad interiora fpecfcantes col la p fa: iam fuerint. Hoc auccim vt iam
admonuimusjidcirco euemfte videtuoquoniam aedificium opere fuhti-
liori ad centrum pedetentim cogitur & in pyramidis formam deni-
que terni inatur. Ad banc ardifìcandj coniuetudmem Venetijs neutiqul
obferuari videmus > quin oppofitum potius ordinem in fabncandoibi
homines fedlari p^flìm animadiierdmus: parietes ctenim exteriores
ad perpendiculurnquidem diriguntur >atinteriores<ipmdemagis vti-
que dirninuuntpri Idque propterea ab ijs effigiopincr, vt (upcris par¬
ti bus malora fpatia còntìngant. Quoifiam ig'itur? vt dixiinusj Arlipht-
theatri intima: partes diruta: (unt adeò ac deformatavi fpatij interi o-
ri$,quod à linea in c xtremitatibus fagitus inltructa medium fecattir ac¬
que diuiditur ? nulla velligia prorfus appareant; nec ini u per, an fu pre¬
ma illa pars 3 à graduum videlicet terminationibus vfque ad ex tenore
circunfcrentiam pcrtingens^duplici porticu tota era t conte< 3 :a,an vnì-
ca t2ntumodo fimpIkiq; porticu ibi exiftente^reljqua pars fub dioerac
expofita 6 ccollocata 3 vlla nunc extant indiciafidcirco duplicem gius de-
fignaticnem fubiecimus, alteram quidemtx propria ipfìus Orthogra-
phia3 qua reliquo operi flmulanncótitur»deducUm ; altera vero leot-
funi, a reliquo opere gradita s defuper incumbentem : htecque cuoi il-
\a> qua: ad opus traducta confpicituoduorumliliorum vtrobiqjadtìyv
lobatas coiUlitutorum rdponlu id indicante? eptimè nimirum conue-
nire videtur. At, quemadmodum ab ijs 5 qui rem curicfius perfecutì
medullicus eam cognoicere voluerunt 3 relatum ne bis iam fuit, prima
imaque gì adatio è planicie tantum aflurgebat,vt fera faglia que anima*
tia in fpedantium conldfum irruere minime pofsent;E: poaium quod
dam3quod pluteum quoque appellare còfueuimus3 ibidem aderat,!tio-
quefatislata & ad ipfum circumcbeundum percommoda adiungeba-
tur,C litera hzc omnia affatim demonfirante. Bini arcus, maior fòli-
cet minorque, fupernarn apertionem illam gefìantes 3 tanquam ipira-
m r , _ menta nonnulla adlucemcfFundendamaptiàimaelle videbantur.Lo - 1
exteriuc ^ ,a g. r ? €Ì J atl0ncs 2 P^ exuperatitiajquf’A litera inferipta confpiciuncu^àpertioaes qualdam^qu^ i fealis
5 -st 6 nus 3 ppo(it« ad intjmas Th:atri fedes iioimnes paducebaatucfcrunt; oltenduuqw . _ H
cfjeruato nelle
f eretiche i muri
(Cito nelle parti interiori , e tuejìo fanno per guadagnare maggiori par
i r/ velie parti juperiori . M à quel che da grande aiuto a quelle fabnebe
t, cne non cijonp archi , ne volte ài Jori c alcuna 5 chejpmgano 1 muri }
anzi lo. gran copia de i franamenti , che ne i muri fi mettono } vendono
u(i vitne 1 muri con detti legnami , e cefi quefiiedifìci} fi mantengono
tanto ^quanto curano 1 legnami i quali fi rimettono ài tempo in tempo:
nondimeno quefic tal f afriche non hanno perpetuità come le antiche
fatte cot, ordine che fi vede mila faccia del Colifeo:del quale io torno a
far iare. E perche ( come io dijjì ) le parti interiori fono tanto rumate;
che non fi vede cofa alcuna di quella parte interiore , la quale ì diuifa
malia linea che ha lejaette nei capi, e perche non fi vede vefugio alcu¬
no ,jc quella parte fuperiore dal finimento de 1 gradi fin'a La parte di
puori et a tutta coperta con i portici duplicatiti veramente fe ci era vn
poi uco jcio j e l altra parte fuffe difeoperta ; w l’hò dmojirato in due
mocngvno e come fiyede nel proprio profilo ynito con tutta l'opera,e 1 ‘-
norie i piedefalùMor per tornare al principio de igradi,per non la (fare
toje amune eh io non tocchile? quanto iojaprò ? dico che per le ruine 3
e rompimenti di materia 3 che la piaiia 3 cioè fpatio di mezo è tanto ri¬
pieno che nonfi comprende come fufjero ì primi gradi elettati dal pia-
fioimàper la notitia battuta da chine hà yeduto tifine, il primo grado,
tra tanto eieuato dai piano 3 che le fiere & altri animali indomiti non
foie fiero nuocere a spettatori, & yicravn podio detto parapetto
con vna firada dì commoda larghezza per andar ui in torno,come fi di-
mofira doue è il € ? li due archi, il minore , j&il maggiore che hanno
quella apertura di [opra, erano alcuni Jpiracoli per dardi luce . 9 nei
luoghi eieuatifopra 1 gradi che fono f coperti» /legnati ^fono aperture
tue dalle fcale di fuori conduceua no i jpetiatnn fui theatrg .
Quello pezzetto vicoìv»
giolito quìaiì’ia contro *
.-’i>'> *’*'■• : - • • : ~ >
PI SEB4STIAN SERLIO.
jt ✓ c
* J s
\
N
/
ì -40
TERZO LIBRO PELLE ANTICHITÀ
la parte di fuori del Colifco dipana è campo fa di quattro ordini. Il Ad Atnphitheatri parccm exteriorem dimeticndam modo sceedt*
primo* erdipe '[opra terra è Doncoibenche nel fregio non vi fieno ì tri- mus . Acdifiuum hoc è planicie indjjprù-m graduum alntu • ìtieni a •
glifi , ne le mettete , ne anco Icgutte , nel epifillo, tic Jotio ia corcna i furgebar, fecund a quìdem gradarione palmo rum quinque, prima vero
fulminicele gutte;nond (menoJe gli può ère opera Dorica . il fecondo palmorum dticrum Jatitudinem pbtinente : eius antem aiticuao mmoL
ardine è ionico > benché le colonne non fono finale, cioè candiate : più quinti palmaris vtique exilìebat : Co latrina? ipfius b àns ad duorimi pai-
fempre fi puh dire ionico in effetto . il terzo or dine è Corìmhìo ,màdi ìliorum altitudinem vix certe pertingit, Doricarque bafisformamne-
’ Òpera Joda finga intaglio accetto i capitelli, i quali per la fina altiiudi- quaquam imitatur: Colurfina palaiorumquatuormiautorumque duo-
ne non fono molto delicatamente fitti fi ordine quarto e CornpofitoJ.fi rum craffìcic intnmefcit j paliporumque trigi ntao&o in fu per aniinu-
*
t
matti fecero quefio edificio di quattro ordini, e non lo fecero d'vnjolo palmorum tngintatrium altitudine continetur* Ab imo arcu aa imurn
ordine come gli altri, cioè quello di Verona , il quale e di opera rufiica, yfquc epiflylipm palmi quinque minptaque {ex intercedunt:£phf/jiiim
e quello di Vola ihnedefimo.si può rifpondqre che gli antichi Romani, in palmorum duorum 3 minutorumque ó&o 3 zophorus in paimorti ni-,
come dominatori deli'vniuerfi > e maffimamenié di quei popoli, da i tnum minutorumque duorum > itemq; Coronix in tripalmarcm du 0*
quali i tre ordinilo atte unno battito origine y volfero mettere quefie tre rumque minutorum akitudmem educuntur. Sty lobata demde ad alte-
generatimi tnfieme,e fppra quelle métterai l'ordine Compofito trotta - rum ordinami Ionicum fcilicet fpe< 5 tans»in palmos otto mmutaque va*
'to da loroivólendo dinotare che come trionfatori di quei popoli voijcro decina (ublimis afeendit ’ Columna bafi capituloque finiul comodata >
ancora tri mfare dell’op ere foro, dìfponendole., e mefcalandole a loro, in palmorum xxxv erigi tur alritudmem > Se palmorum iiij cramiudine
beneplacito . Mà ìafjando quefio ragion mento regniamo a le mifure infiatur: Pa pattata? Se arcus, orditi ;s interioris iatniam expouti mo dplos
di quefio. parte di fuori. ìOne fio edifìcio era alenato dal piano due gru - im itautur, co cantùm excepto > quòd arcus-huiufce altitudoin palmos
di il gradofecondo er.iìdrfo palmi cinque, & il primo palmi due. Lt xxx duntaxat effettui: : Ab imo arcu ad imum vfque epiftylium palmi
fua nlteiffia manco d'vn filmo-la baje delta colonna non e due palmi, v mmutaque yj iotercurrunt: Epiftylium in palmorum trmm, zopho-
& anco non c come fa Doe.ca.La colonna e graffa quattro palmi, edite rus i r palmorum duo rum minutorumque ix, Coroni x in palmorum
minuti. La fua altezza e palmi tnentaottor e minuti cinque con ia bafe trmm minutorumque ix altitudinrm fcandit. De tertìq ordine, Corin *
e'I capitello. L'altezza del capitello e circa palmi due.La pilafirata dafi thio fcilicet ? tum propter eius fimplicicacem, tum quia Ionici ofdmis
l j*~fP —/ ' • --- —iinperrimè expoiit ! modnlos ad vngtiem ierè {eétatqr j mini eu quòd in
propter quarti ordinis pp{lremò,.quem Com-
clarationem aggredientès > ttyiobacam in pal-
gza del fregio e perni ire>c minmi atte, mos xu mox attom uiccmus; RcguiaipE quamprimumJuccedenSipal-
la cornice . li pìaiefialódèi fecondo ot
w*
mos Hi) obtmetj Columna, bafi capituloque fimul adiedtis, palmorum
xxxv ii j minuto rtjrnqiie yj altitudinem sequat ppifiylij, zophori, coro-
^ r .. . . ,, „ y .. _ nicifqiie aìtitqdo decernpaimaris férq else confpiciJiir;& in tres partes
turco fono come quei difetto ! A fi Caltezza dell'arco e palmi xxx. da feindìtur ac dihribuitur, vna corpqic >zophoro,cui mu-cpli adiungutur,
fitto l’arco fin fitto farcii fiaue epdfjùv, e minutivi l’altezza dell*- akera,poftremaq'ue epiflylio tradita ac affignata. Vernai qua decanta
CT altrettanto c
altezza palmi otto,e minteti vndeci.Lalpyg ^
e icapu'dllì spalmi xxxv, la fua grofféz fifi paimuiiuIspib
i’ '
rdinc Ionico e (fi
della colonna con la bafe
rate,e
archi traile e palmi ire, i’ altezza del fregiò e palmi due, e minuti ix. l\- . Àrchiccbtus iilc matulos zophorp apponendos else luditauit > nóuutn
altezza detta- cornice e patini tre,e minuti ix « tip cdcftalo uei terzo or- qiucem inuentum>nec ant^g ab vilp for^afle cXvOj^itatutn » ^ quarto W‘
dine dette Compofito e Palmi dodici, il quadretto {opra effe e palmi iiii. Rimine capite vii; Comporti ordinis pertrac^ationemau{picantes,fcn-
l'altezza dàlia colonna con ia fua baffi e i capitello e palmi xxxvùì. e tcntiàm no (tra m proferemus. .Qiiarci ordinis huiuice còìumna; pianse
fei minuti. L'altezza delC aychitrane, del fregio , e della cornice e circa vtique Se quadrar^,quf Anta? pròprio vocabolo nuacupanturjcxidunt,
,v
ei
perauentjir* non più fitta azotati ; io ne ho detto, tfimio parere nei mio neftris defu per jncumbentes nonnullos juitmebant rudentes, q ui per
quarte lóro,al capitolo viiinfil principio dell'ordine. Compofito. Le co- coronicum foramina quidam traiedi dimittebautur i iifque vela fuper
torme di quefio quarto ordine {mio piane di bèffa rìlieuo, c tutte laltre yniuerfum Amphitheatrum ad Solis «itus declinandos , & repentinas
fono tonde, cioè i due terzi fuori dei pnafiri ,'Quei modiglioni foprale tempeflates cohibendas extenfa religari folehant.' Cur autem columna?
finefire fofieneuano alcune antenne, che per alcuni forami che erari#* ad vnam eandemque craflitudinem omfies tormats fueruat, neque m-
nelle cornici fi caiauànoyalle quali fi tir aliano le tende per coprire tutto periores inferioribus, quemadmodum ratio eRla^gitàre videtur, graci-
Pamphitheatro, peni Sole e per vna fubita pioggia. Ter qual cagione liores^xidunt, Vitruuio pradertim fecunaum orainem a primo quarta
le colonne filano tutte d’vnafiroffezgay e che non dminuifcano l'vna pards imminutione contrahente, quarto volumne decolumms agen-
jovra l'altra, come pare che vogliati douere, & anco Vitruuio vuole , tes,fententiam noftram. proferemus. Verum,vt preclari huiufce sdificu
'che'l fecondo ordine diminuifea dal primo la quarta parte', io dico il membra finguìa redius intclligantur , ante Amphitheatn Orthogra-
mio parere nel quarto libro, nel trattato delle donne a carte Ixvi. Et phiamèa propriis, charadejribus diltinaaio: cuna V€HS ttiaximam pCO'
per che i membri particolàri s'intendano meglio,io gli ho diffegnati qui fecfcò fimilitudincin gCCCUUa b|C flengnwnLUS «
acanti al diritto nel ColifeopropQYtionatialhpyoprijconifuoiCdraf*
■ 9 che li chiamano » ; ‘ '
ft
»
•i
é.\
i r- •
■ C
-
Di SESASTIÀN SERLIO:
i 4 i
mm
m pjgspK:
àdàxcr.
»lv*.
mmÈà
|!l iCxj S»D|
|A vjyoi
MODO.!
«*«««£*
VMRMUDtl
li
nL.. -.
t"-”*•
rfj—»--j'- ' 1^©*+'' ?■>;
!([
tsL
|pf
ik ìJIIlS
^ i
li !
i. ì 1 1.
Q 1
yji.
Fi
\\
\
U .
A
3
"Y
i »
ttKtO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
*
fono ir (rote piedi x de ditele io non. Le mimrai . — j -"75;
MaOTa^ueoftia SX jIler Sjnioftia cdlocanMrnroóws pedìbus
'^ZTchfflìmedò vò credendo che pano antiche, le denis^ermlnaMar. Alcitudmum modi»! os nwaguwh*
1Z: S.fedmuentionbfpeciemadm.^^to^P^^^^^.
^srs^iisisssss
glorie di Orlando- coclea ibidem feptetnpedah la l i ac j t udiaem obtineritesi qua: ca>
6 wv lono-itudmem, pedumqqe xq iaumaincui
u
. • ** ■ : . 1
faltri pt&je & ftepU p fonti è fiìttile in tutti e psé tutti gli a p'èefejtty
Altera E«^- 3 - p -‘^* - ha(8qmia;o fiiaìlis! 5
sì 'tftb&M f mm*
r «»*'•
•A.-»
£ 4 %
'ìW
k, LIBICO ANTlCJIJé
^ ' x -
Fri le molte,e belle antichità,che fononi
rerena, ci è >rì ampbiteatro di opera rufti
cadette l'arena dal yulgo : {a pianta de
quale * quefla, che dinota anco parte del di
ritto per fiac9 s e come f lattano i gradì quell
aperture che fono [opra i gradi erano porti
celie,che da le [cale di fuori mettenano capi
j oprai detti gradi,per le qual poifedifcéae
m a i luoghi dipktatiyfecodo i gradi-file-dì
gnità . Quefia figura fognata .*4. dime fra
come flauano ledette porticelle nei propri
gradi, la figura fcgnata,B. rappreféta come
erano le fede fatte ne i gradi da feendere, e
SS-- '
- .
mr
1
-• T- ■
.
\.
“■ ?
Z=à'K-—r
" % 1 -
T
hliaai fafr#m ev nJrtr in„^ l ruI “ coo P erc perFe&iini habetur : eiufque en tibi area hic defignaca > ex qua lacerigli quoque eredio
Éd eofdem mrhjt nAirtim * * AP crtl 0 n cs jj** gradibusetnfnentioresi oftiola quardaixi > quarXcalisextrinfecus appofitis fucceden
ta tibusrnnM^mVnfpe * ?P cn dunt : vn£ te ^ox homines defcendences certas (edes fltigulorum condirionibus ac dig
figura B miftmndn fra?» omA kquidem A> qua ratione ofiiola proprijsgradacionibus refpondebant^erbellèdemonitrant.
kitem ,ntcr P°fi tae defeendetes atque afeendentes ad propria loca trafmiccebant, eleganter defignac; A i e
areamtìJmctiendampedem cBndenr, quo Folcale Theatrum dìmeafì fumus, accipiemus. Ab excimis igitur partibus :aic.ofii
/
<ibastian SEdtré
tìccte limili a le due quàglie baffo , & anco di
s filtra forte, tutte di opera rufiica.La pianta di
I ppefioedificiofùmifuratacolpiede, che* mi.
fatto il theatro di Vola; e prima parlando de
peparti di fuori; la groffe^a de i pilaftri è
■ piedi otto, & y n tento . la colonna, lacuale %
; fuma, è piedi tre & yn tergo . la pilafirata *
lf thè toghe fu Parco è piedi due, e mego. la lar -
ghetta degli archi è piedi yndici , e mezo; mà
i quattro principali fono maggiori . ipilafirì
per fianco fono piedi jet, il porticofahe vira in.
lìmo,} largo piedi tredici ,& } yèltato a hot-
te.il portico di mezo * largo piedi noue,e meg&
pure a botte, il portico più interiore è larga
piedi otto,e mezo,& ì à hottemà a le due en-
trite ci fono cinque portici fpatiofi y aitati fo «
■fra i pilafiri, ji come appare ne la pianta, e
metto, di mego, come io diffi f* pm largo degli
ydtri . il rimanente circa le mijurefi potrà cò»
frenimi* tht bàgixdicio, & inteMm fa ,
JK-N'y
-
\
\
i
1
' ^
1
n
4
a
f
/
/
¥ERZO UER© ©elle Amm&
,« piu larvivi è piedi venti, e mexo, a i quali per quantoli comprende
ivano appoggiate fiume "di buona grandezza. La terza & vitina cor-
flice è Ara piedi v. màio non muterò le mifure particolari delie corni-
'hitcwocbe con diiigentia io le ho trasportate cefi pRciole dalle pro-
c i ? r — ? - - ^ (hrr>jf?n/-p carta, e
. , a? ~
predo elei quale jsguna icijrc/uc * un drefj.o
./rnahìthcutrodipuaieelutto lavorato runicamente, & e ai pietra
ycAncfe inolio àura : ina le comici fono iauorate vn poco p,u delie a *
tana ni e, Iemali hanno forma diuerfa da quelle di Roma, e pam del¬
la memoria di a nelle deii' ^Awphjtheatro di ? ola. uè la pianga di qns-
iio ylmo'o'-iheatYO, ilqii-dcji dice ytrena, tolto quel nome aedo. Rena
R . c. ri _ _ Aovn-vt, hf-v ì Jkwrfi bianchi che fa ficcua
n iarur:tjoi umnasq, icripwsjui pt-uv» a.*.*** , .
e e pierai emme,c -*/"*' - r— l - „^ KnnK «, pedani quinque ac femis altitudmem obtmet*
• men.Ulàgbuz*M'*rcoMH<>iK<r vn tergo. Ujnndtn- UertmmiuDrcmmnqro'dnicm Speaans,quadrupe-
4 ìpittidicifette,e ,neic,V altezza de i pdaftromfuperiorivquaafo- I iJ-tu “;»"««* ' f jtur .* Àrtus jpfe in fummo cosftitutus m pe-
' ' . ..— ' B “ " 3 ( iapedesfeptendeamac
ic tììs alcendit: Pila fuperiores > quiz «e:cris latitudine pr£Ìtant> in pe •
des vicen^sacfemisattoUùtur.eisqjltart»s >«ft*magnitudine prjdn*^
SSiflc atbitramur : Venta, quemadmodum ab incoi!» non-
]i ; s nitu mandi jrilius acceounus, ludiscampeftribus imi abiolutis,
abéunns, per aquari» occulto* ftoa«
llciccs imraittebantar, & breui plateam vmuerfam lacuna: itaar ha
m delia - more* effulì mandabant : & Iitó^naui^K.^» ; ^HI
*<**«* iequdibarn,ftmatinerfada M 4 mW f* ™erfi*pernaLqualdamapa>
LL la . defluente* breui tempori* cubiculo diicedebant;adeo n loci
o^mvdjtincuuuy nnnMj* ' — y.~ r :~ R' c ; ? ' oi„«i7-a fi n , r art^isficco pede poftmodumtranùrc vmouqjie licere*. *
Vie fi jporgeua dentro per i dmerfi giuochi me fi faeton»; *»»»*•*> '■ et g ààmirantia & incredibilia propemodum rsdeauturt
veduto H fondo ; mdpsr quinto mi fu riflruo da a.cum vece* ■. U'f Qb .LtH Roma n* potenti» atqne magnificenti# memmerimus, &
weQ>fittiti qwgtuocbitmewebe vtftfaceumo.pi-ejemtjpeUM- \ ^ vsn esti J ilfc facilèlconcedemu*. Verum poft-
n'venmmo ncque per alcuni acquedotti, e nempimno m poco[patio ..sian^t malora.r^rmonern inftituimus.id fu-
tunoouH luogo di acqua come vii iago,s con legni fatti d guifa di bar¬
di- indiuerfemaniere, e nò troppo grandi pacatalo battaglie, evmo-
fbi nauatU e cefi finiti i giuopbi, epartiti i legni, aperte dame pomi-
itile acqui in breue (patio fi difperdenam*il imgorimane,ta gemito , , ó __
comeprir,ia,e quefia,e maggior cofafipuo crederete noi vogaxtnoco iapamtawe rcèbancur, intuciidacontemplandaq; con-
fidcr^relngrJnie^ndeiRmm: Mqpoi che del a grandezzate “"^ttam^dripamtaminisconftitutum.montiViteP-.
parliamo, fono in Veronafopra ? Mae punte modo celebrato, due iU- ; 'Arere nitebatur ; & ad mentis fuperiora deinceps thea-
p ontiant!cbi,do!tefràvnponte,elaltnctcravnbeMpmo,ef,ipcroo f 3 ; ,Auoddam*accedebat.cuìu*Scenacumfpe&aculo,eotamenmfo>
jpettacolo : [opra dquate potata ftaregran numero di Perfonepci v - _* \ ‘ t , lm co .; re videbatur : At cita theaci um » vt modo dai*
dere i giuochi nàudi che nei fiume fi facemmo, equefo a fp vacolo nor-Lq^tu-t ne mpe arte «tmiftum ejaboratuqj
era hmgo la ripa del fiume appoggiato a vnmonte, 0 alquantopmsa mns.m. ta. ^ ta d amplum adificium carter» omnibus
nelmoìlte era vn tbcatro, la frena nel qual fi congutngeua col fletta- fV^^taunn^nc-'an fn-cnla ouadam emmebat. Vcnimh*<ope-
Cdopiufosto : e perche ( cane bò detto ) dtbeatro era nel mente fatto P^;“ i - nmìC confu mptaq; .accnt,
* t ,j ,.r l - r.^.L .J 1 \ w't>A.,Gr,t\(T**ndr-lìnU.' 1 .Le U- ra YCtaHatt. at CCllip^lfcUi uiiuwa . o,
wr ad fra-menta omnia perqairendacolligendaqi & tempo* is lactwr*
■ * -- — e, - e, irnniodici ncccfiariò cissnt adhiDencii*
i monte cófpexerimus»rejiqua
afficìmur admiratione >
n Romani preclara hxc
enuiucmuuuupvivuiiuj. - C~ -, r -
i fecero taicoje a v .crvwj y u ’ —-.-0—r- -- r ‘ ■ „ t > mercau t inconìultò Verona: extruxme videatur : nec enim to-
110 parere, c dipianure, e di colli, c eh monti,& anco tu acquc,efepi a op£ fe vaiilÌ!amcsiUtateS) (eurid e ntesc 0 !!mmaipeóì«s,
umtìtbuminidiqueft*CittàjonoìnoUogenertft#cttnuerfeuoa. V® feu aqoanimtitreosfinus&argeoteoslan-
‘ , ?. : :_‘ nievMrtìr .mire, niH vroets
fescontemplerà locum vllnmhociucundiotem inueniri pofse cc ifemus. Ecqui
liane iucoJuaoSc animi magnitudine» Se morirai manicate 1
IlUnciLiUl avanti > iv« - v '
Ec quod magni iapnmis vbique ihautur 9 cwes 3 qm vrovtQ
. J 4 ‘*'
I
A
.4.
!
V
! I
/
/
SMESSA
iiiiHurìÈBflftlli
iiiiir».»;. iìt>fflim?iii»iiiri?i ììììTÌ
itiittimitiiir
mitimiiii
■ 1
J
r
—- - .
'
1
!
£
)
r Quefie tornici 3 b afamentisebitf? fono reliquie-di antichità-, gvefa
qui [otto jegnaca A? cioè vna parte di colonnaf archuraue 3 il fregio te.
La cornice con il bafamento [oprai era tutta d'vn pezzo 3 e lafua aitez--
zaì da piedi xi. antiqui co(ì proportionata > fu trottata fuori di noma
fòpra il fumé Aniene detto teuerone al ponte ‘aumentano La cornice
fegnata B>[ì ritrattata nei fondamenti di San "Pietro, e Bramante la:
fece [atterrare nel mede fimo luogo 3 tutti i membri erano d vn pe^go y
& era di altezza da fei piedi antichi, e quefta e poro pomonata alla
propria . La bafe fegnat a C } è a S* Marco 'molto ben lattarata > A z di
opera Corinthia non molto grande può e fere in altezza circa vn piede
emezo 3 mà quefta è proportionata alla propria, ti hafameiUQ fegn.ua
Coròìticcs-3 Stereobate , ac ÌS v> me amnqai tatuai
menca nonnulla à nobis olim co ufo cela retej*unt ac imitautur. Pi. mia
h$ec deli.-nano, \ Hreraeam rkmontonte, coliimnse pàrtemquanda*
oitenxiit : Epidyluuibzophorus* coronixqut/ummo quinetiam iter co¬
bite ad: un do -x perpetuo conemuoque lapide conilibaat ; &adpe-
dum: vnden um annasata aiticudmera , (iaguìis partibus ìuibiuma
racione ddtcìcmtis, confcendeoant . Fragmencum hoc extra vrbem ad.
flamm Anienem, quarantine vulgiis Tuoeronem appellar > ponte No-
mentano fut£ olimrepertura. Aitera demde coronix Bfìgnamicnpta»
i i fundamentis Bniìicse Patri conftituendis ed adinuent?^ & Bramati-
eia infili ìbidem repofita fliit ac re Idi tuta * Membra cund&sx vno per-
i
i
■■ " - -
\
145
terzo_libho delle antichità
itti ottano inpiazz^d C apranica, c fu disfatto , ma era molto ben la- petuoque Ispide confìabant, ipfaq; ad fe spedimi abtiquiotufìa altitu-
uorato . L'aitez^a delle bajefen^a il zocco 'epaimi due e tatti ijuoi dinem pertingebatji Subiedumque ì nobis esemplar veros modulos
membri prcportionatt. La btje legnata E, non eramolto grande, la proprufquefymmetriasad vnguem profetìo injicatur.’Bafis C adDi-
qualfu trottata fra certe rmne,e perl'ajlr agaio ch'ella hajopra il toro ui Marci aderti egregiè quidem elaborata, Corinthioque o pere efficta
Juperiore io lagiudico Ccmpofua, e benché di tatti 1 membri to'non ne confpicitur; nec mmfignemextcMturaltnudiiiem, verii mfefquipc-
du nottua,fono nond.meno da grandi apicciolitrafportatipropon io- dal» tantum exiftft : piWenlq; defilano ad veratri eius tonnara qua ■
realmente , proxime accedic, D ftereobau in platea ,quarti Capranieam vocaut,
,. /T . . r , , . ruit adinuentus; & quanuis maximo artificio inlcvilptus > diflolurpsta.-
difiipatu.que ruit. Barìs ip^a > fi plmthuin dettax^riSibipalmarein ferme alcitndinpm obnnetjC unòtaqiie ei.us membra mira tu
■ypqueretment propcrtiouem ac ìyminetriam. Poliremo babs E 3 quam ruinis ccmpluribusjnuoliitam atquefcpuItsnunuenC'
iunt haudcxulkLti quidem magni ludinem pisdita videbatpr: nofquc dragalitoro luperion delpptr ìncHinbcnusratiofl*
n.adueifa *Conipc i i carri cani extitilieiuuicamus . Quanuis auttm membiorumcun&orunn formas ac iyrnnietrias figli¬
la timmc minime perequanitr^f marni iLus i.an.cji jd minora fj atia ao propornems rei ulani bue a nobis tranciata tra-
^ cucia que ìila lume fu minime abeueran us .
¥ ? &
» li 1
mmwiituuiitmi!
DI SEBASTIAN SERLIO» i #9
è
Vola Città in Dalmatia # quello jlmphitheatro nel mc?.o $c li Città , & è ancora molto integri : illude edificio non bà altro che l'ala prima ài
fuori con quei quattro contrafoni di trepilafiri l'vno Squali per'(manto io credo furono fatti per fortezza , per effer quejl* ala di maro co fi ahh andò -
nata . ma quanto ala veduta eglino fono grati à l’occhio , fi che deTedificio non fu fatto cofa alcuna fé non i muri legnati ^£. Quefio jlmphitheatro fi
rnifuratocomwpiedew'->dcrn),Utnstà del quale farà qui fotte la pianta, lalatitudine degli archi è piedi none ,0* onde due : mài quattro archi prin¬
cipali fono in latitudine piedi quindici s & oncie quattro . la fronte de i pilaftri è piedi quattro > & onde due . la colonna è piedi due, & onde due . le pi -
Ufirate date bande fono dafeuna piede vno. i piUfirj per fianco fono Piedi cinque $ & onde tre . fra tpilajlriper contraforti Àgli altri fdafin è piedi tre f
& cècie quattri*
polalflria: cìuìtatc > Ampk’chatru hoc In medio
OppMo conditili tir, quod incolumr adhuc ac inte¬
grimi conferiiatur*Nihii autemar.i fi j huiuhc pr£-
ter ambitimi leu alarti exreriorcm quatuor iihs au-
rniniculisj quorum fìngala pilarum trium ferie ni¬
fi riiuntur 5 fuffuìtam apparet. Tpfaque admmicula,
fuffultamapparet. Tpfaque admmicula,
quac concrafortia noftrates appc lant, propter pa-
v rietis alam tanauarr\Iaxiorem,& infirmamforcaftc
| habilisndam aahibita fui le ajrfcitramur : ea tamen
| alpetìui perbelfè admodum refpondere c< niUt.
Quapropter ardifìcij parietcs tantum» quos A iitcra
ìnicripfìmuSi extrufti olimfuerunt: Amphiihcavru
hoc p.edis. recétioris cumldam genere in duodecim
; vncias dilìributo > fub prefenti defìgnauimus Ich-
| nographja,fuit olim a nobis definitali!. Arcus quidé,
j minoas t exiftimationisr pedumix&lcxtantislati-
! tudinem als.equuntur : At quaterni arcus infìgniores
: atque primari;» pedum xv & trientalem inluper la-
I cltudinem obtinet:,Pilarum frontes deinde quadru-
j pedaics Se iextantcs ftatuuntur : Columnar bipeda-
\ ics & Iextantcs efse videntur: Parafiate vtriaque
I confti tfli: *>pcdales,exiftunt: Pitequead lacera ap-
' pcficar, quinquepedaks Se quadrantales efse didi¬
me : ìnter pilas aenausn jtripedale Si ui,*maleipa-
^1 mi
T
—
15 »
LIBRO DELLE ANTfTA
J 9 ,
Cim. . * ncccjjano trattare del diritto, e cominciando
**■ °f>°‘ ^ hajamenta egli non bà termine di rni'm-
"*' " C “*’* *' mme MnhaMHMlitA ■ '”” i “ 7 <«.fiviene a termjnosaflì-nabimus autftatucmus; o/cèì^mm^McìSi^-
ine. primo de pedicure*prQpriaiiLpIanicienispqualitatem ve illeobtinet: cuìnimc?
e e t’atterza cronter montjs eiufdem cimimi haud fìylobatat tantum , veruni tatui
imprumarcuimi orcio» coronixquc eorumfuperiordeper-
picdejhuo fattola colonna ip^dieT^Zl^Z’. W 'P« US !??“« ad P 1 ?»^ (tomài ordini* altitudine
ì'^dMUormaepmxo&^efx^StT^f Epuìyimmmpedemvnumacdodrantemaflurgit; Zophori alótud»
l'altezza deli'arco c piedi ‘ c , a ‘ 0!t ~ f‘ P odr ? ( nt ? ),s exiftl V Corona in pedem viwmadextantemafcendit:
, y a '^:. ayJ . 0ìlacl . yn «* wct'iMto calte piede Plutei fupra coroniceli! mox colloca ri airitn^ «u:
1002 £
n
race e piedi
*■ A
270 , tiqmle
nel
tunìfùaftri t m , per fortma . e *, ^ad^^|ari«jtal=s
~ . f Csronixque deiade pedalem
ì phitheatri propoli ti Ortho-
i P confonante deiìgna*
x defcriptioae iam ha'
7 ì^Z;T j - iU -p!' 1 «XfTZa delia cor - & arcuata conuerfìo pedis vnius ;
dcènkdcmà^tdìMdv ete ^“^ueunembrorumeorundeminferibrum
*t ùm» <à* fijl ùmil, c u ‘ n & , *9°*lwin ornino modo dimenfas altitudine* confc-
««piiiM «.;«^ffroUtah quotar.Stereobat ? ,quemXconfona,itemlcriptum intuerìs.altitudo
v J r > ~* l t b# jorte^a y eper. contraforti del mii- quadrupedalis &rrienraif« ìnfarw»** . a _j_ r
ji r Vi ■ • *** quiumaam firmatili: ea^
ruiii illuni vitq, coilocationem intuentiumoculi§hicfubiiciendai7i cu*
f. tornici di queflokifciò fiano Sfè
inter
\
plah^ca nobis deferì nta nerhelIA naidpm «, rìl~r_A_ V* uUi> \U-n > eris etenitmoimis cxqii-
ìtatj
re licetpn coroiiicibi
crenuucoionicum
Quinimoid firmi!_
4 Mpi!limis prodijfle Romaniq; Àmphitheatri condlcorem Germanura foriìtan quempiam coroni^senrifi^
^ppofìc^/oermanoruai^jigeioruin mqrcs&riwaonqihiiprofetòfapere«credo|g§X^cgtur ^ * M ‘ A
apC u US 7 L ^“ nn t P rr fCommodius quoque mtelligere hoinines yaleaHt/eparatjrqdefigtuuiinus: ctìm veris eterimfomds e‘*£\
ahse-a nobis deferìpjra perbelle quidera couuenire 3 c concordare videntur . Prsfentes autem coronices, quemadmodum Diane co- •
^ c,a l ; omanl Amphiiiiea-tn fupraiamdefignatis coronìcibus quamplqrimum vtiquediflìdent.No{que,fiannuinoftri fenfut/der-ome
e jcet^mcoronicibusextruendisnunauammehercleRomani Amnhitl-ìearri-red Pril/»n/«e_ n:- _:v x ^ i * 7 l *' T
I
DÌ SEBASTIAN 5 E (ILIO,
1 Si
g.sagyrgrrssy jsss;
gssss^ s viiBaBar
|^EgS 3 B ^aCAa£g Ss^:iS^^
innnnsuv.
CTfflES
S-»:
■y*v-.
Tmm i i 'i r
lìillfj !.!! 1 | |iɧ*§F
alit ■' teli
Il 1 J
. i
■
ir
1 J . J.J-
' !
Li
L
. i
. 1
F A
— r »~.---—
r •
H
... :_jt !
H
-]j
1 ■
!('
“ur - i
== ■—*=— -É.
1
- l
1 v
r’— i
1 -- -- r»
\A monte Cornilo in Roma , ione' al preferite fono quei candii dì
Traffitele ,& di Fidia: fono 1 vefligi d'vnfuperbopalazzo : vna parte
del quale era fui monte,mxlaparte delle (cale era appo ggiata al mon¬
te,(1 come nel profilo qui acanto fi potrà vedere . La pianta dì quefìo
ediftdiofàmifarata convn braccio. La quarta parte del quale farà qui
fiMQ*&prima ne'ncchiT t & F^fùtroiuto ilTeuere, & illudo> che
Sub Quirinali» queroCibalIiaum ’itine ntooeetn appella va vbi fcili-
ccrequi tlii Praxtcelis Pliidifq; marni um egregie elaborati coafiftinc,
pr ecUraeasiisregijquc domicili j nonnulla hodierais qaoq temporibus
veitigia fuperfu -ic:cuius. p*rs altera qfudem ■nontis.iugo-infide oat>reli-
quxuitemfca !iste nixt moutis eia* ie n vertici recamoebac^quermd.
nudum ex Grthogr&phia dnobis apporta clarini ne conlUt. Aedifìcij
T z
i y
' t <i TERZO LIBR^ DELLE ANTICHITÀ
■domite fonò in Belvedere. Quel luogo ^«vnaftrada, la larghe huìufce area brachiali menta, curas quartana pwmh.C /
%\l anale è braccia x. La pme B ,è braccia xq. per quadro intueris, fine peritata : Ac nos ad P^! em ^Wf
te c, e braccia xxx vi. in lunghezza, & braccia xviii. in larghezza. brachi» Angui» m peaes bmos permutaci * &b.\achiI vmus ^ia
Il corti D, è braccia xxL.per quadro. Le leggio intono fono intrai notato ad ferfupsdaiem quantitata 1 gmhcandam aflamp*.o.
la het°àui,Mu oppfitali C,B,i div^alemfiura. La Nec emù,.brachiate Irne recentiornm mcniuram,
larghezza delle quattro fiale èbracaa mi. ferciafiuna. I luoghi £, no convenire,fep* uro aurea ^«M«.m.i», ;rl ab-acn.uja ad cu. - . t
c-è. j..~ +m+ìn rìnfrun de i Gunliè.'in lunghezza braccia Ixìi.tfr me * eandemmet ra juonem* emani q.xa y«-‘Ot otLX -
■ fcale , dei mie translata, a > lemitani ìcu juu^u* .7 ;*•;
I a varte G>èvn cortile »cbe ciana luce a 1 luoghi di dentro/le due-aper- nem obtinentem dcfignatrB fìnguiis quìoucoi imi ìateri us pe
fTl [firn ime deUe fiale. &M&h commi*** Wf diiirìbuit:Gin pedam lxxiilong.tudmern ,&in pedumxxxvi at wd-
poggiano le fiale. & ilfrentefpkio cofifuperbo era nel megp delPdifi- nero porrigicunPeriftylium Dm quaurauforniim compii. ,lt ‘
cioìi tanta iarghezxay quanto tiene la la parte dimeno fintai cortili» (jusfingulis pedum lxxn «tepuonem .ugimi . 1 o .. • fi 'ta 3 J’P d L
& tenga le tome, le die figure )c, & croce,che fi noi, fitto apparta - collocata:, pedum vm latita ante «osaci
.AriVeAiGrin ■hù) Ji-fTu far*enti*Aifarnà. uerfo reioódent, seaualesprorfusculli IISmoouloslOUiuUtUr. ^ua.Lt
■& lenza le tome. Le ave mure $.><0 crote^p? no « /ww ayyw * . ■. * ta.X:,, nrnP . nuamnr
tamente: medinoti vn'angolo dell’edificio più dijfùfameme difegna- uerforcfpódcnt, aqua es prora» cum iis moculos toi.jantur. -i» - t
T& i’dtradinotayn’angolo del cortile di h*y, Icalarum bine inde conieétaruro latitudine*,
3 • ^ c. niinriim vfpm: in necHin CCXTViu K
octooedales exiftunt: E> fi-
*l<W<UUm llinuuuv —-- • .
nus duo£> quorum yterq; 111 pedum ccxxviii longiruamem 5 & m peGutu
cxxv latkudinem excurrit, ddtgnat: Porticus F, in pedum xxvi latitudincm porriguntur:Scai« primari ad palani toJum ^paunuentutiì js
SS?dentes, pedum xx„ latkucincm aflequumur: Spatium iuxtaangulos Klitumecc 0 !!ocatuiii, f peaum)«vlantudine» &peduro^
xxx*a lonaitudine definitùr ; Partes araba H lirera infeript*, ad fcalarnro fuftcntauoaen* £XCO p 1C4t ‘ s lU v'. “ ■ 1 ‘ j , con (:V’ „ .
Vmen - ' 1— a . r tirerà demoiWirante, ad Icalarum radice* wuque esordiiconiiitu ic,
. X
D
bt
r> .\ r r
io ri. J» i
Le tre figure quifeti ofieno Membri del palazzo, che è qui d canto.
la parte cujotto informa picciola rapprefinta il profilo della parte di¬
nanzi aei palazzo , cioè le fede,per le quali fi fallunai piano deWedifi «
ciQì per ejjer quedo nel monte,& erano molto magnìfiche,e commoie,
t m 4- m « / *si,t a, __ I . C • « n~~-
A N
j ^ ~ ì,pì^ unisce i, cjuryj Lv&c ytr—
cicche ne Pungolo non fi comporta vna colonna tonda, hauédofopra
arcbitraue con gii altri membri, gli angoli dei quali non pofano fui vi¬
tto de la colona,quefia cotona quadra ne la parte da baffo è graffa brac¬
cia tre 3 e ne la parte dijopra e graffa braccia due, e due tergi. L'dtegj
za Jua con la bafe ed capitello è braccia xxix, & e canellata da alto à
bafso, Paltezzade Pare durane «• braccia due, e mezo, & altrettanto à
il fregio ìnelqu ale è fio if ito vn bel fregio diboniffimo rìlieuo, P altez¬
za di tutta la cornice che corre per fianco è braccia tre 3 & yn’QttqUQj
S E lv L 10 . 15 5
Tres fubicnptse figura?) fuperbi haiufee «difici-j membra figillacirn
proponitjnfima quideirbanterioris parcis^dium Qrchographiam for¬
ma angufiiore imitatile ; fcalafq; >]per quas ad aedificij (dlu in mòtis iu-
go confhtutu afcédctes ferebàtur j perbdlè defignàt: magnifica^};, ni-
mira &fcàdetibusquàmaximè comoda icalae hx olirti funseexifuman-
tur . Pars mótis dorfo meubés, quo loci ‘collima a; Fi itera ifi(cnpta?fta-
tuu tur > mediani aMirìcii latus* porticus viddicet extra foli dà edifìci i
ipfius dm dura procurrétes, demóftrac. Columna aure hsc apliori for¬
ma deflgnataj „ J r A a,«,*
agulucbftituitur.
ipfius lolido nequaqua ìnnitutur > (opra fs receptura videatur, teres ro-
tuda ve eise d^bet. Quadrata igitur hxz columna ima quidé parte (ex *
pedali/umma auté quadfupsdali aq iemi circiter crafiìcudine termina-
tur j Se» bafi ialuper capituloq; fimul adie&is , in pedes ìviii erìpdtur ab
„ r 4 liì|.
Hf
-- -
• ’-uIIjiM [ -
rnfci
\4
"1
’sssssj
3SSSSSC
renana
Wn.v>\^v\ \^SSN\N^\X\Vvb
1 »
•Ssasr
e tutti i membri fono Jnipquc ad fymmu ca
1 1 roportiomti ai prò- na ^cufis difiin
| f no cornicione, il fi e ra q; vniuerfa ferè-cfse
| piodelqude è Lungo conipicicur : Epifttfu
.eneo braccia, il cor- kéque zophori altitu-
| bidone col frcntefpi do quinquepedalis exi
j do c tutto d'vnpez- jpleq; zophorus e-
' io dimarmo quanto g^egiacminec fcalptu-
] tengono tre modigtio rmtotmique coronici?
ni, U frontefpkio al- oblique ’circu abientis
i aita nel mezo Ufi- akitudoinpedes.feno>
fiapartedi effadie z 6c quartiafsurgir,mé *
za . braque omma propria
quaoptimè rcipondentcoroniciscuius zo~
phorus in cc pedu cxtendimr longitudine:
CoroniXifafligi© quoq; fimul adicéfo>pro
tnu mutuloru ipatio>.ex vno perpetuo^*;
nurmor
cóiiatda
itignque
pars niw-
diana iex
ta reuqu£
alti imi
ms par e
emitubav
f
l
. ——
r
bf2
N
MONTE
irriti
H>vi
I-
s
:r
'Cw.
, , A TEREO LIBRO DELLE ANTICHTA Mriemein!ì j
ti e coi ' 1 è lo internano da colonna a colonna . iacnnarium columms deiupei ìhcurab nuuijL.,
ìgtSSXmm. > * i-.f ’XfZSZ f^SSSSSXi
_ .. t «* smelili an iti rio miti CI (t T?(?Ag liti
I
E>I 5E3AITIAH SBRLIO.
15 f
le nudi diJvflriiir-) fMpre eerc.tr ano <k far c°fc. Romani quidcraob animi magniEudtemàtq; praftantintnionpec
L turni in mirf<& m tmx e ,^ e ! ler<> fi m f Htte M conatiaggrdHqusfueruntiqua; n cerKftrem Se aaualcm èocuai po-
au e(lo marauipU&fa narra di nilL a * commo ^ $ & Roma fecero tcntiam declorare , Roimnonmque iageniorum vim atq; folertiam
%tà e perla frandezzade ?// ediffr? a r e ^ erar ^ gìtfe c VffM common patefacerc po(leap.Quapropce^rààs (scuritati inpcxmis de commodo
ferii può dire mirabile *r'?di farm^ f**™ tm \Vf r r ^f Qrt ? zz ff H *>. confulentes , miritisum ilIuitiLJftia: poreum candiderai: : qui òc pro-
facciaèper lon*itu.lm»cxvilannr Jrt* on * ,c ̰ dt fei facete,&emi pter fu miniai laciopportuqtitacem , & propter faperbas «dmciorum
Principal mifure CiùatrÀ mmnr/nd § nt cam f e P a j? m xJafHefie moles,$c propter cucatn prader£un& mexpuguabilem op-ns rauonc,
taiieJa vn f Patio fi cardie e&n t la t /** ■ f & yan d s K?*fu* » ogni faccia vix prò raeritis laudari vnquam commendar! ve poteri! . £xag®na^>
ti di magazzeni circondati ddtfEl 1 ™ 9 ™™ igitur forma , (ex videi icec iaceribns csrcutifcripca, Odienti tiaic por-
Le co* vna ambulati™ nel me- tuie fuit attributa , Iàteraque fingala Mcix palmorum longitudine
^uaiCUez^anoìenaiii ^^aìu\^rJTA°tì^ l N» tronc,l J ’ 1 co ^ onns >W fiaiuntur : ex quo contimelo mshuiufccimàcudo/aci s,m raiior^
tZdarloda T mm ^ «P^^icariquc pondi. Laceraantemfiogdia perampd.n ipatioJim*
%m(fono cornar end ere he P erc ^ s m f 9j i P l f c ^a formarmi que Xyftum porticiòus vtidequaque circutilep tum » òe oaaJraas har-
tiorfomaqlifocto apÌLmamntf 1 ' ™ ^ ^ dl ^ mU m reor ^ a ^ W* pordeuum eorundem complsxu contieni g ,u .'ut, di enfio -
g I q J t appartatamente « nes ambulatane media quadam incercedente a compreneadii«t,Secua-
^a-nAi Jirnn/Sfi*,.- * *» . , . dumIitusdeinde ad mare* colmnuarum tranci miro .modani ordine^
«tronnlfadoiar^ c !^ aac> 3 UI k us naumm retmacula alligati(olehant, Inporeqsdeniquefaucibus turres compia l estuai adhoites
ha»? OuQaì^m. a,2a ^ os, P^rcum ìpf um defendendum atque tuendum,, tanquam propagnacula mira arte compatita retidc-
hicdcflguauimua 1 -- rerUin dm ^ on€S ViX percipi qneant^idcirco fgrmjs aliquaiuò maioubttjcas tigilkum
^ u a n n a a a a u a a b a b » a BdHBSrf&i c?n ff*
4
x5*
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
m Romani, Onde la Seguente aniiquhd è molto bene ime fa, per um;n ex nonauUis-e ara il fragrarne ss > Romànoram tnlgaifijeritiam
dni r c i ?e ancora fi vede • la qual fi chiama la Bafiilica del foro Òl rrugnanimiratem eo’itempUn -admirariq; licer : m cuius riempe rei
' l~( H z grandezza fi può imaginare dall'altezza di quelle colon- confi rm itionem vetufiam hoc,qaod ftìbfóqu «turi* iificium i foleri ai-
vTUncJra che non fi 'vegga il finimento fino,perche la cornice Superiore mirum Bc (a piente al iqtio Architelo» prouc vcftigia fatis fuperq; indi-
della colonna legnata C,è tre braccia nella parte da baffo* e nella nec vii* prorfus c'rcumcirca ibi adfunt corona, ve quondam itu&ur*
J * e ri fupmore [otto U capitello e braccia due, e minuti x LI' altezza d’~ geiuis luperis sdificij huiufee partibus incuberer 3 dÌgnofccre va I am u*.
c S 0 ionnd lenza la bafe rii capitello è braccia xxiiiue minuti fa. bai- Anciquum hoc opus brachiali menfura a recentioribus inuenta s & iti
d e ìi a jua bafe c brado rno e me ivi altitudine del capitelo è bra fexagmta minuta diuifa > cui»? tertiam partem intcr Oòehfcos fupri
riatr'st r/iinptt xxrul' architrave è braccia due e minutixxiii.U cor - iam defignaram rcpcries* à Serbo fuit olim perlmiratum ; At nos Lati-
Xl 'cefràla colonna e la contrae oleum , la qual cornice è notata D *ctn ni (ermonisneqaaqusiirimmemorcsjbrachialium hornm modulorum
n 'itÀza braci* rno sminuii x faine la cornice di fiopra (come ho detto) numerum gemmanfes eos in pt dalesr re&iflìmé conucrcemus > fiugulis
^ la centracGlonna c plana,& è della medefima prof anione della pedibus in fexagìnta minuta nunc diftributis, adeò vt brachile vnum-
^tcnic. e diminuifibe di [opra mede fiinmcnte.il capitello è come rno di quodq; minurum binis minuti* pedalibusarquale prorfus exiftat . Prae-
J • J e i ’pgtheon. La baie legnata C>è pofta lì a ritto in maggior forma* fentis autem aedificii coIurnn*,(eptem mediocris altitudims gradatio-
i * • ^ i: .^iC.Lo il!* firnftri/i p la mrnirr nntata. ftihufti nlamrie diftahxttf ? Collimo» f! Iirera in&rmfo» rraflRttiHrt t#-n*
—-— J T - ZD --J- r - -- W Wtf
,baficapitulod|;fubIatiS)pedum xlix minutorumqjquin*
petit ; Bafis ante in pedes ternos>capitulurnq;in
ta proportione dell’altra . La fina altezza con La bajc e’i capitello t pedes ienos min.utaqjlij fublimia aflurgunt : Epdrylium in pedesqua-
hr ac ^a tredici e due terzi.l'altezza della bafe è per la metà della colo - terno* & minuta xl vi con(cendit : Corona inter coiumnam & pila co-
frenerà nel principio dell'ordine Compofito nel mio libro quarto, que- na ni mirum quadrataq; exiitit, & eance omnino teretis column* pro-
n CQ i onna ' e di miffo molto duro, & e filriata come dinotarla figura lì portionem confequitur, parsque eitis fuperior ine quoque haud abter
preko <? ha UJua contracolonna di baffiorilieuo dellaìnedefima fior - quim ibi contrahicur: CapituiumjPanthei ipfius capitulorum forma ni
ma ^L' architrave, il fregio * e la cornice [opra quefia colonna e circa atq; rationem fedfcatur : Bsfis C, ampliori forma feparatim a nobis de-
Juaitro braccia : la qual cornice ha i modiglioni fienza i dènticoli*& e figliataconfpicitur , & veros exemplaris fui modulos ad vnguem pro-
fmfe a quella del Tantbeon* e per quanto io comprefi queffe colonne fefeò imitatur : Itemque coronicen» Dj maiorì forma deferiptam a no-
minori fenmanoper ornamento di vna porta delia Bafilica . bis hic efie confiat. Verumenimaero maioris columna: fymmetriis iam
m J * cxprcfiìsdeciaratifque, Bcolumnseminoris quoque commenfus nunc
f>èrfeauamur:qu« quidem degantiffimo ftcreobate ci fubie&o,ad pedum duodenum circitcr altitudmem petti ngente/ulcitur ac (ufiea-
Coiumna imtur hsecbipedali primùm,duabus tertiis adieais 3 craffitudineterminatur; $c in fuperis partibus contrahendis, colum-
n* maioris iam fiabitam confequitur proportionem : eademque bafi capituloque finul aflumptis,pedurn xxvu certi* que partis infu per
altitudinem petit *. Bafis ieorfum altitudo dimidiam columnse craffitudinem acquat ; & ex iifdem membris> ex quibus fuperior columna
i rn dcci"rata 3 & cum membris illius maximam vtique proportionem gercntibusconftituta effe videtur.-CapituIu in pedesternos afeen-
di" cEresiè quidem claboratumjeiufque ampliorem atq; patentiorem defignationetn moxfub Conpofiti generis exordiis quarto volu¬
tine habebis : lademq; columna rurfus ex duriorc confiat mixeura, necnon ftriata infupsr> proxima hoc innuente figura, die perfpici-
f r oilamque compreflis figms modice prommentem,& forni* ciufdem omnmo fibì habet obiedam: Membra denique, qu* fumm* in «
tU mbunt column*,epifiylium yidclicet,zophorus,atq;coronix,in pedes o&onos circiter attobuntur: Coronaque mutuios, abfque denti-
C ^h's tamcii>geftat iafculptos, & ad Panthei coronicem quamproxirnè acccdic. Quan tum autem coniicere potpimus, miaores generis
hwafee col«mn*»<
r
T
PI SEBASTI AN SERUO;
w ■*»
157
i*rf
! 5 8 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ.'
Quefh j p onte già fi. diceua de i Senatori altri lo d kettano ponte Pontem hancSenatorium 3 nonnullique Paìatirmfn olim dicebaat:
'palatino* ma d prefinte fi dke pente Santa Maria 9 franto Attuine Sancì# Mari# Pontem » .& PontemXyfium auopr- - :t
Tonte sfio. . . 7 uulgus appdiat. *
• » / ' - t* ' ' '■
Queftc Tonte fi chini»* font TtÙlum , m ’*nlg*mtntt fe gli dii
ce ponte molle .
Pons kie Miluius nuncupatur; ac uulgus Moilem Pontem eum
appellate confueuit.
DI sebastian serlio; 159
Ìp "Roma molti ponti fatti da i Romani antichi , & anco Ponces compì ures tum in vrbe» timi extra yrbem , fparfimquc di
fuori di epa , & in piu parti d'Italia ne fono in diuerfi luoghi : dei uer/ìs Itali* regioniòus a Romani? ohm conftructi reperiuntur: Ve-
io non tratterò,ma folamente mostrerò la muention 9 di qu*t- rum, c*teris omiìfis, qua tu or duntaxat propt. folertem corti m in-
tra , da i quali fi potrà comprendere il modo, che teneuano gli an - uentionem in medium nimc propofuimiis : vnde antiquofum in pon-
ticbi afarai fuoiponti • Il ponte qui fatto fi dice ponte Sant ' An- tibus extruendis modus ratioque faciilimè deducuntur. Pontem
gelo, percioche è fòpra il Tenere apprefto cafiel Sant'Angelo; fubfcriptum Sancii Angeli pontem voci tare nunc omnes confucue-
ilquale fu jepolcro d* Adriano, &. attempi moderni è fiato ndut - rune, & meritò quidem; ctim Tybérinis aquis fnbterfluentibus, pro-
toin fortezza , e fi chiamati* ant ìcarnenteponte Elio, folto il «dpè minutiilimum iiiud caftrum Angelo culiodi ac pre/idi facrurn fu-
me da Elio Adriano jperioripfé imipineat: ibi nanque Adriani monumcntum aurea exti-
tifle memoratur, quod a pofieris deinde in-arcis inexpagnabilis for-
mam fpeciemque reda&um penmitatumque fiat „ Pontem autem, ab ^£lio Adriano cogno.mine àndito, Mium quoque antiqniòres
nuacupare folebant c
-v *-*' • s-y**r > •'",r***
••
fid'd —.‘-d~ \ .- y-~ cM-' ~ dì 'prf-h'
'•ìli i é i 'pi i ili! t I
j j _i_ \ _
•mry
il
'Éì^-tSìÌlj
ss
< 1 . -. V.A- T ^ -.
>K
M-p
(
M-r-
«. !
- - - '
- fA
! . . .
^ 1
P- T -
[tZM
M. J
i ■
tipétto mifetta detit/uth gii fi tfictua ponte Tarpcw,dtri la Ppntem infoi defigftarum Tartó«miiohnu!li,a!ijq«e-Eabriuun
iituonopQHte fahmi> amlri tempo fegit due pome di $*<«- ojioi vocarunt: atmineQuadricipitein eum vulgus appeUac •
in tuono ponte
irò capi
?: '2
* 4
* . fr
S §
- *%•
»,
ytóvtóc- ir» ...,
>V
i.
^**fc 5 wl
j*d TERZO LIBRO DEUS ANTICHITÀ.
Wrà l’Àltn Therme che fono in Mpma to trono quejìe <Ant ornane E T hermarum complurium» qua? Roma extànt>copia>& multi-
afferò meglio mtefe delle altre per mio parere : e benché quelle di tedine Antòniana ?, mea quidem fenteqtf a, c^teris preferendo! effe
tornimmofiano maggiori ; nondimeno io trono in qucfie piu belli uidentur : ili quamuis JÙiocletian? ma: u*i ambita atque implica?
Therme erano fatte principalmente per i bagni > oltre chea diutrfi extevis omnibus anteponendas elle minime dubitab-amus » in pta-
giuochi fi adoperaffero ; la conferua delle acque era di dietro ledi- tea namque B C qiuecunqpe ludorum genera, Si fpc&aculoruin
ficiofegnato U * dout che dagli acquedottifèmpr$ ripiene ferma- fnfignes magnjfìeiqqc apparatus>abfque ulla prorfus impeditione >
ma talbifogno . comiriodUIìmè iniirul potejrant. Verùjn «ùm Thermarum ufus»
infertiirent* ac baJnea tamen potiflimum referrentur : idcircò in A
j>arte edifici) huiufeepofterioreàqnarumrcceptacpia feriitbaotur * qua? aquedudìuurn miniserieperpeCnis humpribns afflaci
ufzbuscpmmodifque maximas nipirum pr?:iiabantoppqrtqnitatc^c 1 '*
f
pi SESASTfAN SERUO.
gue&apunta è mi furata con *n braccio moderno,la tct\t par - Prsfens arese fymme tri# brachiali qaad&m xnenfura i recenti©-
te del quale farà qui al latito dell'edificio , e lalinea che è per me• ribus «cogitata » cuiys tercjam partern ad iatns sedificij poiìtam
%p della pianta, e di braccia cento, mediante la quale fi potran- intueris corri me afe fuerunt i iineaque illa in media platea c oriti*
fio trottare quafi tutte le mi]ure , delle quai per non effer proli fio tuta cenccnos brachialium Irò rum aiodulorum de/ignar, caqt o
non narrerò il tuitOì ma JeUmente dirò di alcune cofeprincipali: e cuce cundta ferè arese proposta? fpaua dinierin ùcc bit. Ne$ taire .n
prima yn di quei luoghi nella conferita delle acque è lungo brao - brachiales iiofce modulos in ptd-les con multa b; nuli j adecqpe li-
cia trenta, * e largo braccia x vi . la parte fegnata ]C, è Unga brac- nea ad latus apporta duas pedis uniu^ téitias arquabit > Jintaquc ài-
eia Ixxsgi. e larga braccia pii*» lo edificio rotondo Segnato D,é per .cera in media refidens platea pedes d ucentcs /ìgnifìcabjt • Piunum
diametro braccia Ixriji, lapiagali, C 9 èin longitudine da brac- igitur lìngula aquarum casella pedum Ix. jongitudmc, pcc.uix.ue
eia fetteccHtd, Laparte di me%p Segnata G>è in longitudine egre# 3&*ij. latitudine termin.antur : Pars deinde x confooaniv rotai a »
cento e cinque braccia $ & in latitudine da braccia ite. in pedum cixij. lungi tud*nem» de mpedu ni ] x xvjij latieu-Uiem cx-
P latea B C. in pedes Mcccc continuaturarqucproducIeuN Par$
cium cxx% latitudinemterminatur.
* * ì • j i w - * • ■- \ ^ ' 1 . •
currir; Rotunuitas D > dia m et rum pedu
media sj j dcnìoinij- j pedy^-j ccx Ioni* itti
m cxxxv;, truci: unì
i
r
*
r
'tst TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
^Perche nella pianta paffuta per la minuterà delle cofe non fi Cura in fuperiori Ichnographia > propter pàrtiuffi omnium In v-
pofìono cofi ben conofcere i membri particolari ; ho voluto in que - num congcftarum obfcuritatem exifìtatcmque, fingula membra
fte due faccie dimorarne a parte per parte alcuni membri piudif a^grècognofcantur ac difcernantur > idcircò in fubfequentibus ara-
fufamentc > fi come l'ingegnofo Architetto pervia de caratteri gli babus defignacionibus,membrorum ncnnullorum expreiTiores mia
fapra conofcere Scontrandogli con la pianta integra . gines vbertoraqne esempla feorfum conflituemus; quemadmodum
perfpicaciilimus Architetusjcharadkrem notis animaduerfisjijfque
cum Ichnographia iam habita cpllatisjfacillimè nimirutp pereipiec.
\
DI SEBASTIAN SEjRLIO.
■ | :
Quantunque le figure qui folto fi ano cofi dìfordinàte, e di già Et fi fiab
pe ryf ; //.prudente Archuetto amenirà che fono membri delie videantur >
Tbèrme fiatiate", bauendo rimordo alle lettere , che ri fono notte incu(iriifsi
EtYìfabie&se E gurar confufse , & ex pluribus partibus confla-a?
vx.'. .i - ..-itantur^eascanien Thermarum fupenorum nìembra (ignificare-
erme pajfate", bauendo riguardo alle lettere > che ri fono pojìe incu(rriusmox inteJJiget Architcótus: Iiterarum pra^fercun> qu^
dentro •’ che jcontrandole tiirov.erdqwdl parte fono aauertijca ipcirftn tignata fucruut jindicijccjuanipriniuin eius mcntemcxcu-
bene che la parte qui fotta H ,xip X > và fegatella da quella parte ticiìtib. & ad iupénorem Ichnograpiiiaon ibatiin reuocantibós • Id
fognata F, e che le figure qui fotto s intendono tre parti eie memori donni tannerò adinonendum eum elle iudicamus , nernpe duo i J
jep arati, quantunque ftano appieffo l'vnFalt ro per aitcommodarU memora »H óc X , a reliqua deiignationis parte F li etera infcripta»
/ielle flampe. e quejìo e a fine che i membri fi goffi no meglio- cono elle abmugcnda ; fignrafque inluper hic collocatasi quanuis anginèi §
/cere, & ht radere? nè vi hofoftole mifure partici l.iri,i?f:ptroc he excudenci um formarmi» finibus interdtìfsr fde propemodum coni
VArchitetto fi vaierà piu del muemione cioè delie mfm • ‘ tingete uideantur, ternas tamen membrorum fcparatoriun abiun-
dtorumque imagires pKefefeare:s eorumque fègregatio ad ilrndlu-
TX cotius pfeniorem cognitioném» & facifiorem mcdligenriam noi pi ©rècto conduca. Proprio* autem n*>« luios nequaquam hic
duximus rcvcnieiidoSi propcerca quod Àic ìKwvió iuiumionis pctius>quàni modmorum canone ni uluì fet urani ^xi&iu&oius*
7t
l
i
\
I
1
■
*
Ai.
9t
t
\
ftw.ii rotondi,legnata,, e circa cl, palmi. U parte B, e annetto, quemin Antonmnarumtnermaruramoawaire.j
il longitudine di palmi Ixxx. e la latitudinepalmi cinquanf fumus commenfi. Rotund* Jgitpr forma. quam A aocalt mfcri-
yno.la parte C,e palmi Ixxx.in longitudine,& in latitudine pai- ptam intueris, diameter palmorum cl circiter magnitudine terqu-
mi Ix. Informa D,e In longitudine palmi cento per diametro, & pati»? B> palmorum Ixxx longitudine palmorum 1? latitudmo
il vetìibulo £,e circa palmi cinquanta, la parte F, e lunga da definitur: C, palmos Ixxxjnlongitudmem.&palmos .x inlati-
exx.palmi.La firn larghetta* da palmi Ixx.La parte a, di otto tudinem perdagatur : t>, lì diametro»! eros fpeftcs m pa, mus certe
facete è circa palmi cento.La pam rotonda H, e da palmi cl. per tum excurrit ? Itemq? veftibulum E » diametro eius fumpto in paì-
' diametro, la parte he cento piedi, & è di due quadri in circa, mos quinquagmea circiter cxtenditur: F, palmorum cxx longitu-
le due parti K,fono palmi xxx.per ogni lato. La parte L,e m lun - dinem, & palmorum lxx latitudine™ propemodum obtinet : Cx,
ohezza da palmi cxxv.la fut larghezza è palmi xxx.laroton- figura oaolateribuscircunfcnpta, fa palmos fere centum con-
ditd M e per diametro circa palmi cxx.1* parte N,e lunga palmi feendit: Rotunditas H diamecer>adpa mosc p.rtmgic > o
cxlyiii. e larga palmi bii.laparteO.è ilmedefimo,laconferua ra,ad centenos pedesconf«rgit,& ex duobus quadrata tcre comti-
delle acque Idra qui a canto. tuta videtnr : Bina fpatia K, yndequaque paimcs fortmntur xxx:
* L , palinorutii cxxv langitudinemi & palmorum xxx latitijdinem
petit : Orbicularis£gur* Mdiameter ? palnfìos exx fottiturf .N &itemO,palmorumfxlviijf longitudine, &palmorum JvijJa-
titudine conllringuncur. Ac]uaram autem casella, & receptacuia mpx deferibemus ?
. . -T
v
/
DI SEBASTIAN SERLIO.
155
La conferita, delle ncque delle Tberme di Tito è mirabile , e di
rande artificio : percioche gli archi di quefle conferite fono poflì
m tal ordine, che fi andò vna per fona nel me-go divno gli vede
tutti per traguardo . Quefto è quel luogo che'l -vulgo lo dice le fette
jde;percbe in effetto ifpatii fono di numero fet tenario # co fi le por¬
ti: per traguardo fono fette per ogni ver fa. Lagrofe^a dei muri è
piedi quattro e mego. La latitudine degli archi è piedi Jelidali’vno
.ili: altro arco é piedi 'ventifette.ha latitudine da vn muro all'altro
è circa piedi x v.e fono voltati a botte di vna conveniente altezza.
1 murh e le volte fono fm al tate d'vna durijfima materia.
Cartella & receptaculaaquarum in Tiri iprtus Thermis conititu*
ta, proptermaximum eorum artirteium , fumma nempeadmira-
tioneprofequenda videntur: arcus enim hmuicemodi rece p tamia
aperienteseo rtbi inuicem ordine lucccdunt> ur rt medius ahqnrt in
eorum quocunque conftiterit,mox continenti oculorum Qbtutu cx-
teros omnespercurrere portìt. Huuc locum nempe unigus iV-ptcm
Atrioruiri cognomine appcilat ? & iure quidem > cum & {pana ine*
dia numero feptenario,contineàcur>& ortiorum infuper direni con-
uerfique afpe&us undequaque feptenarij exirtant. Parietuni cralii-
tudincs>quadmpedalcs acfemis erte conipiciuntur: Arcus in. ie\ pe¬
dini) lautudinem porriguntur>ab uncque eorum ad alterum rn
uigintifeptem interuallum habetur: Iremque ab vno pariete ad alterum peces quindeni cire-iter jptcrcedunr; Tedaque in rtv x>$
morem inflexa, iurtam & conueniegrcm altitudmem àifequuntur « Parie: um aucern & fornicum jncraftatiowes rtue tccto#a> e^tu-
runorequippe conrtant materia.
X
1 66
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
Qu fio edificio fi d ice ch'era il portico di Topeio,altri lo dicono
la Cafa di Mario,mà dai v ulgoè detto CaccibarioMqualt edificio
fi comprende » ci?era folam ente per negotiare , perche non ci è ha¬
bitatime alcuna^ mà erudì molta grandezza,benché alprcfentc è
qua fi tutto minato,m a tiene granpaeje ,e per morie cafe fi vede di
questo edificio nelle partì terrene, e doue è quella lìnea è al pre»
[ente lavi a che va da capo Fiore a piazza giudea, e doue è la croce
fono le cafe dì finta Croce, doue è il G , èpiazzagìùdea, doue è lo
Mi fono i macellari , dotte è il C , è lo Cimitero di funto Saluatore,
doue è il C, tagliato, e a fronte la cafa di Cefìs . Si che dì qui fi può
e mp v sndere la fu a grandetta . Le tre rotondila . erano {cale per
falire di fopra le due roton¬
daci v icuè'p.) che non cifo
no ve frigi di fiale , fi può co |||| jj
pieni: re rii erano luoghi di
.(coperti per la comodità del
pifùixrc, perche tal cofe fono
ne cefi tri e. La pianta dì que
fi) è m firma coi mede fimo
bracci) > col quale fi mi furò
il teatro di Marcello : laqual
mi fura fi tr onera nella fo¬
gne te carta fra gli obeltfchi,
e farà msgo braccio di treta
minuti . E -orma la grafie^
za de i pila fin e braccia tre
e mezo . LX : re frizza delle
colonne e braccia due. Gli
inter eolUnnii fono bracciata
none è ni per tutti i ver fi»
I pilafrri de gli angoli fono
tanto m ijgiori degli altri >
quanto è quii l'angolo > che c
fu la canoa ita , Uquale ve¬
ramente fu fitto con bonijfi-
mogiuditio, perché ei toglie
ben sk tutte quell*angolo, c
con fortezza , e con bellezza
di opera ; e di qui p tranne
imparare molti Architetti »
corno fi pofrono fare gli ange¬
li co i le colonne, e con i pila*
ftri legati infime , aceioche
la cantonata venga al tra¬
guardo delle colonne: laqual
co fa dà piufodezza d franga¬
lo ; che fe il detto ango¬
lo f ifr e ritirato al traguardo
dei pilafrri d. melo: per¬
vi oche qligi' angoli > onero
cantonieri, che faranno riti¬
rati in d eutrofie la faccia fa.
rà ciarlat i per linea dia
gonfie > do ve che la colonna
tra la occupi ? angolo; pare¬
rà t i riga ir danti a tal ur¬
dù: t, e oe letto angolo fio*
i mp : fretto . e però (po ne ho
■ietto di (òpra') io lodo molto
r {.fi i ex itonata per e fiere
ifflìi
tuffi a intente veduta per
itti i lati.
ìoflnaodimi linearli afpe.
cerimus , rocundiore co¬
nnina angu’um ipfunu,
occupante» buie prefpe- Jlg
et is rat ioni atque cerilo* iLIr
cationi imperfe&iores
certe ?idebuntur.
Li
Mie
* 1 »
rih
■iiij
i
fOk
me
M
da'
A
3
ai
Bri 1 Ni
if
JP,
la
abif
affili
bài
ili
Prafens hoc a?dificium Pompeianàto porticum > àlijyerò Mari)
domicilium quondam fuifse *rbitrantur*at hominum vulgus Caca*
barium nuncipfum appellat: quod cum nullam prorfus habitationu
oppommitatem commoditatemue prseftet , negotiantium tantum-
modo vhbus olim inieruifse videtur. Ampliffimus autem & longè
lateque difeurrens hoc asdificium quondam fuifse exiftimatur: &
quanuis dirutum ac deformatum vniuerfum ferè nunc efse confpi-
citur,loca tamen quamplurima nunc quoque ambitu fuo completi,
tur: ftruclura?que huiufee nota? adhucatque veftigia in medium com*
phirium humilioribus terrenifque partibus oftènduntur. Lineaquo
illa inprimis viaiii a Flora? ip'fìus campo ad ìudaicam plateam nunc
tendentem defignat ; Crux ,
$à&a? Crucis honefìiifimf qui*
dem familiar a?des oftendit:D>
Iudaicum forum demonftrat ;
M, Macelli ipfius locura figu-
rat,- C» buftuarium ad Seruato*
ris a?dem conftitutum propo-
tiit ; C media linea intereifum,
nobililiima? Cefiprum familiar
anteriorem domtim refpe.
dat . Ex quibus expoiiti
nunc edifìci) magnitudo am-
plidtudoque mox iudicari ,
& colligi poteft. Tresilla?de,
lineatsE rotunditates tanquam
fcalse qua?da in ad fupcra loca
petenda confccndendaque ho-
minesperducebant. Duasau,
tem vacuas.jnanefq? rotundi-
taces, quia nulla prorfus fcala*
rum ibi apparent veftigia, ad
lotij expulhouem atqjad min-
gentium neceflìtatem fub diuo
èonltfudas o!im fuifse credc-
dwm videtur. Aedifìci) huiufee
aream brachialibusijfdé mo-
dulisj quibus Marcelli theatr»
fuperius addudum metitur >
tertiamq ; brachici is mcnfuras
quantitatem > ex minutis fcili-
Cet vigiliti conftantem 5 inter
obelifcos ^oftmodu m de feri*
ptam reperies.At nos brachia*
libus modulis > vt fccpius iam
admonuimus » in pedales con.
dup! icat is » fi n gul i fque pedibus
in fexagiata minuta diftindis
adeò vt brachiale^ minutum
vmirnquodcfue in duo minuta
pedalia di(cenditur:& tertia_»
brachialis menfura? quantitate
in duas pedis vnius tertias per¬
mutata , negocimn noftrum
expeditiflìmè trarrflgemus.Pi-
lse igitur feptenipedali colum-
n^quequadrupedali craffitu-
dinefìniuntur .* Intercolumnia
eunéta» pedumundeuiginti in¬
ternano difìingùuntur ; Angu-
lares pila? cìeteris tanto maio-
resexiftuntj quantum angulus
ille ad verfuram cóftitutus ef-
flagitartfvideturjquod optimo
nimirum confilro fummoque
ìudicio fadtu efse conftat» hoc
enim ad ahguli edudionem o.
perum foliditate > & elegantia
muniendam atq; condecoran-
dam quamplurium certè con¬
duci: . Ita nanque angulorum
foliditati longè melius » quam
fi ipfx ad medianarum pilaru
feriem direóti dedutìique fuif-
fent, Confultum atque profpe.
étumapparet.'Anguli etenim s
qui ad intimas partes fecedut#
fi latus illud per diagonalcm
I
DI SEBASTIANI SERLIO. 167
Quanto alla pianta ai questo edifìcio ho detto a bastanza, bora De buiufee qiiidem sedifìcij area fatis fuperque locuti iam fumus,
fa ii medierò ch’io dia qualche notula della jua forna fopra terra, mpdò ad partili tu in fublime fefe attollentium formam atq; difpo-
quanUmque non fi ne veggano tropi vefiigi: nondimeno fe ri e pur fi^onem explicandam accedamus, etfi rei huiufee vefiigia pauca
a..... -i/i •/*/i p fì )> rtwsfh.-*oC.\ * Am nv,n isi adiTìodum mine fuoerelìe confoicmnt’nr’i Attamf^n py nn<»>
provato tantoin piede,benché mfeofo : che fiècomprefo almeno la
jcorza di fuori : la qual veramente è ingeniofa inuenmneper vna
etera [oda,e majjmamenie lordine primo , il quale fi può dir Do-
rico, quantunque egli non habbia ne architrave,ne trigliphi,ne cor -
idee ; ma ben ci è la forma,efatta molto ingeritofamente,e con gran
fonema, e con belle legature sì dì pietra viva , come di pietra cot~
nane fuperefie confpiciuntur : Attamen ex parte ea* qua?
etfi recondita, incolumis tamen adhuc feruatur,exterioris crufìg fai-
tadorne fi vede nella figura feguente . Circale groffegge de ipik'
dine pr*iertim,quem etfi epi{lylio,triglyphis,coroniceque deftitu-
tom, Doricum tamen appellare jicebit> perfpedo : Doricum enim
gennsjponcamq; for m amfubtiliter adoro dum elaboratam, & ope-
.-. ,. 0 , 0 __ _ 0 w . v;v _ f rumfouditate ac firmitate pr*fiantem> cumpluribus infuper tum
ftri> e delle colonne* & anco la latitudine de gli archi s'è detto qui nat urahum *axorum tum lateritìj operis quoque artificiofis com-
‘adiwo,madeUi altere dirò. L’4te^ adiuntìisjvc ex fubietìa patec de-
sì ea*; f e ii 0 b braccìni i infette l 'altezza degli archi e bracci llgn r 10a p> ibi adefie cognoui mus . Pilarum qmdem columnarum-
? t capitelloe oracelaalette. Latterà aeguann, e oracela^ qu£ ùmili cradiirudmes , &arcuum pr*terea latitùdines iam decla¬
mate/ altezza del corno,onero chiatte^ e [opra l arco ebrac - rat* expeditsque fuerunt, nane ad altitudines explicandas* dime-
cia due >i } altezza di quelle legature , che fono in luogo d’architrave tiendafque tranfeamus . Columnarum fcapi , bafibus capitulifque
h braccia due fiarfe, & altrettanto èlafafcia fiopra effe . Queflo fimui adiedis, in pedef xxxiv eriguiìtur : Arcus deinde in pedes xxx
fecondo ordine pare incomportabile per efler vn fi odo di pila - attolluntur : Cunei iplì arcui defuper incumbentis altitudo qua¬
dro fopra vn vano , cofa veramente falfa quanto alia razio- drupedaiis exifint; Compadiones ili* fuperiores epiflylij ratio-
* ò - mi-n<ÌMQzm$ d in quatemosferè pedes afìurguntrtotidemq.pedes
fafei* eis fuperpofi
ne: nondimeno per
efiserei ordine pru
mo così fiodo, e per
il conio [opra far.
co, equelcontra-
ccnìo fiopra efiio co
quella fafeia fioda
difopra , e per le
jpalle de gl' archi
molto gagliarde,le
quaitutte cofirap
prefintano tal for*
tzy&h cornee in
effetto, che i pila „
jlriche vipofano
Jbpr appare eh e non
granino così /’ ar¬
co difetto,come fa,
rimo fefujfe vn?
arco fcmplice est
f ho arcmtraue,fre
gio,e cornice,fiche
per tal ragioni in
talfcggetto io non
biafiwo quefiia in -
tientione , la latito ■
tiinediqueflianhi
di [oprai braccia
quattro, elaltiw .
dine'ebraceia none
lagroJJezzade’fL
lajirièbraccia\due
tvn terteo,Ugrof
fetida de le coiòne
sbraccia vno ,<#*
rnfefiìo,lafuaaU
tczza,èbraciavn«,
dici,&vn’ctiauo
ponla bafce'lcapi
fello :& è opera-»
Corinthia ,1 altez¬
za dell'arcbitraue
f regio, e cornice, è
braccia due, e tre
quarthbenebe dei
membri di qneficL»
comic e, fregio, &
architrauenonpof
fo dareparticolar
ytifure per non ci
e(feretalcofe ino*
pera: ma [Diamen¬
te ciò tanto di mu
ro , per il quale fi
può comprenderei'
altezza della det^
ta cornice,fregio 3
architrave *
te*s
*o»
obtigemnt.Verualter :
ordo deiceps.propte- '
yeaquòd ante pilaus
medi* fuperioris po-
ciusifisbiedii arcus in-,
mititiir apertioni, res
cjuidé ab *dificandi
rationi quamaximè
fìbhor rcsivix.prcfe dò
feèndus aut toieran*
•dns videtur. Attamen
cCiBt propter cuneum
iaraii inox imminété.
Se propter anticune fi
cuneo déiiiper impeti
,c:et.é a & propter fai eie
fummas partes obti-
nenti.s vires atq;folidi
taté 3 & propter lateru
arcus iplius robur ac
iirmitatem,prinius or
do quarti finniffimus
aefolidi'ffimusexiftat:
Iiinc pilas fuperiores
flrudur* huicfubie-
validiflìm?q.inni-
tentes, arca inferiore
liand ta gràuitcr de¬
predile contmgitpve
lut lì arcus, epiilyìio,
zophoro, coroniceq.
tantumodo fuperad-
<iitis,fimpliciori qua*
dà rarione extrudus
fuiffet • Quapropter
Iiis rationibus perfua
iì 5 & eiufmodi lubCtra
dtionis genere anima
duerfodnuentum hoc
improbandum nequa
qua exiftknamus. Su-
periorcs arcus in pe¬
des odo nosdilatàtur
Se in pedes duodeui-
ginti confcenduntrPi-
I* quadrupedali dua-
rùmq.tertiarum, Co-
lumn* verò bipedali
tertieq.partis infuper
craffitudine fìniutur :
E*demq. bafìum vnà
&capituIorum adie-
ctione, in pedes xxij.
quadrante fuperaddi
tc,mox eriguntur,Co
rinthioq. opere con-
ilant; EpiilyJium, zo*
phorns, coronixq; in
peciesquinos ac femis
allurgunt;etfì coroni-
cisjzophori, epiftylij-
q.huiufee membra (ì-
gillatim dimetiri ne-
quaqiiam potuimus :
nec enim hsec diftin-
da aut expreffa repe-
riuntur,fed tantum v-
tiq. parietis ibi emine
re confpicitur, vt triu
pi*didorum altitu-
dinem definire valea-
mus.
il
TERZO LIBRO DELLE ANTIQVIT A v
Le Thermo phcletiane fono veramente vn ricchiffimo edificio , per quanto fi comprende nelle mine , che
{incorafi Veggono [opra terra } & mitragli appartamenti grandi (fimi, e di varie forme , che vi fono con ricchi
ornamenti sii g?a?i numero di colonne , è di buona groffegga che vi erano fe gran tefiimonie della grandezza
fifa, E certo del compartimento di quefia pianta l'ingeniofo Architetto ne potrà cacare buon confinato per le
diuprfe forme che vi fono . fa quale è mffurata col palmo antico, ma perche in quefia pianta ho più attefo
alla inuentìcM cioè ad altra cofa : io non vi pongo le trifore particolari , eoe in vero ci faria troppo da narrare :
Ma C( >n ogni diligenza io /’ ho trafportata in picchia forma propor t tonata di maniera , chel diligente A re hi-
, tetto preffo apoco potrà trouare la mforadelle cofe adoperando i palmi piccioli, che fono nel mezp circolo in
quella linea partita ìuparti dieci, & ogni parte èpaimi dieci, e la linea è in tutto palmi cento : fi chcpigliandq
U compafio in mano
fi potranno compren¬
dere in parte lem fa¬
re dì quello edificio »
circa il diritto del
quale io non bo vplu~
io diffegnarecofaak
cuna per tre cagioni -
'Prima per legrd mi¬
ne,che poco d'integro
fi comprende . Secon¬
da , per la difficultà
delmifurarle.Terza, J * Rg|3 ESipi®
perche in vero, per
quanto fi vede, que-
fio edificio non fu fiat*
Co a quel felice fecola
de ibuoni Architet¬
ti, anzi fi veggono di .
molte difeordantie, e
difordini, ma bene
grandiffima ricchegj
%a di ornamenti . È
perche in quefia così
minuta pianta non fi
può ben mostrare la |
forma de i membri , ,
nella feguente carta
fiimoìlrarò la parte
di mego pili diffufa
mente.
9 9
© 9
—
• -1
■>
DI SEBASTIAN SERLIÓ. i69
Tìierfk* Diocletiana?, proni: reliquia? fupra terram extantes adh.uc confirmantdautum profetò ac {plca-
didiflìmum opus praAeferunt rprseter emm ingentes ac varias locorum diftributiones ) necnon iitimodicos
& infìgnesornamentorum apparatili maxima columnarnm ibi quondam exiftentium copia & ìmiltitncio,
admirandaque earumdem cradStudo sedificij amplitudinem & maieftatem afFatim demonftrant. Quinimo
^rtiiìciofa area? ipims diltributio 3 propter formamm mdeprouenientium varietarem ? folerti induUrrioque
Architetto vfui quamplurimum futura videtur. Atcum in prafenti Xchnographia ad inuentionis potuis
qu^m ad reicuiufcumque alterius rationem animum adiecerimusj idcirco à modulis figillatim recenfendisi
cjuiDus diutmsnimirum infiltendum fuilTet, nunc abftinebimùs hoc vno contenti) qnòd are^ Form a m atque
ddpofitionem) ea diligentiamprimis adhibita).eaqueproportione ad unguenti obfernata> in pufillum hoc
exemplar collegimus atque contraximus; vt induftrius Architefìus minoribus painiis.» quos in hemicyclo
* linea illa in deeem partes di
tributa exprelfos Figurato fq;
intueris 5 fingulis partibus vi-
delicet palmos deeem iìgnif-
cantibuS) totaq» linea palmos
centum defignante)fingulo-
rum membroru fymmetrias
atque commenfus propèmo-
cum ualeat adinuenire; mox-
quescircini opera adiuuante 3
f)ierofq. sedifìcij huiufee mo-
4ulos aifeqndtur. Frontium
antem & laterum defignatio-
nem tribusrationibus potifli
fnum adduéti hic pra?termit-
fimnx : tum feilieet propter
Mnàriìm vndiq; circumftan-
*ium> utparum admodum ad¬
ditici j integrum incolumeq.
ìuperfit, deformitates : tum
edam propter dimenfionum
capiendarum incommoda at
qiedifficultateS) tu poftre-
isaè) quoniam opus hoc> prò-
iitconijcerelicet) nequaquà
jmfea illa aureaq.pra?ftantif-
fmpmm Architetìorum re¬
tate extrudumeompofitum-
que fuifTe videtur : quinimo ?
etfi o.rnamétorum fumptuo-
fìs & magnifìcis conftet ap-
paratibuS)difcrepantia?tamé
afymmetria?) & errores com-
plures ibi adefTe perfpicitin-
tur. Quoniam autem in exi¬
li adeò anguflaque Ichnogra
phia fingulorum membroru
raticnes forma?q. vix digno-
feuntur) idcirco fequenti pa¬
gina mediana: ftrudura? par¬
tes clariori & euidention pi¬
dura mox diftinguentur • l!J
_
\
17 © TERZO LIBRO DELLE ANTIQVITA'
Terefferc( cerne hò detto qui adietro ) lapianta delle Ther. Cum, vt modo admonnimiis » piocletianarum Thermarum Idi-*
me Diocietiano ridotta in così picciola forma, walfipoJTono corri, nographja anguftis adeò fpatijs finibufque concilila? jropris in^a
prendere le cofi a membroper\membro: e pero io ho voluto dimo , ^ ori l m memororum ài. pofitiones yixmnote ^■ c^nt * amoliori
Vnp 0 C 0 ma p™jn^'tqux Sefomurifbilci.écdefign°ammus. QuaproP^linea illa me-
fotto,e irtene ad e/[ereU parte di me^o come dinota la lettera ,1 , dia paln)os centum Unificante, mox diligens Architetti» ea duce ,
e cosi quella linea eh enelme'^o ? è centopalmi, onde ildiligente circinique opera iufuper adiiiuante ? cundos modiiios ex ide
Architetto potrà col compaio trottar quafi tutte lemifure, inneniet atque comperiet ?
»
...
è
SEP,ASTIANE SRUO;
f r r
/ l
* ^ DJ stinryp
Circa jette miglia appr efio il Cairo fi trono, vna piramìaeMlà Sepctin mlilibus pallimi» circi ter a Memphitica vrbc djitantcni
quale io ne dimoftrerò la formai & anco ne darò le mifuxe . Quefta Pyramidefri quandam reperiri autumaht , cuius & formar» & mo-
piramide fu mifurata a uarchi,cioè con làgiuftopaleggiare,<& un dulos fìmul exponemus, Pyramidis huiufce coiUmerifus itìftis paf-
uarco uiene a effere alquanto più di tre palmi antiqui . La bafe per fuum mterùallis fuerunt; fihgulorumque paffuum magnitudo trium
ogni lato è da uarchi cclxx, & è di quadrato perfetto: quefta è tu't* palmoriim antiquiorum modulos aliquantulum exceflìife putatur *
la di pietra viua > e molto dura, e lipe^ff fono afiaftunghi, e fono Singula quadrata? bafìs latérà paffus cclxx. circiter compleduntur >
vniuerfaque Pyramis ex rediuiuo & prarduro lapide conflati eiufque
prscindiones in fatis conuenientem longitudinem extenduntur;
itaque toto opere aptantur ac difponuntur a vt ad fummurn YertiCem
vfque 3 etfì quammaximè difficile!» incòmmodumqu,e 3 praffient af-
cenfum : Smgula? etenir» cripalmerem ac femis circiter altitudine»!
pettine 3 nec tantum vtique prominentis planiciei nabla? fnertìnti vt
fcand shtium vefligia ijs tutò coiftmodevepoffint irtniti. A bali aft-
tem vfque ad verticem ducente circiter ac decem pr^cindHones ha-
bentui, flngUla?quecandem prorfus altitudine!!) obtinent, adeò vt
flrubtura? totius altitudo bafìs fuppofìta? latitudini a?qualis omnino
vuieatUr. In media auté Pyramidis eiufdem pracindione veftibulum
aliud ìnterius extat 3 verum obftrudum adeòobftipatumque 3 vt pe-
netrari minime queat., Poliremo in verticem planum quatuor laceri*
bus? qdibus iìngulis odio paffuum aflìgnatur interuallum > termina¬
tila) conclufumque refìdet planumque hòc , pyramide ianrextructa
abfolutaque, vltimo loco tandem confedum & impofitum fait,
fummafqj eius partes nequaquam in mucronis fen cufpidìs formarti
acuminataci prod.ijfse hac catione ciariffimè apparet. Tota autem
exactam perfedamque integritatem fuam adhuc feruare retùWeq;
compicituiN nifi quòd própeer opens dmrurnitatemlapides nonnul.
li è propri;s fedrbus aliquantulum exturbati diuulfique fuerunt .
Hans proail a Pyramide fiumani capitisfimulachrum fummo reli-
qui corperis tronco adhaerens fpedatur, qiiod ex vino lapide coque
Perpetuo con fiat; faciefque tantummodo odo paffurirn libi vendicat
interuallum, & trucem nimirum atque deformerà reti net afpedum.- ibique fpecus nonnulli acque hiatus interiores ^gyptijshceis
inicripti cernuntuh qui autiquifiiniam fepurchraiiwm moiiumch-
torùm fpeciem formamque pradefcrunt.
poftì di modo in opera 3 che ni fi puote fahrefino alla fommità > ma
con difcommodo grande \ perche l’alte^fy d'ogni peggo è da tire
palmi ie e non hanno tanto di piano che vi fi pofia commoda -
mente polare il piede . Il numero dei pe%%i dalla bafe fino alla
fommità fono da ccx. e Jono tutti d'una allegra di tutta ia muffa e
quanto lafua bafe . Questa piramide fi tiene che fufic un fepolcro 3
percioche dentro ni è una fianca 3 nel me^o della quale è una gran
pietra : onde fi prejume che lì fopra m fufie qualche fepolcro
diualore , in quefta fianca fi uà con gran difficoltà, perche ne lon ¬
trata fi troua a man fihiftra una fcala di ; tetra, luquale fi uolge
dentro della piramide , ma rimane nel mego mprtupitiogrameie ■>
Uquale mette fpauento à chi lo confiderà, per lequal jcàie fi Uà alla
detta ftaniti . Circa alla metà di quefta piramide è un'altra entra¬
ta ; ma ferrata di forte che non ui fi può andare. Nella fommità di
quefta ut è un bel pianò di circa òtto uarchi per ogni quadro , dotte
fi cànofce quesio effere il piano che fù fatto nei tempo che fà finità
la piramide : e che non era acuta : laquale è ancora tutta integra,
eccetto che qualche pietra è ufeita alquanto del fuo luogo . Toco
difeofto dalla piramide è una tefta di pietra uiuà con parte dei bu-
fto % tuttad'unpeg£o,e fot a mente la facci a fica è da dieci uarcbiUa-
qualfigura è di brutto aff etto > e difpiaceuole in uifta , & in quefta
a fono alcune grotte con lettere Egittic, perle quali fi comprende
chefufferofepolture .
»• '
■ ■*
i n% TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ*
Quantunque t Greci fulfcroiprimi inuei, fori della buona ^lr- Qiianuis Greci, tum Vittimi; tum aliorum etiamgrauiiiiiiiorum
thitettura comen'èteftimonml noftroprecettore Vitmuio » & an - autherum teftimonio, primi Architeturam inuenilse, fundalse,atq;
co dinerfi autori : nondiménoper le granguerre , e per effer fiati do excoluifse memorentur ; tamen tum propter ingenies beJlorum tu-
mitrati quei popoli da più-potentati , e nationi , Jcwo cofi fpogliati n .ultus ? tum etiam propter nationum exterarum complunum ai*
quel luoghi,eh e nella Creda poche cofe fi reggerò ■opra terra . 7 \U ueriìs temporibus in Grarcos feuiflimam ace r biffi mani que tyranni-
per quanto mi è riferito da alcuni, ci fono ancora i vefiigi d*vn y edi- dem 3 Gra?corum regiones adeò uexat£jdeiì:rubhe>proHigat2: reman¬
do, ilquale per quanto fi comprende era di cento colonne f alt e-^ga ferunt> ut perquam paucorum xdificiorum ueifigia è tellure paulu-
delle quali era tanta , che ancora a nofhi tempi per efierne alcuna Jum (eie ibi attollcre confpiciantur , atuonnuljis nobis renuncian-
inpiedp : vn gagliardo braccio dyn'huorno non ha potuto cacciare tibusj figlia adhuc & nocs xdificij cuiufdam apparent. quodj prout
tanto vna piatola pietra t che quella fia giunta alla fonimi- iudicarifaseil j centum in fublime columnis ad tantam utique aiti-
tà d’vna coloniia > la quale due huomem non la poficno cingere coi tedinetn ecudtis extollebàturj ut cum earum nonnul^ ad h xc tifque
bracci loro : e perche ad yn'angolo fi vede yn Jcdo cinto da quattro tempora incolume* (uperfint, fortis qui/jpiam & robuftnlimus uir
colonne > ma poco J opra terrai molto ruinata ; fi confiderà che fu fi pu/rlum aliquod faxum in altum adeò ùt column^ apicem attinge-
fero fiale per la quali fijalijfe fopra quefto edificio > tlquale fi com - ret» emktcrejpropelleregue nunqtiam potuerit ? nec totam eius crai-
prende che fujje yn portico, fopra del quale fi facefjero alcune ceri - fkudinepi duo uiri apertis & expanfìs mauibusccmpkdti fimul uà*
monte y acciò meglio fufiero vedute da tutto il popolosa pianta dal lucrint. Quoniam uerò in angulis foiida nonnulla quaternis pr^cin»
quale edificio è qui fitto dimofirata . eia columnis, k d proprer ruinarum jiaftitafies è terra parum admo-
dum emergentia coiifpiciuntur : eafcalarum ufus ad fummasasdì*
ficij partes confcendendas, atque pppor'tunitates olim praffiitifse cenfentur > ibiq; porticum antiquitus extitifse homines arbitrai
tur; in eiufque partibus eminentioribus facrificia fortafse aliane ccnfimilia ad cultum diuinum attinentia > ut ab uuiuerfo populp
fpe&ari commodius pofsent, peragij à facerdotibus oiim confueuifse ppinantur. ^Edifìcij autem aream infra fubfcriptam defìgna*
tamque contemplare,
DI SEBÀSTIAN SERLIO. 17?
Benché ài queflo edificio (come ho detto ) nanfe ne vegga [opra Quaniuis prefentis edifìcij>quemadmodum iam diximus, pre¬
semi altro che alcune colonne : e che anco io non babbia haiv.no ter columnas aonnuilas nihil reliqui fupra terram extare vidéatur:
mifm alcuna particolare neveduto con zìi occhi miei tal ccfa: necmodulos eius certos aut defìmtos abaiijs acceperimus, qui-
nondimeno ho io voluto mettere in ct'ffegno queflo edificio, fe non " imo nec CiUS f P e ? le r m “ e <f lls .
come egliflaua, almeno come io lo intendo ancora che tal co m q e tamen nobifque probabile hic confcribere placuit. Etfi auté
fa nonjujje mai fiata m quefio modo , chi la facejjein vna campa - nullum huic limile ab Architelo formatimi hucufque aut extru-
gna,& alquanto eleuata dal piano di terra : io crederla che tal ftum opus buffet : liquis tamen in patentiori aliquaplanicie aedi-
patentiori aliqua planicie aedi- ,
cofafacefie vn fuper.bo vedere , e m fijim mente con quei quattro fidimi in molline excitatum hac radono perduceret , magnificum
ohe Ufi hi su gli angoli . La graffia delie prime colonne io la iUud mmirum atque fuptrbum, quatuor prefertim angularium
imannopalmì cinque almeno , eìafua alteTza da palmi % *. con Obelilcorum magnitudine concurrente , futuriim elle iudicarem *
le ba(i, & i capitelli. L’ahe , gzAdell'arch!traue,delfregio,edel Columnaram interiori»! craffitudmes , qumque mlmares fjtltem-
la cornice può effere da dieci palmi : e penljs le bufi delle colon - fìmuladiunótis, palmis 1 i 1 ; circiter defitiimus: Epiftylio,zopho~
neJeconaenonj ufiero occupate dalla cornice, che 1 riguardanti da r o , coronicique , palmorum denurn circiter altitudinem trióni-
baffo lepotefiero vedere faria necefimo vna deuatione di gradi nuis. Neaiicemfuperioris ordinis columnarum bafes a corone
di quella altcTga 3 che la profpettiua lo comportafie e queflo fe- fub'Untis proiedura vllum acciperent impedimentum 5 quin ex in-
.condoordine, tofana diparerech'ei diminuite dalprimo la qmr - lìmo loco ipeéhntes eas difcernere poffent gradationum aliquot
ta parte, fi come in più luoghi hò nel mio libro quarto E quelli ad eam utiq; alticudmem, qua; optici ratiotu confentanea foret ,
che non accetteranno questa cofapn vera : perche io non li. ò ve- f ^ nd r el ! 1 “ l '-l 1 ?, fc “ fio r colu mnanim fecundarum bafibus neceffano
, . j ^ f r i „ rr *) ^ ; ,• eli et iubijcienda :& lecundum hunc ordmem quarte partis lubdu-
iuta, onde per vera affermare noolapoffo, Uptglsnopervnacht alone, quemadmodum quarto volumine fepefepius admonui-
mera 3 ( per vn fogno : ma berne e il vero eo e in Grecia fi trouaua irms>primo huniilioreni atque graciliorem effe debere exiitima*
vnporticodi cento colonne 3 &alcuni vogliono dire 3 che le colonne mus. Siqui autem noftrum hoc edifici) genus tamquam veruni
delportico del 'Pantheon f uffero di quelle . minime admittent ( nec enim ìd alicubi nos unquam vidiffe me-
muiimus) ipfum tamquam fi&um,& commentitium quiddam fal-
temaccipient. Illud tamen prò comperto firmifiimè affeueramus, in Grecia pomeum centum columnis inllgnem olim exti-
tiffe. Qi^inetiam hoc nonnulli addidiffe videntmr, nempe columaas,que in Panthei ipfius porticu conlìftunt, inde Romani
tradudas & exportatas fuifle ♦
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
Troyafi in Gi$rufitlemme in yn pno nte di[affo affai [odo, ine a- Jiifrofolymis in lapideo ac foIidifUmp monte ferramentorum
per artificio di marni jf coti ferx'hvnedificio dì buona grande? vi & maraiium opera olim perterebrato > fatis amplimi eytat «dì*
t%a, nel modo che qui l'otto e disegnato ; & af cicche per la gran* fieiuiTbCiims/ìtum atque rationem iubie&a expreipmus hgiiratÌQ-
^ - ~ f ■ - Ne apteip propter mediana cella? amphtpd meni «dmcipm
dalfebande i due minori dinanzi j i qualipilajtri tengono vua demum anteriores c«teris minores ? atque graciliofes conftitut«
Volta fatta per forzy di [carpello tofigroj] mente . ffella privaci fiierunt : qu « pila? > vt iam admoniiinins ? teftudineqi fuperiorem
fmratq ci fono quattro capellette. Tfella pa ? te di m%o ci fono di - fcalpelli plagisi itìÌDufq; excifam fulciiuit atque fiiftentant. Primo
ùomcapeUettè . Veli'altrapar tepiu interiore cì fono due capei- quidetri ingreflu quatuor puflìla habenmr deiubra > quibus ili
Uttey&vna porta cbiufa: la qual dinota che fi andava più, innati* dipcapacionque finii decem & péto demde fuccedunt: parfque
Bsmxssssacassa^^
YitfaUrnme, la minima cqpeilettq non dee efìere di mino « larghe^ miniflros vlterius plim progredì potuillè bgnifkat oReriditq, Et
%a,chela lunghe^a dtyn buoraa f edi qui fi può comprendere la in his riempe facelìis atque delubris Regimi Hierpfolymitanorum
grandezza di tutto è- edificio . Le capellette canate nel rnonte fono ià defuniftòrpm corpora condì Iplebant, at delitbn omnium angli*
nclmodòdiffiofirato qui [otto nella figura jL e que$ìo luogo non ftilfimi latitudinem humani corporis lengitudinem faltem ad«-
ha luce allunarne fi comprende ebeper alcun tempo vi [uff e, per 3 lialìe arbitramur, unde totius «dificij àmplitudo mox perfpici
' (fierquetto fo,m'vn monte di bjma grandezza - " ‘ * ^oteR.^elubrorum^^auteminniontis vilcenbusexcauatorumnio-
v * *• ■■**■*- „_v: " ’ . . . iiusratioqueexfubiedìis Aj&BjdeligrjatipnibLisoptimecpnltgt,
Pr«lenfque «dincmm fu lub monte mitam magnitudinpm na&o refjdeat 3 nec lucem vllam modo habere conlpieitur, nec fu*
^etipribiis temporibus c|lefh fydere vn^uam affulRRe exiftinwtur,
/
Dì SEBASTIAN SERLIO. 175
Queftoportico era ndforo Boario, e dagli antiqui era chiamato In Foro autem Boario porti ass harc conflitiita videbatur,éamque
il tempio dì/ano: ilqualefit mifurato a palmi antiqui >&ha quau veteres quali Iano facram addixerant, & palmis antiquionbus fuos
tro aperture tome dimoflra la figura qui fotto y efrà l'vnpilaUrOye c ommenfus.Quatern£ verò>fubieda figura hoc indicante ,
.. - * ... ° ^ J J * zaino -moi-hlAnzao ml'lC mi v v 1 1 ma
. ■ • . •( • t 1 . . / » . iliuClcc uiipoiiiccqiie conipiciiiiiCur 34 iid,ruin icxuwciinc 4 uLuui it 4 -
tri fono finti , cioè pococauati nelmuro: 1 quali nicchi erano ornati tuarum collocatiombus apt£ cenfentur>cseteris a qua:parietuniinte-
fti colonnelle di baffo rilieuoper quanto fi comprende , & erano di riora leuiter adnxodum penetraruntj fiftis & firn ulatis exiftentibus »
ordine Ionico 3 ma è tutto [pagliato ditali ornamenti . If altera de Scaph^que omnes, prout è veftigijs fuperextantibus conijciendum
gli archi è palmi xliv. l'altera della bafe difottofegnatx E } e pai' videtur, columeliis modica prominentibus fcalptura inftruda: exor
movno, & vn terzo, lafafcia D, che ite stiamoli fa cornice è di natsqus ohm follie cognofcuntur, Ioruciquegenens fymmetnas u-
altrettanta altezza. Et ilgiudicio di quefio Architetto molto mi ? que , ™itabantur.. Arcua qmdem in palmosx lm j eriguntur : In-
. , , d 6 : ,, .. r . . fìmabaùsE, palmi vmus tertisequepartismiuper altitudmem obti-
piacque>epe noifacefie t roicttura di cornice nelle parti inferiori , ne£; . p a f c j a £>, cuins anguli coronicibus appontis eminent,eandem-
acciù non impedire i negotianti . L attenga dell'altre cornici non mct baiis confequitur aititudinem • Architeli autem iudicium» qui
furono mifurate > ma ben tolfila fua forma con diligenza ylequati ne incertas negociantium ambulationesjuagos eorumq. errantefque
àimoftrerò nella feguente carta . motus exturbaret>corotiicum proieduras in partibus inferioribus nul
las conftituendas putauit,vehementer cómendamus.Ca?terarum dein-
ceps coronicum aititudines dimenìi minime fumus* fed formas tantummodojinaxima cura nimìrum diligenciaque adhibitaj explo-
rauimus : quarum typos fequènti pagina iamiam fubijciemus.
Sii.
HM—
■p^—~
^•1
i
1 1 (MI _ .1 -Ivi I
1
/ \
]
i
i
* ' ' ' ^
L
1 j
-
1
1
}
s--
£Jg|
N
'
!
'
?7$ TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ''
Li cinque pez^i dì cornidamenti qui fott o dimoflratifonogli Quinque .coronicum hic fubieótarum fpecies tamquam orna-
ornamenti delporticQ qui adietro. La bafe E, eiafaccia D, furono menta quidam porticuinuperrimè de/ignafce adiunguntur. Bafis
niiJurGte t come ho detto qui adietro, & in quefta forma da grandi ? 5 Fafciaque_D,modulis earnm.vt uifurn fuit 5 ac 1 ceptis J è maioribus
spicciole proportionalmente trafportate ì ma le altre furono dijfe. ^ orx j 11 ? x a ^ £ m ^ nor , es? proportionis fpedata ratione , à nobis
^^perioU^, eciipocaéfieretiia Mt
vmatttdtradi attener anco de membri fregi erano putum- hlbultI? „ s . lpfeq; & a i titu ^ num eduftiombus & membrorum in-
p come nella figura ,/£,fipuo comprendere. La quijottojegnata Cj fuper appofitiombus parum admodum inter fefedifferre con/pi-
p quella fafeetta che corre fotto i p ri tri ì nicchi • ciimtur • Zophori > quemadmodum ex A de B fig uratiombus per-
fpicimr ^ pulaimd cxiitcbant : C detnuni fafceola fub primis fcapharuin concharumue ordinibus exteudebatur .
Larcofeguentefi addimanda frano di Tito . La pianta del quale
$ qui fotto mi furato col piede antico. La latitudine dell’arco
è piedi diciotto, e minuti àìcifette. La grofie^a delle colonne è
piede "pnort minuti xxvi.emezo . Nota che il piede è minuti lxiv 9
grèafaccielxxxy.
Arcuata fiibfequens'figurajTiti arcus vulgo nuncupatur: aream-
que primùm hic defignatam fubiecimus 3 qua? pedalibus antiquo-
rum modulisutique definitur. Pedalem autem eiufmodi menfii-
ram in minuta Ixiy diftingui, prout fupra iam admonuimus, me¬
mento • Arcus igitur latitudo pedibus xviij minutifque xvij con-
tinetur : CoIumna?quepedalem, minutorum xxvj ac femjs infupef
DI SEBASTIANI SERLIO. i 77 .
Ho dtfto qui adietro delle latitudini, e delle gr offe zzp , bora Prsefentis quidem arcas iatitudincs craijitudinefque iam exoe-
trattarò delle altere , e prima . L'altera della luce dell'arco è àkx fuerunt, nuuc vero acl àltitudiues dimetiendas aceedemus .
k / ^ - / J. / y ^ CI . / . V ' • »• A fTlìO f/V» O /y ] . 1 J ^ J f . *
jm bafe della colonna col rocco che vi e fiotto è circa vn pie- v aiauicumm eit a uè cura : oLyiooa.^q; eiuldeiri coromx
pioportion. ti imifure fono nel principio dell o,dme Campofitto tLir . Membraq; hxc vmuerla, necnoa collimai capimlum infuper
nel mio, quarto libro,. Il netto de lpie defilalo e piedi quattro , e me- fymmetrijs diligenter ohferuatis > quarto vo'liimine inox fub Corn¬
eo* Valte^za della colonna fenica labafedel capitello è piedi politi generis exordio deferipta designata q.reperies : Purjjm jfiui-
Xyij. e minuti xiij. l'altezza del capitello e piede vno , e minuti piexqt ftyìobatse internai! um, quadrupedaiem ac femis altitudine
Xxvij. l'arcbitraue e piede vno,e minutixix. l'altera delfregio è ol3tmct : CoIuinna?ipf].us fcapusjbafi capituloq; detradtisfin pedes
piedevno, e minuti xvfi. l'altezza della cornice 'e p tedi due, e mi- xvijaiinutaq.xiij fublimis aii'urgit: Capitalo pedaiis vtique, mi-
nutifei. il bafamento dell*epitafo è quanto il Previo . Va ! tezz.a d' nil - tis xxvl ì a d i u n a 1 s > a 11 1 1 lido coadngjt : Jdp iidylium in pedem vnu
■ fi :i r i - j- \ • .• ••• mmutaq; xix erigitur : Zophorus peda em & mmntorum xvii in
ejio epftitfioèptediiv. emwu pj. UfitzpitituiiiK iftedixxttj, f up er altitudine™ adequiti : Coroni* b,pedalem fexquc So.
iquai m cmbnfaranno piu diffufamente diffegnati , e de fritti nelle runi pr^terca altitudinem attingit : Stereobata infcriptioni fub-
cartefeguenti. _ . , . ftratus>zopfiorumadequarevidetur:{Infcriptionisfpatiuindenb
que>pedumixminutorumque xij altitudinem ,& pedum xxiij latitudinem occupai, Smgulorum autem membrorum exà'
das defignationcsj perleóti ore fque deferip tiones in fequentibus aft'eremus
SENATVS
POPVLVSQVE ROMANVS
DIVO TITI DIVI VESPA-
[ SIAMI. F. VESPASIANO
AVGVSTO.
C f M **■ ^ r 'm ol t°omti, e nel twestf Sub arcu hoc quidem quadrata dtiodccim numero : media orna-
" VH mA U> m quadro con vn Ctouefculpito . mentorum generibus auifta amplificataque fìatuuntur, mediaquè
eorum fede quadratum cseterorum ampliffimum,Iouifque effigierà
iummo nempe artificio gerens infculpta m collocatur,
Gran
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
' ' ^ • é. ^ / XX1WXXV/JLXO VXÌ1XX\, CXS^IIU.1^ IltvU-U. taiiLUm U1UUUU) 1 tu
Maben mfon^jjaticJto conogmdi.igenrtiadi trajportaretaMen p ec l urri quoque minuta^ & ininutoruoi etiamparticulce necdlanò
te tutti i membri da grandi in questaforma ; che l prudente let - eflcnt adhibends. Quapropter 3 his omiflis 3 ei potiflìmum fluduif-
tore con il compafio in mano potrà trottargli lefueproportioni : he- fe uidemur 3 ut in membris omnibus ex amplioribus eonim formis
ne è il vero che gli ornamenti della maggior parte degli archi di ad minora hzc exemplaria fraducendis ea ratione imprimis atque
Poma fi allontanano molto dai ferini di yitruuio . £ queslo pen- proportene uteremur, ut fludioforurn quilibet, circino opkulaii-
fa io procedere che detti archifono fatti difpoglie ilaltri edifici,& te, fymmctrus oimies expedinffime adequi poflet. Sequeutmm
mko forfè che di^rch frettifitronolicentiofi, non battendo molto autem defignanooum A quidem.fiait mn admonuunus, bafim
aniojurjiLvi&Hsiinjwi'Ujn' n j > tituio mfcriptofubiedam oitendit : B> noiummam coromcem >
\ifpetto alle ofleruantie,per effer cofeper vjo ditrmji> efoìjefat- 20 pj 10rum) epiftyliumque proponit. Coronicem autem pluribus
ticonprefìcLiLa. La parte quìa canto legnata jl 9 e (come ho cc ^tè rationìbus perfualìJicentiorem efle iudicamus ; Primo nam-
detto) la bafe delfepitafio . La partefegnata B, è l'rlùma corni - q lis 3 fl cum epiltyiio conferatar 3 ad nimiam utique altitudinem
mallimairenteimodidiom, &i denticeli, che inrnaijkjjacm- tamquam uitiofa reprehenditur atque improbatur. Actamen fi
majjim.xKcme, y > j r nos coromcem huic pernmilem conficiendarn agereaeremur> ta-
ntcefono reprobati da yitrmtnondimeno 3 e molto ben lane) j em or dinem utique nobis obferuandum proponeremus. Cyrn a-
ta> e mafTimmente la cima di [opra. battendo io a far e vnajt - t ; Lim m i nus , corona mque maiorem conititueremus* mutulos ne
denticulos infcul"
cymatio contenti
quidem nobis proba-
mi piace': i due membri (etilati C, rapprcfetitano la fatti, &il tur -Duo membra C Itera ìnfenpta, mutui! arcui defuperia.
! ri in ri r J i mn cumbentis frontem & Orthosraphiam oflendit : Duo item mem-
prOjiid tutta mrfo.afcpra ano, ^ ìi.* ^ ^ p ra £ uocali à cseteris feiunda 3 alterumarcus incumbamjalterum
i tmpoHa de il arco, e l'altro e per lafajaa , eoe corre aau vnal f a f c j am j n ter binas arcus&ufdem coiumnas difeurrentem demon-
altra colonna. Idimpella dei! arcofegnata E, e veramente ricca ^ rat : Arcus incumba E nota iignata » membris iocuples admo-
di membri, ar.gi è tanto ricca , che fi confondono l'vnper ! altrove ^ um & prespotens efle uidetur 5 quinimo ex eorum mulritudine
re u
:a 5
&ebelcc\npartimento>e ricco diopere ► Tarràforfe a quelhche dj ctl qturj nos tamquam in prcclaris arrificum operibus condem-
fono ebrij delle cofe antiche di Poma , eh' io fra troppo ardito nel nandis liberiores & modelle fìnes tranfgredientes accufabunt i
volerle giudicare effondo fatte dagli antiqui Bimani tanto intcn- quos 3 ut orationis noftr^ fenfum benignè excipiant 3 & in radio -
denti ; ma in quefio cafo pittino k mie parole in buona parte, per - rem partem interpretentur 3 fupplices obfecramus. Ad id emiri
cmhetutto Umiottttiioli'infewarc a qucllichenon fanno, e po^umom«»mgfflnotecogitationes refèrunti y, vtAr-
fareelettione aei oetto con ic animila ai y urw*tu y c tu vtrum antiquorum opera , _
brutto , emaleintefo . E certo che lapin bella parte dell'Mchi- muSj an Vitruuij authoritatefuffalti pulchrum à turpi feiungere,
tetto è ch'egli non s inganni digiudicio come molti fanno,che ofth & redum a prauo in ratione £ dilatoria felige re valeamus. Et
nati nella loro opinione fanno le cofe come le hanno vedute in Ro- merhcrcle Architetti perfedio abfoliicioque in eo potiflimum fita
imparato
per lo adietro leggendo, e vedendo le opere à 3 altrui >
refponfum aflerre confueueruari Antiquos ita iecifle 3 & flc Itala
erratorum fuorum veniam afleqiu iperant,
DI SE 3 A. 5] TIAN SERLIQ.
179
UH
\wf*m
ut*inmanttUintutu
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ"
Tre fio fan Geòrgia in Fabbro fi trotta il preferite edificio il qua In Velabro prope edem D. Georgio facram prajfens fpcctatur
le fu fatto da oli argentieri, cioè banchieri, e da ì mercanti da huo - sedificium, ab argentari^ nemoe & boum conduétoribusj Lucio Se-
/ J r • „ . a: 4*. rM-imin ‘Jpnprn Marco- A
icj/f à * • t> ' ' 5 • . ”• o \/r
vi, attempo Si Lucio S olìm'extrulum : quodexopercCópofitofcuipturaruiri varietate
tonino ; ilquale edificio e a. epe, a Co nfi Ji > - : . undiaue excuitum elaboratumque conflati . Nec 3 propterea quod
varie [culture in tu Iti i lati ; nefimarauigk auunofe lj regio , e 7 ^|^ r| . èoiftViìia .fbatium tabellce ipfius obfcuratur & prarpeditur
Cdm enim multa opus
un excipiendam conti-
lettere , e però lArcintetto co si tojece, m ^ei ywjtv > v w »*- nendamq, iutheere nequaquam vjdebatur; ideoque perfpicacidì-
ne dell'Architettura , laffando la fua perfetta forma negli an - mus opifex hac ratione ipfum difpofuit conflruxitque , Nec tame
neqeu.'A,cniccii jj j r Cl im perfedamzophori.formam mangulis faltem rehquerit, le-
lum Architedonicarum eum oblitum fuiffe, operile fcricm, aut ordinem funditus Muliffe dieemus •
on fermerò a pieno le mifure di mtcjlo edific io, perche Prsfentis edifici) modulos omnes nequaquam hic pcrfequemur ,eius
che fa ójjegnato , ben però mifmatmente : le mifure fi namque accenta iam à nobis dimenfionest v ’ f * 0 , f L? en £ me-
Jro:ÌbenmrJrdo che l'apertura freUvnpila- cidetefolet.difficultanbus
- l’altro è d. predi dodici antiqui, l'alt «fcfd* offa aptr - d^^tJSSbSpedib^ circiter definiri, necnon apertionis alti-
; dapiediventt, eUgroffeipa deipilaftricon tutte le mdinem pec1i ^ us vigintipropemodum termmari: Priarum & Antaru om
me che fono piane 3 è da quattro piedi e mego, & altret * n j iml craffitudines fìmul accepta^quadrupedalesac ienps ctfciter e j
> itene àejjere l’architrauefilfregio, e la cornice . Que- cuntur:Epiftylio,zophoro>coroniciq. tantunde allignatili, hti . v , _
la pianta dell'edificio qui [opra , nel cielo del quale cifo.no fuperioris asdificij Ichnographia in cuius ciompi refident.
ileiquadàmoltobenlauorati . qumdecimnumeroegregièadmodummfculptaelaboralerefident ,
r, . ; *1 7 , ^ 7 ,- J ~ 5 r'- ww ucmuumut, qua? quiaem itruòtura
«ocfo ho» « ec/;e non vi{ìa)cultura,&e affai ben fatta,& ornamentoftim copia òc moltitudine nulli prorfus Romanarum an-
iforrifpondano bene tutte le cofe, eccetto la cornice fupcriore , la ^iquitatum polì ha benda yidetur. Nec enim fpadum aliquod fìgnis
qualper la ?r&nricchezza degl'intaglile molte ?onfufa,& è anco- ^ UC c ~P tu , ns yac fJJ llT i ibi fenties adeffè>nec operis quippe rationé
ujcjuirt, u uni v^trc u Pfia inejjaìiamra x & anco iiAV - wi cicxiLi^uxuui y oc uiuciurn nuiia pronus reguJte ululilo
conformi d'intaglio, la qual ccfanonfolamente io non lafaria, ma ^ atenacet / ? r£s . ad opera diflinguenda ac feiungenda apprime necef-
iodico efprcffamente, che e ila è incomportabile, neftmil cofe Ci ^ u rtlln CUm mcm ^ ra ? mma excifa infculptaqifuerint. De-
debbano mai fare, J Ì nde ( * ? oc ^maxime vitiofum cenfetur ) fub denticulo bina
t i a . . . opera oc forma èc fcalpturis quamlìtnilliniaextarit > Quod atiidem
.,< Sfe
fedo admittendum ierendumue - ^ - •
effe; quinimo huiufcemodi mon-
lira ab hominum confpechi arcen
da omiiino fédudèndaq.videntitr.
PARTE INTERIORE CHE
SOSTIE NE IL CIELO v
->."sxz www
iS^
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ"
rie fi
riccamentelauQY^tts cosinepanch, cernedauantp , didietro „ f ron teSiàc terga magnifìcèadmoduminftrndta eiaborataque faiiTe
^tefiofù tnifurgio cclpaimp PgmfinQ di dodici dita,&ogni dito è p onfpiciiìntur» Arcus hic nernpe Rpmanorum palmorum modulis
fngu-
urin
•. ✓ vo-, . .. _ ^„.. v .............. . fdjarii
per fianco èpaimi minuti le particelle dentro all'arco Jatitudo* palmorum xxij & nnniitorptti jcv aefernis fpatiode&ii-
fono in largherò, vaimi 7. & minuti io. la grafferà dei pila- : À r W m V v lu *' a tuC ^F "pj ^ xameì ì£ a ? P^rootnnj
$,u cuti le colo, aie, e palmi otto e minuti 7. la gì ope #a delie Co- terr j arcus eiufdem cràiiitudojpalmps xxlij & minata xxv fibirequi-
lome,e palmi due & minuti 30 . lagrcfse^a delle colonne prime j-it ; Qftipìa intra arcus ipiliis atnbitum collocata., paknorum v il fé
e minuti 5 1 . Quejt^rco al preferite, c fepoltofinjoprai piede- minutorqm xxx jatitiidiném petunt : Pii# ? colunmis iimul abitui-
Balli'. Ai a fu c aliato rnap arte per mfur$rlo,nbperì> fipupte mi- Sis>palmqruni y i i 3 minutor umque v i j craflltùdinèm fortiuntdr;
furare la boje del pedeji allo per effer [sfolto framolte mine di}- Teretpm columnarmn cràjgtuclines hipalmares, : minutis xxx fuper-
fi c ili d ir omr le, la Lìnea qui lotto,e la metà dei detto T almo . additicene yidentur > Planxque demani polumna?* qu# Anta; dicun
. . 1 - ■ tur* minutprum xxj craflitudinemobtmeqt. Arcus hic ad fumtnos
retedfca; a no •
a ni oneri expor-
/ •
SEPTIMIANÌ arcvs icnqgraphia.
Dì SE BASTI ANSE R1IO.
l o J
Qui adietròhi narrato tutte le mifure di qucff arco quarto alla Area? prafentis arcusitiodulos omnes, tam latitudinum fciJice c
pianta, cioè !c larghezze e le groffezze: horatratterò delleal - quam .era® tudinurn, iàm e*pediu imiis: nuncad altitudinum fym-
tez,%e, l'altera dell’ arco di meip, e palmi xl», e minutn tre , nietnas perlequendas accedamus. Medianus quidem arcus in pai*
l altezza Ueziiarcbida le bande è palmi xxv, l* altezza deipkr mo ^? 1 , v niinutorumque trium, arcus vero ad Jatera vtrinque
éem) ptetìSSESS
è palmi due, e minuti x^XLCcoè d» òajjo. ma dijopra epalmi due tortini xxxj mfuper, quemadmodum dixunus > craffitudinem parti.
ei minuti, e ia na altera e palmi Xxiq. e minuti xxv, l al - bus mferioribus obdoent, at fupera? partes bipalmarem & minutorfi
tcz.z,a deh’ arebitraue e palmi vno, e minuti trenta, L altey^adel xvj tantumipodo craffitudinem forciuntur; eammque altitudine*
fregio e palmo vno, c tre minuti , C altezz* della cornice epaimi ad palmos xxiij & minuta xxv confcendnnt : Epiftylmm in palmtim
Tmal ampliori quoque exaSiorique forma deferipra defignataquè comSe“? ^ & vbstius e X P«*
IMP. CJES. LVCIO SEPTIMIO, M. FIL. SEVERO PJO
PERTINACIA A VG. PATRI PATRIA PARTICO ARABICO.
ET PARTHICO ADI AB ENICO PON TIF. MAX. TRIBVNIC
POTEST. XI. IMP, XI. COS. III. PROCOS. ET IMPV A
M. AVRELIO. L. FIL. ANTONINO AVG. PIO FELICT
TRIB VNIU POTEST VI. COS. PROCOS. P- P.
OPTIMIS, FORTISSIMISQVE PRINCIPIRVc
OB REMPVBLICAM RESTITVTAM IMPERIVMC. POP VT T
ROMANI PROPAGATVM INSIGNIBVS VIRTVtOrvs
EORVM DOMI FORISQ- S. P. Q. R. 1 BV>
, _
184
TERZO LIBRO- DELLE ANTICHITÀ
ffì trattate jisi! a arte paffuta tutte le altere , e larghezze Triumpnalis arcus in Lucij Septimij grati am oliai extrudi tum
jdeli ar co trionfale ài Lucio Septimio, bora tratterò dei membri altitudines edam fatis fuperque expoìite deci aratagli e fuerunt :
particolari. Come ho detto qui adietro non ci emifura della bafe modo ftnguiorum membrorum explicationem aggrediemur. Ve-
delpiedtflalo, ma fi può comprendere eh ’ ellafia quanto la cornife rLiITl 3 iam diximus, ityiobate ipftus baimi nequa-
>effo piedeflalo: l'altezza del quale è da palmi x. lafua cornice ponum us : at eam f yiobate, cui us altita-
d [opra epaimo vno,e c osi può effere lafua bafe la forma dei quai cor onicem adequare comedamus : quapropter cuoi ftimmaco^
membri e nei me%p qm aitanti nella parte piu baffafegnati G s la nix in palmum vnum attollatur, parem bali quoque altitudinem
bafe della colonna è li preffo fegnata F, la qual bafe ha yn ciocco tribù emù s. Membrorum autem prai di dorimi typos in fubfeqiien-
fotto 3 oltra il fuoplintho : e quefiopuò cjjer auuenuto, che forfè tibus defìgnationibus G litera mieriptos expreiftmns : Columnsq,
non potendo le colonnefupplire a quella altezza che era bifogno : iphus bafim proxime ibidem F litera notatam oftendes : cui qui-
_ r , . r , f r . rum diiofum fubftratorum adminicuìo opitulante, ad eam carnaio
opera Comporta. £ altera dell architene epaimo vno s e minila dius tutiufque peruenirent. Capitulutn autem mmimè hic appo
ti 30't attenta delfrcgiobpalmo vno 3 e minuti tre , il qualfregio, fuimus : quarto enim volumine mox fub Comporti ordinisinci-
è dipoca altezza s offendo ( come egli e)pieno di fculture: per cloche piente pertradatione > capimi uni buie omninò perftmile deferip -
due,
degli ah
proiettici ivwììc'c vueikuckwar- rem certe, quàin pareiiet, altitudinem eli aflecutns. Zophorus
cofiafatto di dmerfe[pagheper la dtferepanuadei membri, la enim.quarte partis adiedione epiftylio ipfo akior confritui cìebet,
forma di queflo 4 Ychkraue>e cornice è qui aitanti fegnata B3 V al- hic autem humilior quam ipfummet epiftylium elle confpicituiv
tezgLa della bafefoprac-ffa"cornice ème%ppalmo > V altera dell ’ Coromxbipalmarem Se minutonim xiv infuper altitudinem petit,
ritma cornice è
io in tal luogo non
ghiàie io grande
fare lana cornice in qualche altezza, e che non voglia granare V e- fines metaique procurrit, tantum aòeft vt eam improbemus > yt &
difitió, Ò _*• -LLZ- - - rti_. _ inferri lummanprp lan*Ì4'ftirl4m . Rr A rr li ii,q,Vtnrv,
gli faria i
ÌZt'ettlZ l T, 7 * tongèonaiorem & ampliamo. Oltendit : cumqoe marea* parrnn m
g‘ Yì j egnata c, la pi oiettui a delia quale toper me non la lodo in e i lls confedionem infumatur , proiedura demde fupplente, edificio
tal luogo3 anzi in firmiJuggeito togli darla manco fporto del fuo & minor oppreffio & maior dignitas fìmul acceditiHincquc Archi-
quadrqto, accioche ilfporto nonmirubbaffelavedutadeW arco, tediiudicium elucefcit : fieinamque coronix aliqua inaltumex-
L opera fegnata D)VÌtne ad ejfere quellafacia che corre dacolon - truenda committàtur,nec ìpfe ^dificium opprimere aut vi pouderis
m a colonna fopra i due archi piccìolhe que fta è compagna delleu tàbefadare voluerit, vel fi forte lapidimi operi congruens magnitu-
cornice C, la cornice fegnata E, e quella che focene gli archi pie- Ì? J? • coronicisproiedura longius eduda, mox perbellè
Tf’eZEf 77 , 7 ’ c,0 , ddm0 ^ 0 > e ex A deiìgtiatione intelligere lì cet. Coronix deinde Maiorem ar-
/ • osi m opera,perche tutte quelle coi mci, la corona delle cum excipiens, C notaindicatur, cuius proieduram hoc loco mi-
quali non h a lafua contenente proiettura: hanno fernpre difgra- nimè compropamus : quinimonos coronicis huiufee proieduram
fiagrande, e la più bellaparte d’ vna cornice fi è 3 che la corona fi a quadrato ipfius minorem conftituiiiemus, ne ea arcus profpedum
di buona altera, & anco di buona proiettura : onde per generai nobis quandoque contenderet auc pnrpediret. D, fafeiam d colum-
i, A ' ìtti ■ rj - p • / - , 7 . leruit, qus limapreilaq. admodumellevidetur,neceam.nostalem
j 1 to mettere m confiderationeper auuertir quedi, che di tal vtique erFecifìeimis, Coronices nainque, q uarnm coron i i Lift am &
coje noq hannocogmtione . _ _ conuenientem proieduram haud aflecuta* Fuerunt, inueniifttg quam
maxitpè et inconcinnè effe confpiciuntur : quinimo coronicis elegantia, atque venuftas in eo potiffìmum lira effe cenfetnr»vt co¬
rona ìuftam altitudinem iuftamq. proieduram ftt affecuta. Quapropter iliaci tainquam communiffimam prarceptum ftutuemus.
coronices péritioribus Architedis vehementer placituras. Et hoc nempe tamquam rem marami certe momenti, vt mino
es ar tifi ces tum in operando tum etiam in indicando cautiores atq. prudentiores exiffantftiaud minria ,hic admonuind videmus'
DI SEBA STI ANSE PvLlO •
afflili
lÈiÉililr ^
■VwÉiYi ■Agnini l'n ^
mmmm
ì
'V
i8 6
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ*
Ul* tv IrUJil WJJ UlèVU IfllvYIV y lini > 17 ' **.».•* vjfc4A\.*vjLJU
n-?i iuta grande: w è Parfodi metterlo uel numero deglial- ce ‘ e dt a bantur • Quaproptcr cum prxfensarcus&jlIuftrisSdnteger
r J ^ ; • c ». a /i Quello irniente arco è a Beneuento < ì uo ^ e ’ necnpn in propatulo ac celeberrimo loco conftitutus refì-
r.yTicn:fatti daihmani J f 1 . - u nt ceat,catterisarcubus àRcmanorumgenteolimextrudishuncetià
ai qua da ISfapoliyC fu mifurato con vn braccio moderno, Laterza 2 nnumerancum effe iudicamus. Beneuento autemcitra Neapolis
parte del quale farà notato qui folto. La figura qui bafio e la pian- jpfìusvrbem arcushicj de quo mpraffentia fermonem habemus*
tadd[opra nominato arcofilqualeper cui fufie fattola infcrittione confirudus reperitur ; eiufq. chmenfìones brachialia quadam men-
lo dinota,la qual (ara qui fotto . Lalatitudme ddi’arco èbracda fura a recentioribus excogitata > cuius quintam partem infra appo-
ctto. La prodezza delle colonne e braccio vno . Lapilafiratadett 'uirnus , ab authore ìan&u definir* expiorat*que fuerunt , A t nos
m0 è altrettanto , Tra lrna,ei altra colonna è braccia tre Mal. Latin * fiorii ac puntati inferme nte ? , modulosbrachiate dupla
tea.za deU apertura, dell arco e quafi duplicata alla fu larghe z- imeàmque expofftam tamquam c'uas pedis vnius quintas fìgnifìcà-
%, a. L aL cadala bafe dcipudejjalo col zecco e braccio vno , temaccipiernus.SubiedaJgiturfìgurapra;didiarcus refert Ichno-
O' WCiC x«e minuti vi.il netto dd fiedefUlo è braccia due,oncie x . graphiatm qui quidem in cuius gratiam compofìtus olim fuiffe di-
c minutivi, t altera della fua cornice è onde ix. /’altezza della catur, ex fubfcnpto titulo dariffimè habetur. Veriìm ad eum dime*
bafe della colonna è onde vii. I altera della colonna , cioè ferina tiendum iam accedamus, *Arcus pedum x v j latitudinem habet»
la bafe e’l capitello èbraccia ix & oncie tv. e la fua grefjez,z,ada Cc>lumn«.rum craffftudo bipedalis exiftit. Qua? ad arcus ipfìuslatera
bmTo e vv buccio,&■ imimila difopra UftSUpane. L’altera copWtunt antepagmenta, tantumeem alitici craffitudinis f ortiuntur.
J -T - ;, c, . „ Intercolumma icxpedaha effe vjaentur: Arcus apertioms fus aiti¬
le/c v»o 5 . v o»n . r • L _ del tudinem latitudinem duplo maicrem aflequitiir.'Stylobatse bafis vnd
arcnurauee oncie xv. l alte z.a del fregio „ oncie xvtj, tIte^a cum pjjntho acceptatripedalembdiiabustertijs minutifque duode-
delUcornice,è vn bracino y e tre oncie y e mz,a. llzoccojopra (fio. cim uiperadiedis» altitudinem obtinetiSimplexq.fìylobata in quin-
pofladdl arco } emez,o braccio
dita^aititudinem petit; Column^ fcapus,bafi capituloque detradis*
in pedes xviij duafque tertias praterìa fublimis afeendit, imaque
mcunbxa pedali alarudine termpiantiir
il braccio con che fu mifurato quc'il arco c partito in dodici on~ Brachiali smeofur^ genus > quo Serlius propofitum arcum perlu»
eie & ogni onda e cinque minudichefono onde xij* e minuti Ix.e ilrauic, in yncias diiodecìm ab eo diffribuitur > fingulscque uncias in
queW e la terza parie del braccio , che fono minuti xx quinqiie minuta diuiduntur; adeò vt ìntegra brachiali^ menfura vn-
n t- * » Cias ? 1 * , & xcompledatur minuta; cuius quidem fubieda linea in
xij minuta difledaj qumtam partem ciiendit, A.t nos> ne barbare > fed atinè & accuratè loquamur > fìngulos brachiales generis
huiufee moduios in oipedales perniutantes j pedi vnicuique duodecim icem vneias & fexaginta minuta oariter tribuemus j bra-
chialcm vnciam vnamquamque. in Dinas vneias pedales, & fingala brachialia minuta in duo minuta pedaìia refoJuentesdineamq.
expoiìram duas pedis vnius quintas referre afferemus.
IMF- C£S. DIVI NERVf FILIO
NERV^t TRAIANO OPTIMO AVG.
GERMANICO PONT,II. MAX. TRIB. I
POTEST. XVIII. IMP. VII. COS. VII.PP.
FORTISSIMO PRINCIPI, s. P. CRR.
S&Jb&i
DI SEBASTIAN SERLIO.
18 S TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
Gii ornamenti deli arco diBeneuento, ilquale ho dimostrato Beneuentaai arcus,quem nuperiam defigriauimus,ornamenta ad
mila carta quYpidietro,faranno qui auanti dimoflratiproportiona - verorum propriorumque fimilitudinem quamproximè accedentia
tornente come fono iproprij . La bafe del pisdeftalo i &anco la fu a nunc confcribemus. Stylobatat ipfius bafis coronix cjue , F nota hic
cornice è qui aitanti fognata F, e quefli due membrifono ver amen . commoflrantur * qu^ quideni membra & artificiosè extruda 3 & ad
te di buona maniera, e bela membri d, corniciameli. ut bafe d bal j s> plintho ei f^ftanec fimul accepto, tripedalem, vt fupri iam
eftopiedcslato coniljno 'Loccofohoc alta bracciò vno,oncie dieci , diximus» duarum tertiarnm duodermmque minntorum infuper ad-
efei minuti . Laccrnice d’efjo piedeflalo e in altera oncie 9. la iedione,altitudinem obtinet : Coronixqne pedalem ac femis altitu-
bafe della colonna e onde 7. in altera, & è opera Corinthia pu - dinem petit : Columnat b afe pedali, fext a parte fuperaddita, altitu-
ra, e molto benproportionata alla colonna,& è qui auanti fegnata dine gaudet, & ex opere Corinthio fimpliciter conftat,columnasque
E, il capitello noni ho posto : pemoche vn fimile fi trouerà nel ipfius rationi perbsìlè refpondet, quemadmodum ex E defignatio-
principio dell*ordine Comporto nel mio quarto libro, perche queSt* ne 3 l f^ l 3 Ì s P erc ip ere potefì. Capituluni autem,cùm quarto volumi-
arco è dì opera Comporta. L’architrave, il fregiti, e la cornice, n ? fub c omP°fi« ordinis «ordio capitai, genus quodda fatue om-
che vanno fopra la colonna fono qui aitanti fegnau C,iquaimem' n amque pnrfentis conftitutio ex Compolito genere deriuatur. Epi-
bri fono molto benpropor tionati al rimanente dell edificio', e ben - EylitimjZophoriiSjCoronixq; q u;e columna? fuperindiicuntur, C lite-
che la cornice fìa alquanto piu alta dell 5 ordine dato da Vitruuio ; ra feparatim notantur, membraque hatc reliquo edificio quamopti-
nondimeno ella è ben propor donata di membri, nè vi è quel vitio, mè certè refpondenf. Quamuis enim coronix , ciìm altior aliquan-
che è in molte altre cornici, lequali hanno i modiglioni, &i denti- tulum exiftat,à Vitruuiana regala atque inftitutione defcifcat,mem
coli, co fa ( come altre volte ho detto ) molto vitiofa . Ma questo brorum omnium tamen luftiffimam leraat proportionem : nec pra-
architetto fit mollo prudente, che ancora che in detta cornice ri « am P affira «wonteum, qua; mutulos denticu ofque^nefan.
metteffe la forma del denticelo , non volle pero intagliare 1 detti diximus,forietatemconiungunt,confuetudinena imitattir. Prudens
denticok per fuggire tal vino . Quella medefima tonjideratione nan que Architedus etfi coronici huic denticuli formam appofuit*
hebbe l'Architetto, che riflaurò il Pantheon, nella cornice puma denticulos tamen,vt vitium prasdidum ,eflùgeret 5 nequaqiiam infeul
(opra le capette intorno al tempio nella parte interiore : e però fia pfit. Idem quoque Architedus ille> qui Pantheum olim inftaurauit»
attenuo l'Architetto a fuggire talvitio,ne fi voglia fondare fopra in prima atque interiori delubrorum templum circumambientium
le cofe de i licentiofi .Architetti, 6 ” ifcufarft, dicendo, gl’antichi 1 ‘ coronici» formanda ac ftatuenda.meditatus fwffe videtur. Quapro-
hamo fatto, io ancor alopofio fare. E benthealcuni dicono che pter quicumque fefe: Architeaum profitetur, ne in aaeo obfcsna.,
. t V r * , ^ , quandoque prolabatur errata, dihgenter attendete ncque aliorum
vauemo tanti,e dmerfi Architetti,^ wpmparti del mondo, non Architedorum exempla paulò liberiora fecutns hanc erroribus fuis
eoe d Italia fatto^ t,e comici con i modiglioni , e con i denticou mta» excufationé adhibebit, antiquos videlicet ita fecille, & idcirco Ehi
gliatt, tal vfo fi è conuerfo inconfuetudine,e legge,nondimeno non quoque idem licere. Nos tamen hanc «dificandi rationem nec in
foperuarei nelle mie cofe,ne anco configliarei altri chel’ofieruajìe. proprijs operibus componendisvnquam amplederemur,nec in alijs
Il 7,0eco della bafe deWepitafÌQ [opra la cornice fognato B, è alto eam fedandam imitandamque fuaderemus. Balis infcriptioni fub-
onde iQ.e meta . L'altezza della bafe è onde 11 foltezza dell' ftantis plinthus, qui coronice fuperior exiftit, & B jigno a c^teris
epitafio è quattro braccia,& onde due , foltezza dellafua corni - ^paratur,tripedalem, quadrante fuperaddi,o,altitudinem obtinet:
/v; • , • ! i l r ir.. . / J . Bafifqueipfaphnthomoxfuccedens,pedalem,&dextantisinfuper
ce è braccio vno,& orme ire, la bafe àfono torna beneeonsipoca altitu 4 dine ^ h £ bet: . infcriptioms fpatium odopcdalem & mentale
ps o vettura per la veduta da baffo. Ma la cornice, della quale io pj-eterea altitudinem petit : Coronix demum fuperior bipedali ac
parlo, e di troppo altera allaproponion dell’epitafio : e sellafuf f em i s altitudine definitur. Verùm bafis inferior cùm parum proie-
fe di minore altezza,e che la corona fujfe maggiore è di più fporte s durse obtinuerit, infernè eam contemplantibus optimè refpondere
io crederla che tor nafte meglio, & io la lodar ei anco più , che non videtur. At fuperior coronixj, de qua nunc fermonem habemus, fi
ci fafferò tanti intagli: ma che i membrifuffero così compartitavi cum titulo infcripto conferatur, ad nimiam vtique prouehitur aiti¬
lo fobie cto,e l altro intagliato . Ma fono molti Architetti ,emaf tudinem : qux fi efiet humilior, ipfaq. corona maior in uper ac prò-
fornente ddìd’boggi, che per piacere al vulgo, eperadornare eaque diftmaionefibì
U’)uema«e rntefe arcuitetture, ci mettono nioltuntagli, di manie- ixaituò fuccederent, vtalteruni purum ac fimplex, reliquum vero
ra che tal volta con quefli intagli confondono t architettura, e le f cu lptum atque elaboratum fuifiet ; opus maiori adhuc laude atque
tolgono la bellezza della forma : e fe mai per alcun tempo le cofe eommendatione dignum profedò extitiflet. Verumenimuero co-
fode,e fcrnplice furono in iHima appreffo igiudiciofi : elle fono nel plures perfpiciuntur Archifedi, qui & populi grariam aucupantes,
u colo prefente. La figura fegnata D, rapprefenta l'impofia dell ’ & ineptijs fuis fucos adhibere fiudentes, fc aipturis omnia compier :
ayco } & è bene intefaper fimil rn embro : laqual cornice fi corner - nec ^ U( j intelligunt,fefe, i calpturar ara mu titu mu appofita,
teponn vnafiifcia, laqual corre intorno} arco,fi come fi vede nella f°? ^ elegantlam pollucre. Quòd fi folidorum,
dimoHrationfua, & e mezp braccio m altezza: & ancoraché & fimplicium operum conftrudiones hadenus vuquam à fummis
quefla impofla dell’arco non dimoftr Untagli,ella è però intagliata , vir ] s ma gni habitat cefiimatteque fuerunt, hac tempeftate id certè
e de gl’ intagli mi dimenticai nel difegnare . contingit. Poftrema demum figura D litera infcripta,arcus incubas
oftendit ; in quo quidem membro nihil efi, quod iurè reprehendere pofiìs : è corona antera in fafeiam arcuili ipfum,vt ex propria
habetur defignatione,circumambientern permutatiir,pedalemque altitudinem obtinet. Qjaamuis antera prerfens incumbarum
defignatio fcalpturis omnino fitdeftituta, illas tamen infculptas fuiife meminìmus : at in eafum forma fpeckqpue confcribenda,
fcalpturamm exprlmendarura obliuio nos vtique cepit.
/
/
DI SEBASTIANI SERLIO.
189
wsassBaaxsBf
SAStrjf
3X302
J
Aa
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ* -
*Apprejfo ÌJ. mphheatro dipoma detto dal vulgo il Colifeo è Haud procul à Romano Amphitheatro ? quod vtilgus Colofleum
vnjjeliiffimo ano molto ricco di ornamenti, e dì fame,e d’biflorie appellata iniignis nempe extat arcus, compluribus quidem ornainé-
diue $5 e fu dedicato a Ccnsìantìno , e yulgar mente fi chiamai’ toruijj generibusdlatuarumque collocationibus , necnon hiftoriaru
arco ai T rafi. Qucflo bell arco ancora che al predentefia fepolto V rietatibus excultus atque refertus ; Conftantinoque Imperatori
in^ran parte per le mine , e*r accrefcimento di terreno j nìentedu A memoratLir 3 Traffiumq. arcum eum homines
mancoegu e di grande altera , & i firn tronfi a trapalami ai bus, tum terra? quoque acceflionibus maxima quidem ex parte ob
teg^a di due quadre mjfmamente quei dalle bande . QueH ar. rutus demerfufq. lateat : attamen adeò fubiimis ac arduuseffertur,
co (come ho detto)b beliiffimo all’occhio, e molto ricco di ornarne ti vt eius vacua? tranfìtiones,earq. pra?fercim,qux ad latera ilatuuntur,
e d intagli : bene è il vero che li corniciamenti non fono di molto duoruria quadratorum altitudines excedant. Arcus hic, vt iam di-
bdla maniera } quantunque fiano ricchi d'intagli, dei quali trat, ximus, afpecìui quippe iucundus & prseclarus exiftit, necnon orna-
uròpoinellafornente carta . Fu mifurato col palmo antico Ro« ® e fttorum & fcalpturarum copia ac moltitudine pra?ftat : At coro-
■«* fi . j forno afaccio i6,la tTen
pianta del^ qua.e è qui fotta dimostrata. La latitudine dell arco difpofìtionem afìecuta? fui Re vidcntur. Palmis autem Romanorum
maggiore e palmi zz.emmuti 24. la latitudine dm arco minore antiquioribus, quorum modulos: in Thermarum Antonianarumfu-
è palmi li >€ minUtì* 1 P * ri • tììl/s fivl-hlì/ilwii. npftnri ^f'/ìonaft/vip i'im fiortifiuimno —^ :..c. _;
$'£ minuti^.
groffezzLa delle colonne è palmi due, c minuti ventifei : lequal minutorumq. x j - --—
é , JJ ^ f _ r , . £ , fi 3 ; j! Z 1 f 1 . palmorum ìx&mmutorutn 111; craffitudmefinmntur :Laterum
colonne fono candiate da alto* bafio, efono di tutto il fuo tondo arcus ipfìus craffitudo palmorum xxij ac femis exiftit, adeò vt
con lefue contracolonne . p ars arcus eiufdem interior quadrati perfe&ioris intercapedinem
PIANTA DEL ARCO DI COSTANTINO.
-
DI SEBASTIAN SERLIO. 191
Circale latitudini, e le graffette di sue fi arcohodetto ìlbifo- Propofiti arcus latitudiaes ctàfiìtudinefq. i am expofics declara-
rno , bora tratterò dellefie altezze, e prima la bafe del piedefidò tacque fuerunt,modò eiufdem altitudini» perfequemur. Stylobate
col z-oco è di altezpapdmo vno,"e minuti 5 o. l'altera del netto <l" ide m ba& > P Imth ° «mul adiundo, palmi vnms mmutorumque
, ìJ-jni i \ • • • 7 , r ? j i,r • ' xxx aititudinem explet: Stylobata abfque membrorum iuorurn ad-
delpiedeClalo è palmi 7.e minuti 5. altezza della fm cornice e j^ ione fto .. fum aC ceptus , paimorumvij Si mmutonim v altìtud i-
minuti 4 - »L altezza aei %occojotto la baje delia colonna è minuti terminatur : Eiufq. coronix in minuta xiij i’ublimis affurgitj Plin-
Ì1. l'altera della bafe e minuti do. Valtezza della colonna fen* thi bai! colómba: ipfius fubiiantis altitudo>minutorum xxxij altitu^
za la bafe el capitello è palmi 16. e minuti z 5. l'altera del capi - dinem sequat : Ipfaque bafis in minuta i x educitur : CoIumna 3 bafi
icllo è palmi due y e minuti 3$.&e Ccmpofm . L'aliena dettar* capituloq. dedu&is,palmorum xxvj & minutorum xxv aititudinem
cbitraue è palmovno 3 c minuti n.rda il fregio è affai manzo, & è petit : Capitulo bipalmaris & minutorum1 xxxv aitiamo contingit 3
.Magliaio,l'altezza della cornice epaimo vno, e minuti i r. Cd- eiufque forma ad Compofitum genus“deapE^j^m
te^padel tlocco fattoi altro ordine di fapra epalmi tre 3 emnuti 9 3 j on g£ humilior quidem exiftit 3 at fcalpturarum uenuitate , &
dal detto %occo allafammita della cornicefuperiore epiedi 12 .ina e j e g ant j a prsftat, Coronix demum in palmi unius & minutorum
Vaitela di offa cornice è minuti 33.1 piedeBali fapra eff a cornice xxi ° cxtollitur aititudinem . Plinthi deinceps > qui fecundo ordini
non fur onora ifurati 3 fapra ì quali erano fiatue , & anco fapra la fnperas partes agenti fubfternitur , akitudo tripalmaris>minutis he
cornice fegnàta B 3 erano Bastie appoggiate a i quattro pilaflri, le fiiperadditis» extat ; ab eoque ad fupremas coronicis apicem pedes
quali rapprefentauanoiprigionide i quali fi trionfaua . Le lettere xiì medi) intercedimi ; At coronicis ipfius altitudini metiendas>
ebefono qui fotta, fono[opra Canoni luogo fognato A,olmmol- minuta xxxm afcnbuntnr. Stylobatarum
tealtre,cbe ne fono mdiuerfi luoghi dell arco. flmulachra nonnulla defuper imminebant. Quinetiam coronici in*
fcriori B» flatus qua climi fuperpofitac>quaternispilisinnitebantur ; quirum imaginum uultus habitutquc > captiuos » de quibus
triumphus agebatur» exprimebant. Li cerai tandem ìubicctaa fapra arcuili in fpatio A delcripts compenunturj necnon complu-
res alisinfuper diuerfìs arcus eiufdem ipatijs impreffsleguntur.
IMP. Cr£S. FL. CONSTANTINO MAX. P. F. AVGVSTO S. P.aL
QV.OD INSTIN.CTV DIVINITATIS M ENTIS M AON IT V 1 ) IN E
CVM EXERCITV SVOTAMDE TYIIANNO. QVAM DE O.MNI
EIVS FACTIONE VNO TEMPORE IVST 1 S REMPVBLICAM VL :
TVS EST ARMIS ARCVM TRIVMPHIS INSIGNEM DICAVIT.
Aa %
i 9 ì TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ*
peU^propOYtlóni^emifure dell'arco djConttantino ho trattato De arcus in Conflantinigratiam olim extradi proportionibus ae
qui adietro : bora io trattavo de i corniciamentiparticolari,e delle fynimetrijs abundè> ni fallor } peregimus: modo ad coronice.s figli-
[ut mirare . La bafe ferma F, è delpiedeflalo dei detto ano : t latim explicandafgue accingemur. Bafis F litera infcripta, ftylo-
tonofolto ejjabafee minuti 28, fi rimanente iper Ufuoimembn m i nuca xxv ii, «mfcendit : Qupd reljqiuui) fpatij deinceps habetur,
partito proportionalmente come la propria. Vaitela della cor^ membrjs flylobat* ìpfiusjveri exemplaris formarli fecutijiuftifiima
nice delpiedeflalo che e [otto la bafe fegnata E, eminupi 42. così ratione diuifimus ac difiribuimus : Stylobat* coronix fijb bafi, que
prcportionata.il gocco fiòtto la bafe della colonnari quale mipenfo E nota diftinguitur? cpnftituta mmutorum x 1 i ^ altitudinem petit»
che accidentalmente vi gufile poslo per efaltare le colonne, e in al - & eacjem prorfus » qua hic defcripfimuspratione diftributa finite vi-
iex.%.a minuti
tegya delle colonne
telo'. Uforma delquale non vniueria in minuta ili j conleendit; (Jolumnarum capituloruma-
neh ordine Compofì;o f Dell altera dell anhitraue,delfregio ,e altitudines cum iandudum expofuerimus » haud eff cur eas denuo
della cornice fi è dotto qui adietro: e lag ornici è ritolto mode^a 3 n§ repetamus; Capitulorum autem formas atque difpofitionesj cum
viè quella licentia che è in alcun altra in quello arco, come èhm quarto volumine in Compofiti ordinis pertradatione capitula nó-
pofla dell'arco di me^o fegnata C, laquale imporla viene a eflere nulla his omnino confimilia habeantur » confultò mine prsetermitti*-
maggior e ,e dì piu membri della fuperiore, e Principal cornice . & : Epiftylij itetm zophori, coronicifq. altitudines iarn declarat*
$ tutta confufa di membri , e majjmamente dimembri incompor * f u f runt? a 3‘ co'-omx cafhgata admodum, nec adeò profiifa fo-
pabiu, cioe denticoh, e modiglioni l vnfopra altro, che quantun . tur ; quales arcus mediani incumbse C litera infcripte utiq.exilhmt
que non cifuffero 1 denticoli , non fi conuiene pero tal cornice a le - qux & forni* amplitudine, & membrorum infuper multitudinel
uarsù viri arco : &in quefio fu piu auuedupo l'architetto del fummam atque primariam coronicem excedunt ; membraq. ipfiu S
theatro di Marcello, leimpojle degli archi del qual theatro fono confufa implicitaque elle confpiciuntur; eaq. prsefertim» qucefimul
le più belle,e meglio intefe che mai io habbia vifilo, e dalle quali fi aptari comungique minime poirtint,quemadmodum denticidi niu
può imparare come fi debbonfar fimil cofe. L'impofla degli archi hic commixta & confociata luerunt. Qiiinetiam
minori fegnata D, è di altera palmo vno 3 e minuti 2 3. e xaez^o : ^ d^nticuli hic irai 1 extitiflent, coronicis tamen modus ratioque ad
io, ilqualeferuiriaperplintho 3 o per corona, hauendo lafua debita cumdudorum incumbas elegantiores & accuratius* quàm alids vn-
proietiura . La bafe folto il fecondo ordine fegnata Jl 3 e di altegj- quam yiderimus 3 compaótas effe afiìrmamus ; exijfque operimi
Zji minuti r 6. l'altegya deU'vhima cornice,e minuti 4 3, laquale conlimilium expediendorum rationes deduci & colligi optimè pof-
altegya[aria poca a tanta di 5 lantia,fe lafuaproìetturagagliarda * Minorum arcuum incumb* D litera infcriptaiad palmi vnius
non l aiupafle : percioche effendo guardato difetto in su : rapprc - n| inut orumque x x 11 j & femis altitudinem educuntur: qu*jfi duo
ce. e veramente tutte que Le co, mci, la co, ona delle quali ha mag~ q ll0 d aptam fibique congruam nadum proieduram plinthi coron*
oi4? proiettar a del fuo quadro : nfpondono fempre meglio, eftpof ve locum obtinuilfet, afpedui longè fuauiores Sciucundiores certe
fanfare di minor groffegga di pietre , egli edifici patifcon manco extitilfent. Bafis A fecundo ordini fubftituta, in minuta x v j dum-
pefo. ‘Nondimeno non fi deon fare di troppo lìcentiofa proiettava. taxat attollitur : Supremaque tandem coronix in miniita xliij con¬
ila di ciò leggafi vuranio nelle corone Ionice, e nelle Dorice, che ^ cen ^ lt: .• Qu* quidym coronicis altitudo , fi maximi interualli fpe-
egli ne ijìruifce chiaramente . < ^ :es ra tionem)humi.ior profedò videretur? nifi vehementior proie-
dura iQaiorem amplioremve eius fpeciem reddidiflet: cùm enim in
fi
in proiectuns eciucenaisimmoaicamuperratein , pc ettuiiorem Ucentiam idarco permittimus. Verùm quicumquereihuiufee
picnam <x exadam cogmtionem adequi concupientjVicruuiuni de Iopkìs Dpricifque coronis vberrimè dilferentem audiat at-
DI SEBASTIAN SERLIO.
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
di opera Corinthiapura , «e
molto beneintcfi : e veramente questo edificio , è t/i tanta venustà egregiè quidem elaborata alise vifimtur fealpturse : eaque ibi adefl
£corrifpondentia ì e fono tanto bene accordati i membri con tutto il venultas ac fymtnetria 5 ifque membrorum omnium cum integra se-
porpQ) che a chi non intende l'arte gode almeno dellafitabèlle^a, diiicij ftrudtura habetur confenfus & harmonia> yt etfi quis artem
rUn Vwtwrlnnn. nnn foìnmmtp sedando tanta cnncordantia attingere nequaquam valuerit > pulchritudine tamen minfìcè dele-
qmle 3 e cefi bene operato i ordine t ormato.guanto m altro arco p ro fìciendique occafionem pofteritati reliquerit , quamplurimum
cbefia 3 & è per la buonavniònfua ancora tutto integro , fe non f e f e debere fatebimtur. In operis autem huiufce ornamentorum.
-ch’egli èfpogliato dì molti ornamenti. Quefio bell'arco } per quan- generibus Corinthium ordinem tam diligenter obferuatum ? & vfq;
*o fi comprende 3 il fece fare Verna Traiano : la fiatila del quale adeò expreflum comperies ; vt, quem cseterorum arcuum cum hoc
( per quarto fi dice) era in cima deli’ arco Copra vn cauallo in gefio confette poffis, haud faciiè inuenias.. Quinetiam ìpie ob partium
■minacciante verfo quei popoli,cb egli hauea debellati, acciò non fi fohdltoam corapaftranem adtoc intótegnt^ tomcolomsper
nbcUafiero , e ^quefia fatua era ut bronco il opeia bea^ima, arcum 5 quantum indicare faseftj Nenia Traianusinftituit :
Treno frale cc tonno [opra la cornice fegnata E 3 alcune statue ai cu j lìS fimulachrum truci ac terribili vultus fpecie ? populos feilieet
branco per -quanto dinotano le lettere frìtte in quei luoghi . Vi Marte abeo fuperatos* ne quandoque ab iplius imperio defcifcerér>
fono ancora certi v effigi dì forami , i quali dinotano che vifujfero admonente > filmino arcu equo memorant infedifìe ; & fignum tum
fejìom pur di bronco altre cofefitmìlì, lequalifurono tutte fpo- ex sere conflatum,tum egregiè infculptum elaboratumq; prydicant
aliate da quei Gotti, e rondali, & altre Miotti a noi mimiche . extitilfe. Inter colnmnas antera fugra coromcem E Etera detigna-
’jjì— j , i C , in • df' q'd‘ ^ l Cita -? c !' fi* \x senese confifiebant ? Qusedam edam foraminum vefiigia iparfim
folto* La latitudine deivano dell accoppiceli auci 3 af agrefe^ CO nfpiciuntur> ause seneos fafciculos ? aut alia huiufce generis orna¬
le* nella parte inici me e piedi p. e minuti aue 3 la grofiegfia a elfi menta ex sere conflata oiim ibi fiiifie tefiantur : quse quidem omnia
colonne e piedi due 3 e minuti il,Fra l'vna colonnari' altra èpiedi ^ Gottis> Vandalis> alijfque feris & immanifiimis gentibus direpta >
CC mmULOrUUl XJ Cra.IJiiLUU.UlC IIUIUHUU. iv^vvu^vuu,
_ „ ^ . lia>minutis v fuperadditis } extant : Columnse pedem vnum minuta-
gnjfe%z,a fiotto il capitello è piede vno 3 e minuti 5 6. baitela del que xj extra folidum ipfum procurrunt i^Arcus eiiifdem apertio pe-
; capitello è medi ditele minuti 2 4, colfuo abaco 3 e l'abaco è minuti dum xxv tertiseque partis infuper altitudinem petit. Nec tanta vtiq;
1 o . il detto capitello fi trotterà difiegMo nel principio dell’ordine altimdo, quamuis cum decernp.edali nuper exponta -amudme coP
Corinm^mtoUbro: l’aUe^aieifmbkrcmeìpioieM,,
4 Ci, u {sbiri'i, jSibUtb VftcUylf xnttnwi/* #4* v M-w» I. luuìuwua iviwAuucui J ^ J __
la cornicefepiede vno 3 e minutifei e mc%p , l'altera della bafeff ac f emls exiitit ; Ba'fis ? fi plinthum quoque fubilantem addideris >
pra il detto %occo è minuti trenta in altera. Vaitela dell'spi- pedali & minutorum xxxvj altitudine claudittir: Coiumnse icapus
tafio fin fiotto la cornice è piedi fei 3 e minuti venìidue . f et cornice ad capitali iaitium vique perangensfin. peaes xix m-uiii..aqiie. xxij <vC
■iti fopranonfà mirata ferpis attollitur ; eiufdemq; craflitudo fub capitolo conitituta^edis
vnius & minutorum Ivj (patio continetur : Capitiiluni, abaco fi nini
minatur ; quorum abaco minuta x contingunt. Capitoli autem deli-
. ♦‘/T» -r-v-% A T^l t llf^VT t IT OPLIP ITI Vt^Tllì”! fi H lì II l Cv'A. 11 20”"
PIANTA DELL’ ARCO D’ANCONA
«
«
PLOTINO
A V G.
CONIVGì. AVG.
DI SEBASTIAN SERLIO.
8 95
Quejle lettere che fino dalle bande,vanno fra le colonne, -Augulares hee Etera: in intercolonnio. D I V Ai,
vmpancdallato deliro,e l'altra dal lato finifho. rum fffetijs, altera: nempe in dex- MARTI AN/E
cero cxtcrarq. m fiiiiftro intercolum. AVG.
niofuntreponendx. SORORi AVG.
1
"1
\
ì
’j
■ *
■ y
A—■"
IMP. CiESARI DIVI NERVA F. NERVA
TRAIANO OPTIMO AVG. GERMANIO
DACICO PONT. MAX. TRI. POT. XIX. IMp. XII.
COS. VI. P. P. PROVIDENTISSIMO PRINCIPI
j S. P. Q. R. QVOD ACCESSVM. *
ITALIA HOC ETIAM ADDITIO EX PECVNIA SVA
(PORTV TVTIOREM NAVIGANTIB. REDDIDERIT.
1 9 G TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
Quanto alle mifure ddTarco di Ancona penfo batter detto a De Anconitani arcus fymmetrijs fatis iam locati fuifie videmur.
bastanza : ma perche i membri de i corniciamene fiano meglio Nunc vero,vt coronicum membra faciliùs expeditiufq.inteliigantur
rncfi: io oli dimostrerò mi guanti,e comincierò dalle porti da baf. «>ram typos fcparatim confcnbemus,ab mfimis pambus, qua: pn-
fojt come quelle fon p pfi P fp • “ lobata? G litera infcripti, eius coronicibus quoque fimul affumpti$,
%a del piede fiato fognato G , e piedi cinque con tutte lefue tornici) a ]titudo quinquepedalis exiftit : Plinthus bali ifcylobata? ipfius fub-
i’ altezza del zocco dellab afe de.piedettalo e minutili» la pafe ftratus? minutorum x v i i j altitudine defìnitur : Bafifque moxfuc-
fopra ejfo zecco e minuti 19.& vn ter^ofi'altezza della cornice cedens minutorum xix tertia parte fuperaddita, altitudinem petit:
del piedefialoè minuti 20 &vn ter z.o,&altrettanto * quel^oco Stylobata? eiufdem coronix in minuta xx tertiamq.partem amplius
Cotto la bafefognata F, il quale per mio a ufo è fatto per efaltare le afeendit : Tantumdem amia:, qua: bali F fubfternitur ,, edàm con-
eolonne ; ne però torna male , anzi per efiere adornato d’vna ope - tingit » quam quidem arulam ob columnas excitandas adiedtanp^
SSffi«B3SS^1!a^S!ft!SS
Corinthiapura,e molto bella algmdiuo mio, . altezza della quale r i nt3en j teat . gafis autem cùm ex Corinthio opere tota /implicite?
è minuti 44. col collarino 3 ouero cinta deua colonna, la proietterà conftet, mirificè nobis probatur : eaque, limbo feu apophygifimul
d'effa bafe è minuti 16 # e mez,o 3 lagroffe^a del piedefialo e piedi accepta , minutorum xlììj altitudinem explet. Eademque bafis
tre,e minuti n.emezjo, la grojfez^a della colonna è piedi due , infuper minutorum x v j ac femis obtinet proie&uram : Stylobatse
€ minuti 11. i canali della colonna che fon fuori del viuofono 13. craffitudo tripedalis ,&minutorum xj ac femis exiftit : Columna
la larghezza d’vn canale è minuti 7. e mezo , et quadretto che gli j * ^ ^ r i*i ^ 1 •
diuide è dite minuti, emezo, tcUtttmk capiteliob quanto è aem f' e canaUcuk extrafolidum prociirrencc S) tredecim numerari-
grafia la colonna nella pane dabaflo, eoe fienai[abaco ; ilqualca- Regul 4 ue 4 0s f e parantes ac diftinguentes, minutorum duorum ac
pitello ha vna bdhffimaforma, per ilqualepojjiamo credere che f em j s fpatio terminantur .* Capituli, fi Abacnm dempferis, aldtudo
il tetto di Vitrmio fia corrotto ^ e che Vitrùuio intcndeffe l alte^ columnas imam crafiitudinem asquat ; ipfumq; pulcherrima nempe
za del capitilo fenza l'abaco : percioche la maggior parte de i forma inftru&um confpicitur. Ex quo Vitruuianum codicem per-
capitelli eh* io ho veduti , e mi furati : logli trono di tale altezza > fjeram deprauateq ; legi fufpicamur, & Vitruuium capir ulum,abaco
. jr" a r iTrZrZr o TìZZ abaco prsEdiaam altitudinem adequi, columnarque crafiitudinem
quah ndprincipio d queflo hbrofipuo vedere, l’altera dell or- nonnu ^ quam excedcre fenfimus ; 4 quod in Panth ‘j ipfius capituIis ,
chitrauefopra la colonna eptedevno , e minuti 12» l altezza del q Uorum exemplum fub voluminis huiufee initijs B mfcriptum no-
fregio è piede vw^e minuti 1 S. I altezza dela cornice eptedevno tauimusjclarè admodum perfpicitur . Epifiylium columnse fuper-
e minuti 22. & il fregio fegnato A , il zecco fopra e fa cornice è incumbens pedalem ac minutorum x i ) zophorus pedalem minuto.
piede vno>e minutifei^ me^o , la bafe [opra ejjo è minuti 30, el rumque x v i i j, coronixque pedalem & minutorum xx i j altitu-
fpatiodoue fono ferine le lettere è alto pedi jet, e minuti 12. nel dinemfortiuntur; ipfeque zophorus A litera infcribitur. Plinthus
quale è vna > p “' JtP .. ----
e piede vno,
tet,z,a della menfola > 0 conio che dire lo vogliamo) laquale èfopra crux Eg Ura t a confpicitur ; Arcus incumbse D confonante infcriptf j
l arco e piedi tre 3 e minuti 30. e vienfuori del viuo piede vno , e pedis vnius & minutorum x v altitudine gaudent: Superioris autem
minuti 14. nellaparte fuperiore , e nella parte di fono vien fuori coronicis modulos ignoramus: Menfulse cuneive^quomodocumque
piede vno , laquale è qui a canto fegnata B } i quattro quadretti ob - ìpfum nuncupare libuerit,fupra arcum extantis altitudo? tripedalis
lombi con quelle cornicifopra, i quali fono fra le colonne, fipuò minutorumq; xxx elle videtur ; parfq. eius fuperior pedem vnum
credere che (opra vì/ufTero meze figurerà forma de i quali ì quia & minuta xiv mfuper, mfenor vero pedem vnum tantummodo
tutti pieni di opere fin prefio il centro , l altezza della cornice che numero definita 3 quse 5 defuper incumbentibus coronicibus > inter
vi èfopra è alta minuti 3 2. Io non ho narrato minutamente a mem columnas media collocantur } ad dimidiata figna impofita fufanéda
bro per membro tutte le altezze , ne anco leproietture, ma ben con excogitata fuiffe putantur : eorumq; typos > figno E indicante ? ex-
fo m ma diligentia le ho trafportate dalle proprie in quefìa forma , e prefiimus>necnon OrthograpJiiam 5 & fcalpturas eorundem fubieci-
furono mifurate colpiede Bpmanq antico , la pietà del quale è fiato, mus ; egregijs etenim operibus ad centrum vfque propemodum re-
notato qui adietro. ferra atque elaborata fuerunt. Cqronicis fuperftruótse altitudo 3 mi-
• ■ _ nutis xxxij definitur. Nosquidemaltitudinesomnes>fingulafve
proie^uras nec mpmbratim > nec exquifitè perfecuti hic fumus rverumtamemvt eas è proprijs exemplaribus ad minores huiufee
modi formas iuftiffima ratio ne traduceremus, quam plurimum certè laborauimus. Ad commenfus autem accipiendos pedem
Romanum antiquioreub cuius tertiam partem in Thermis Diodetianis explicandis vt fupraiam defigtiauimus 3 hic adhibuilfe
videmur »
I
i9 8 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ' .
Tota citta in balmtìa apfrefio il mare b dotata qu jta^
thità: & oltra il theatro,e l mpbitheatro, de i quali fi b trattato ^ rum vt j? uliq , {bora deelaratum iam fuit, alia quoque ibi paflim
qui adietro ; àfono ancora degli altri edipei, de iquali io non trai - c0 nfpjcjuntur asdificia > quibus tamen hic fuperfedendum exiirima-
terò per bora . Macìe inarco trionfale di opera Corintbia molto mus # y er ù m triumphalis quidam arcus Corinthio opere perfeóms
ricco di ornamentasi di figure, come anco di fogliami, & altre bi - & v arij$ ornamentomuatum Egnorum uidelicet,tum foliorum,tum
larrie talmente che da ipiedeHali in sùnonviè opera, nefpatio nouitatum complurium generibus locuples & copioius ibidem ex-
•game, \ ,, r - • ft anc u; e r m il^ tat ; cuius, il ab infimis ftylobatis ad fuperas partes gradatim a ice -
che non fiamtaghato coi nelle facete,come neifancbi emù ■ — miUum y ue fp aciu „,, q £ a tam franta quàm faterà.
mente nelle grofte^e interiori,&anco fitto-lai co, nelqua J j temquecra (fitudines interiore s gerat infculptas, uacuum pronus
no tante ,e diuerfe opere d'intaglio, che occupavano gran Jpatio a 0 ^ nc j es # Quinetiam fub ipfomet arcu tot adeoque varia fcalptu-
volerle dimoftrare : ondefolamentedimoftrero quelleparti, che rar umgenerareiident 3 vt,iìomniumdefignationes eflent nobisii-
alf architetto fi conuengono circa la inuentione, & le mifure . La giii at im conftituendse, immenfum vtiq; fpatium eae fìbi requirerent
manta dell'arco feguente e qui [otto,e fu mifurata con vn piede mo & poftularent. Quapropter ne curiofi forte prolixiorefq.videa mur,
'derno, U metà del quale farà qui fotta . La latitudine del vano del fuperuacaneis reiedis partes eas tantummodequarum muentiones
tir eoe oidi i z. ernz-o : e ìaltera fua icircapiedi vent’vno, ac fymmems infignes Architelo praftabut vtilitates, m prafentia
Lagrofie&z,* de ipilaftnperfianco nella parte int io e pi nouo q UO dam recentiorum pedum genere, cuius ter-
quattro• Lagroffc^ga dì vna colonna e piede vno & oncie9. e t j arr f p artcm hi C pericriptam intueris , rii fuimus . Arcus primùm
yneza. Fra l’vna colonna e l’altra è piede vno,& onde tre,e me %*. a p ert f 0 pedum xij ac femis latitudinem» pedumque xx j circiter alti-
Lapilattrata dell'arco è piede vno,& onde due , l'altera del %pc tndinem obtinet : Interior pilarum, qu£ ad arcus latera conftituun-
co [otto la bafe del piedeflalo è piede vno . Labafebalta onde 4. tur, crafììtudo quaternis pedibus debutar: Columnai fmgute peda-
JI netto del piedeiah è piedi tre,e lafua cornice è onde quattro jl lem & dodrantalem,femiuncia fuperaddita,craiiìtiidinem alfequun
•rocco Cotto la bafe della colonna è onde quattro , l'alteiga della tur : Iafercplumnia pedis vnius & quadrantis , femiutici^q, mfuper
Zpccojoito m oajeucuawonna 1 > ^ diftantia termmantur : Arcus eiufdem mtepagmenta, pedis vnius &
bafe della colonna è oncie 1 o.&rn quarto. L alteradella c <>l° n f ex tantislatitudinem xquant, Plinthi, qui bali ftylobatse ipfìus fub-
epiedi 1 6.&onciavna s e tre quarti,l aaeg^adel capitello è piedi ^ ern j t ur, altitudo pedalis exiftit : Bafs trientalem altitudinem ha-
due,& onda vna. L'altera dell’arebitrauefepiede vno>&oncia ^ et : stylobata: quadratura,tripedalen; eiufque corona, trientalem
vna . L’alteTga del fregio èpiede vno , & onde due . L’altezza a i t itudihém explet : Plinthus colmai bali fubftratus trientalem >
della cornice è piede vno, & onde dieci . L'altezza del x.occo fo* coluianseque ipfius bafis dcxtantóujcia? unius quadrante fuperad-
prala cornice èpiede vno, & onci e due . Vaitezs* della bafe del dito, altitudinem petunt ; Columnaflcapus in peclesxvj & ùnciam,
-/-l/ „ pft/!P*ì/>rìp’nnn.<fo‘ onde due. Mafai, quarta? partis adie<S:ione, confurgit Capiturum in pedes binos vn
penmpoiito, pedis vnius ocicxtams aitiiucunem noi vencucat; ac
o mi te arco . # - baiìs abfque plinthi adieftione fecfum accenta, dextarltis tantum-
modo altitudinem obtinet 1 Simplex antera ftylobata bipedali &fextantis infuper altitudine cotinetur : Eiufque corona ad femi-
pedis vnius altitudinem dumtaxat effertnr r Superior tandem fcotia,quaia Vitruuius Eifim eornam ap p e ilatjqiimc un ce, ni fa, a or,,
altitudine elanditur. Et tot quideia de fubfequentis’arcus fymmmetrijs didf^ fqificiant.
La linea qui folto b mex.o piede 11 piede lpartito inparti dodici ^ Linea fxppfita trientalem pois quantitatem defignat : Pedefque
ette oncie,e quefto e on»ie fesche -m p <• • tjaeq.pedis hninfee extenfioni «atuor vncisr tantum contingunt -
■ r scrgvwaiig*
PIANTA DELL’ARCO DI POLA.
. Df SEBASTIAN SERLIO. IQC9
asg^si^sv m^.p^ >&
SA LVIA. POSTVMA. SERGI-DE SVA PECVNIA.
Le fitto nome mmfiolc vanno nei tu fkdeUoli fegnati X, Subfequetitcs hot licer* deinde, qu* miniente item exiftunc, in
J ^ tnbus fb'obans, quos Xj H> & Aj notis inlcnpcos incueris > incii*
impreiteque tucrunt,
E- SERGIVS. C. F.
AD. IL \Ui.A-jj
L. SERGIVS. L- F. LEPIDVS a£D.
TRIS. MIL.LEG. XXIX.
C. SERGIVS C. F. AiD.
AD. IL VIR QVINQ.
Bb i
:
i
%èé TERZO. LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
Ho trattato nella carta pattata delle miffre vnìuerfoli dell' arca Polenfis quidem arcus communiores modulos iam abfolirimus,
fi articolar r/ufure de membri del fopradetto arco , e prima comm
'cmb nell’vna parte ifi come quella fu la prima pojìa in opera [opra
terra . L'altera del 7,0 eco [otto la bafo del piedcflalo è piede vno :
benché [otto di quello ve riè vri altro di affai maggiore attenga,
pia èfepoltojaltera del cimatio [opra efio colfuo tondino e onde
quattro . il netto delpiedeflalo e dì altera piedi tre, e l fio ci -
proprios membrorum modulos aperire & patefacere
abeoque primària,quodfuprateilurem prioresobtitiet collocano-
nes,exordiemur, Plinthus itylobat# ipfìus bafì fubffratus in peden?
vnnm excitatur»quamuis alter longè excelfior,obrutus tamen atque
deprdfus,fubfìdeat: Cymatium autem plmtho fuperincumbens vnà
cum appagalo,ad trientalerq altitudinem pertingit : Stylobatar qua
dratum tripedalem,fuperiufque eius cymatium trientalem alntudi-
inatto difopraè onde Il tocco fotte la Redella colonna è onde nem obtmet : Plinthus colami» ipfìus bafi fappofitus, trientalis ite
■ T , r , .1 ir j'-n 1 ' ^ exiiut : Ipiaq. collimila; balis dextantis altitudinem acquar, lcalptu-
a. L qltegga dellabafo di efiacolemia e orine 1 . & m 1 r ifq, egregie admodum elaborata effe videtun& quamuis Doricam
lauorata d'intagli : e benché laf&maffafia Doncagl intagli deli. fQ rmam prasfeferat , fcalpturarum tamen elegantia ad Corinehiuni
cali la dinotano Corintbia. Le colono fono, c aneliate ia alto a baffo ; 0 pus magis declinar: Collimila; à fummo ad imum vfque lfriata? cò-
e ver,gonfiori del viuo 3 quanto dimojlra tapgwd qui ottanti, Val. fpiciuntur,& extra fplidum ipfurn procurrunt, quemadmodum ex
teglia del capitello con l'abaco fio è piedi due,& mela vw 3 xlqua\ apporto fchemate apparet ; Capitulum , abaco iimul accepto, ad
capitello è di mag dorè altezza ddlagro(feTXédelUcolonnaynon- bipedalem vociar unitis adiedione, altitudinem percingit, eiiifq. fé-
dimeno egli ijmtàogratiófcìcùm^ èm- Pfratiin altitudo columme crallrcudmem vtique excedit : perlegans
-, -rr 6 aì, r,.*£ n u il udquidem,oculorumque femuiperbene retpondens, necnonfcal-
fu aitanti fi dimofkr a nella fuafigu- ptf J^ a a & qt! cmadmodum espropria conftat defi,
ra:e[empré cuci capitelloComthiO fora di ta»profiortìone alia [uà g nat { on£jma g ni ft c è inffrudum. Hanc autem Corinthiorum capitu
colonna no logiudicaròpià grato all'occhio , che $egli fufie con j orum a q columnas rationem & fymmetriam afpeótui femper iucu-
tilt tfì ì'/th/lFft fìl t/tnt/1 /iltprrv n ì> nvn(V, //» r/iirt*} w/7 .* P Ilftl fi aAt-nin 'ìk'i/'ic limili o c.'. Ir; fu r\ > nf^c COÌU ITUia^U
dtru-
w. .. ... _ carte
turalità^che[el Qupitel Corinthìo (come dice Fitruuio) è tolto dal ns prajtuiilìe videatur : tamen, vt alias diximus, /itruuiani codicis
• * r \ 1 ’U ledilo deprauataforlitaneflepolfet, quod eoprarlernm exempio
. f . . Vergine ; certa co[a è che Ivoltodivn y g comprobatur. Si namque capitali Connthij conftitutio, quemad>
pro^OYtionaPofo di maggiorealtegz.a 3 cb egli non è m largoegg.a 3 e moc J Lim authoridem teftatur, ex virginalis oris’ftatu habituq. prò-
J pp eilprr-t/i****, nuo! rsivtollvn dì fvu+ti rn/ iiipD/ 1 n • i* • r ■ .? . ^ __i ■ j; ... _j;
H : J » T «/ ' __
ofempte tal proportione. L’altera dellarchitraue i piede . .
<& onda vm r C altezza del fremo ipiedevno,& onde due, Ultez collocata,ad maiorem adhuc altitudine eo confcendet.Qnapropter
V delta cornice bkde vno ,& onde dieci: la qual cornice è molto «f lia . c perfuaii,& tot antiqmtatum exemplis.quE I ocis con»
J .entiofa 3 quantuque el.a fia ricca di lauori^pemoche u ic h - iam adìgnatam quammaximè laudandam & commendandam iudi-
galaconjonde: ma quello che è piuvitiojo/i e uvouolo Jopra la cai ^ lIs . Epiftylium pedis unius unci^q. unius, zophorus pedis vnius
fima s cofa che veramente dtfpiace all’occhio , e quello che più dee &fextantis<coronix deniq.pedes unius & dextantis altitudinem for-
efiere degno di biafimo 3 e quel vouolo intagliato nellapartefoperìo tiuntur. Ipfaq.coronix,quamuis fcalpturarum multitudine inlignis,
refe?nga membro alcuno[opra 3 chelo copiatacelo tionfia rigato 3 e liberior tamen perturbataq;apparet. Namque prarter confufionem
^onfumato dalleacque . ina [emprefurono de gì! ^Architetti lìcen* ex immodico fignorum apparatu prquenienté, Echini fuper ipfam-
licerneanman^noa neflritempidqnaliperpìaeerealjdgo ^toSdfmmerhò quldem P reprXTnd 1 a°& deleftatóa vidT-
mettono di molti intagli nelle opere loro, no battendo riguardo alla tur . eoque magi$) quòd Echino, cUm egregiè & artificiose admodu
qu affa dell ordine 3 e metteranno cosi di moki intagli nelle opere £{. ìnfculptus,partes fuperiores, nullo membro prorfus fuperìmpolì*
D oricbe 3 le quali ricercano granita, e fodeT^a^corne fariano nelle to,quod illum ab imbrium iniurijs incolurnem tueatur atque defen-
dat, quammaximo certe eius incommodo afeript^ alfignata;q. fue-
runt, Verùm tunc etiam haud fecus,quàm apudnosdicènnores atq;
audaciores complurès extabant Arcnitedi : qui, opériim ordine &
conditione nequaquà perfpeda, fed vulgo tantummodo gratificati
dudentes, fcalpturarum multitudinem citra villini deledum in om¬
nibus adhibere confueuerunt, & tà Doricas extrudiones>qu£ operu
grauitatem foliditatemque requirunt, quàm Corinthij generis ardi-
heia, quarproptereorum molliorem, teneriorem proprietatem
ornamentorum complurium varietatibus gaudent, fcalpturis com-
plent atque referciunt, At periti mehercle & folertes Architedi re¬
rum in primis naturas diifinguentes, propriafq. earum conditiones
r x • a' dclfo quale e oncie dicci .11 netto del ba, imitandaqueproponent : hn Corinthijs manus admouerint >
[amento spiedi due 3 &vrioncia in altera t La[ua cornice difopra proprias ordinis huiufce fymmetrias ac venuitates ad ea condeco :
è di altera mcz.a piede: la qual cornice ègratiofa 3 efì difeerneno randa exornandaq; adhibebunt, Hxc autem non ad dodiores, qui
bene ifuoi membrì 3 per ejier fra li due membri intagliati vn mem monitis noftris nequaqua indigere videntur, fed ad ignaros potius,
hro netto.Sopì a quefla cornice vi èrnel membro , ilquale fi dice ne imprudentes quandoq;errent,cautiores reddédos dixifle mmeiat.
corona lift! per quanto intendo io Vimmo ; l'altera della quale Verta» h ‘ s 111 prj.fentia omiffis, ^
alcune pietre,kquai non hanno fin, £x 4 fica coro ^ ice fu p S 4 rÌQrem elle affirmamus : qu* quidem ne i
pento alcuno 3 mafipuò credere vifujjerofopra altre co[e 3 1 alte^ f llbftante C oronice,cuius proiedura ex inferiori parte fufpicientibus
%a di queste pietre e onde dieci , l'altera delfimpofta dell'arco 3 e crepidini bafim corttenderet & prarpediret, occultetur obfcuretur-
oncie i o, la quale e pur fatta licentiofamente:e benché i tre mem 3 ve,plintho pedalis magnitudinis fuppohto altior aliquantulum eber
bri l'vn/opra l'altrofian diuerfiffono nondimeno conformi affai di tur. Huic bafis fuperior deinde fuccedit,qua; in dextantem afeendit.
■ • . à .... ^ / j • *
opere CorinthieJequali vogliono diuerfi ornamenti per la tenere^
£afua. Magi intendenti, e giudiciofi .Architetti [eruar anno [em¬
pre il decorose fé faranno le opere Doriche imitar anno ì buoni anti .
chi, i quali fi conformano piu conladottrina di Fitruuio: e fianco
fiiranno opereCorinthie, le vefliranno di quelli ornamenti, che a
tal ordine fi richiede, e questo ho io voluto dire per auertir quelli ,
che non fanno, perche quelli che fanno, non hanno hifogno del mio
parere . h orper tornare apropofito, foprff quefia cornice vi è vn
ffafamento,chefa tre piedejlali , ilqualepir non effiere occupato daf
ila cornice: ilfporto della quale per la veduta dabafio occuparla la*
delCarcopaJfaw . . mediocriter circunfufa videtur: membraque eius, cum mter auo
fculpta fplidum ac purum mernbrum.conftituatur,quamoptimè diftinguuntur. Coronici huic membrum iliaci, quod à Vitruuiodi
•./a jG.A ___ • , rt* • ✓S t ' n 1» t * • r n *. *. _C * J ' «
- ' — ■ . 4 . iVVtiWU JiLA Uwl. vOUUyVli • XVVIII ^ s '—9- - ( - --
tur fn£umbis,qu2 liberius nimirum licentiufque extruds fuerut,Quamuis autem tria membra ? altera alteris luperiiruòta atque
congdta,inter fefe diuerfa ac diili m ili a effe confpiciuntur ; cùm tamen eorum proieótura: omnino conueniant atque confentiant,
de operis venuftate nonnihil detrahere & imminuere profedò videntur. Sequentium membrorum denique ad fupeeiorem arcus
totius deffgnationem refponiiis apfymmetris, charaderum appofitiombiis anirpaduerfìs? quamprimum inrioteicent.
—
DI SEBASTIAN SERLIO.'
loi
r V <■ A .
♦
/
i
■
r
101 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
In V erotta Città molto anticavi fono moki archi fra i quali ve Veron^prgclara& antiquiffirna ™ aS q uL^conft ru/■> io
nè vno alla portati CaM vecchio : ilqualeveramenteh abuona ^ b P f orm ^totius pr Jftantiam,& ob fymmctriai : partium confensu
formate propor itone •QueH arco 3 per quanto fi comprende: era cojt quammax j m £ commendanda reperitur. Arcus fiu iufee, prout con-
ornato daucmti come di dietro, & anco per i fianchi hauea due en- •j cerc f as & f rons & pofticum fcalpturarum delicijs & venuftati-
frate* comeftpuò conofcereperi veftigì , che ancora fiveggono i bus enitebat : dunque item in lateribus adituum feu veftibulorum
Quello fu mi furato col mede fimo piede, col quale è mifumto Parco apertiones, ad eum oliai homines tranfmittebant , quemadmodùin
diVola paffuto/apertura delquale arco è inlatitudine piedi io, e è veftigijs fuperextantibus fatis fuperq. colligitur . Ad hunc autern
mxj0f LasrogajU delle colonne è piedi 2 ,&onde a fra Ivna co arcum dim etiendum idem prorfus pedalis menfar x genus, quo Po ;
l* ■ y )ÀÌ lenfem arcum nuper defcnptum fumus commenfi, a nobis adhibitu
lonna 3 e l altra e piedi 4,^ ome 5 La pilastrata dett arco > p. ^ E j u f q> pr imùm hiatus in pedum denum ac femis latitudinem
ài 2 >& onde %o,e queflo è quanto alle latitudini 3 &allegrojfezr c iuntur > Arcus antepagmenta,quas vulgu>pilaftratas appellat, bi-
•re. Ma dicendo delle altere , la bafe delpieieHalo della colonna pe dalia,fextante fuperadie&o, elle videntur : Arcus eiufdem lacera
col fuo tocco è alta piede 1 onde _?• il netto delpiedeflalo è pie interiora* quadrupedalem & femis craflìtudmem habent > Taberna-
dìA /r oncietre eme7a La fua cornice è onde io* e meza, L’aL eula inter columnas conftitutaun bipedalem dextantifq .latitudinem
£ extenduntur. Et hxc quidem de latitudinibus & crafTitudimbus fatis
tezzadeUabafedellacolonmìpwde iSqexifìimantur 1 Ad altitudine*modo dimetiendas tranfeun-
z,alabafe } e il capitello è piedi ij.&oncie$.l altera del capite teSj ^.yi 0 bate collima? ipfius perpediculum fulcientis bafim,plintho
lo è piedi li&oncie 4. > me%afaltera dell arcfntraue 3 epiede fimul acce pta,pedalem, & quadrantalem prsterea altitudinem ob-
vno 3 emezpf alterca del fregio è piede vno 3 & onde 7,e mez,a 3 1 t i nu ifl e a fftrmamus: Stylobata quadrupedalem & quadrantalem in-
altezxa della cornicele piede vnoffi onde 1 o ,e benché nel difegno fnper,femiuncia adie&ajfibi vendicat altitudinem: Eiufque coronix
qui a canto vifia ilfrontefpicio 3 non fi vede però nellarco , perche dextante,8t femiucicia adeita terrninatur \ Collimili bans in pedem
non vi è cofa alcun» dalla prima cornice insti, ^ndimmaneou
la farei,hauendo per regola generale chete cofe fuperiondiminui- q U mimo prlmj ipii coronici nini! quicquamfuperius incubiti Atqui
f'cono alleinferiori la quartaparte. Questa cornice adunque [ara la naries etiitemporis vetufiate coniumptus iayn vidcatut, nonnulla
quarta d'arte minore di quella difotte,e fia così diuifa : tutta l’al- tamen adirne retinet feruatq. veiligia,qu* ibi faftigiatam ohm iro-
1" . a LZ^umela t a meJparte fard per temextitiffe teftantur.Summa coromxnulla quidem apparet.ideoq.
te^aftapartta infuturo partile «uta.Lt meutfarte rap nu » os anti lore$ du$ modul0s rec8 ( em u S : eam tamen,fymmetna
partefaràper il membro [otto la corona, liqmle può ejjerevn dett- gnare ^ C0I Jf cr ibe re placuit ; id memorile femper infixum animoq;
ticolo 3 ouero vn vouolo 3 &vndpartefarà per la corona col fuo quar in r cu {p tum gerentes * riempe fuperiora ab inferioribus quarta parte
ir etto. La quartaparte farà per la cima detta gola dritta, La fu* ei f e diminuenda. Quapropter laprema h^c quoque coronix ab al-
proiettura fia quanto l altezza, e così farà fattala cornice fileno* tera inferius conftituca quarta parte dehei et, itaque diuidetur.Tota
re con la regola, fopradetta. Fra le colonne ci fono alcuni tabew quidem altitudo in quatuor partes ac femis di&ibuetunmediaque
dieci
ue,eoncie$ 3 emez > a in altezza. Il fregio è alto onciejew aiwz&a appellant 5 concedetur. ProieCtura altitudinem aasequaoir. 12C nac
della comic e fenica la cima 3 è onde Ai l'altezza del netto del fronte catione fumma coronix ad Architeóronicas leges aftabre fcite qu e
fpicio è onde otto. Sopra queflo tabernacolo è vna tabella con vna conftituetur. Inter columnas tabernacula nonnuMa, qu bus fimula -
de vno fi altezza di quesla cormcefie oncie 11 , f p f nr o Cn0I1 pariecis interiora pedis vnius, & dextantis interuallo perru-
vna mez. a figura,per quanto fi comprende,l altezza deivano dcU penetrantque ; Subftantium ftereobatarum, bafibus fimifque
arcojbench’egli flafepoltoquakbepartedabaflo,enondtmenopni ^ mu [ acceptis,altitudo quadrupedalis exiftit : Columeltevndequa-
che duplicata ; perche la fua latitudine, i piedi io. &vn quarto, qtie femipedulem craflìtudinem obtinent.Epiftylium quincunce ac
e la fua altezza è da piedi 1 t.cmezo. Della latitudine della pila. f e mi, zophorus femiped ali, coronix demum abfque firn* ìpfius ad-
fìrata dell’ano fi è dettola il capitello è della meiefima altezza ie aione mentali altitudine definiti »: Simplexque faftigij ìnterca-
& viene ad eZeauadrato ter omivia . L’opera di queflo arco pedo bcffalem altitudinem petit . Tabernacuhs demeeps tabelle
<0 viene ad eflere quadrato per ogni i. p e dittiamo , quedam,coronicibus m vertice collocans, lupenncumbunt . Tabel-
e Compoflta,&era molto ornata diflatue di bronzo, e di marmo, <J ^ Iadtudine bi pe dali,pedalique altitudine termmàtur :
per quanto fi comprende nei luoghi vacui > - Coronicefq. demum in deuneem fublimes afliirgunt, quibus, prout
confiat f quemadmodum autem ex yacuis fedibus & inanibuslociscomjcitur, aneorum fignorum, Se ex marmore item conlatq-
torutn apparatu miriffeè quidem ohm emicuifle vìdetur,
.
-V
%.
• 1
DI SEBASTIANI SERLIO.
2 , 0 $
loimqìie
zophoro ad
utw(w m, >mi(; • uyctouz untoti i “r vi “ i, i' ,,lkWJ «m,wiuwuuu)uuad vuq. ULUctiuctutuin veflìgia modo
di quello fono tanto piccioli,chemal fi poflono comprender e, nella conipiciuntur : adiedionis tamen a nobis excogitate modus ratioq.
cartafezuente fi vedrannopiù dìifufamente diffcenati, e de ferini r T cro h , £ rorri15 abhorret. At cùm membromm in priori hoc
Queffam trionfale,per quanto fi trouaferino nellaparteinterio. f fit exlIltas at 9 u e exigmtas, ut *grè per-
noi credo per due cagioni,prima non veggo chela infcnttione dica infcriptione permoti Vitruuiu,qui de ratione sedifìcatoria preclara
ritmino T? olitone, ma forfè fu vn altro vitruuio che lo fece. L’al - volumina illa compofuit ediditque,authorem exti riffe arbitrantur :
tra più efficace ragione fi è,che Vittimo Tollione ne ifuoife ritti di tl . os duplici nomine horutn fententiam minimè admittendam re-
Architettura danna i modiglioni, & identicoli in vna iflejjacor . cipiendatnue cenfemus. Primo quidem infcriptionis titulus Vitru-
nice, & vna tal cornice fi troua inquefiarco • però iononaffemo u - um PoII i ( > ri em haud nominatim appellar, fed aJntm fortaffe Vitru
che Fitrumo (io dico tlgranele architetto) babbkordinato quest’ ““®^ u ™4f" 0 P eris huiufceauthoremfuiirefufpicamu^ Deinde
avm Ma Cmrrtmp uà i & il£C raao eomtTl opmionemmanifefto falfitatis crimine redar-
> ! » belLa f° rm *. gmtatque condemnat, Vitrmiium Pollionem > qui Architeàuram
iiterarum monumenti? confignauit, mutulorum denticulorumqun eadem coronice permixtionetn ns-uaquam admittenté, quia
eam inerepantem potius & infe&antem reperimus. Quapropter cùm iu arcuato hoc opere coroni* aufinòdù qua; Vitruuianis
re P u S riat ’ fp-étan.da proponatur ; Vitruuium Architeftorum princioem arcum hunc aliquando infti-
mfc4te comn°end\mus mU VtCUmque tamentuenc > arcum ob forma; ibi confpeéte elegantiam ac venuftatem quaramaxi-
QueUe lettere fono folto il tabernacoli
delpiedefialo .
C. GAVIO. C F.
STRABONI.
Quefte lettere fono firitte nplfianco dell *
arco nella parte interiore *
kVITRVVIVS LL. CERCO
ARCHITECTVS.
Quefle lettere qui fitto fono ferii te nel piedeHato
del tabernacolo quifotto.
M. GAVIO. C. F.
MACRO-
*
♦
■
104 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ 1
■Perche io non ho [crìttoa pieno le mifme partieulari dei mera. Cùm nec propnas membronjm arcus fjropofiu fymmetrias hu
bri dell’arco pattatone anco gii ho dimoHrati in tal forma, che fi cufque abfoluenmus, nec eorum typos amplionbus fomjis, yt eia-
~ " J - , j? v r« v t« di. rius faciliufque ìntelliganturjconicripfenmus : ìdcirco fe quenti pa- ■
pojjino ben comprendere é pero n f%- I SZ ginacommòdiores&accuratioresfingulorum membroru defìgnav
morirmi , & inquefia firma da 1 propri trasportati, epi ima .1 al v tiones apponemus>eaque è proprijs exemplaribus deduda ad con¬
ferà del piedefìalo, il Zpcco delqwlec fognato G> è vn piede, e uen i en tes fòrmas ap cidi inè transferemus, A fty lobate igitqr exor-
treoncie, l'altera della bafe fopraefia èonciefei . il netto del dientes>eius pliiithum G litera infcriptumjpedisvnius & quadranti?
piedeftalofognato F,èpiediq-&onde tre 3 e mez,a. Lafua corni* infuper altitudine fìniemus : Bafìs mox fuccedentis altitùdo > femi~
fedi Copra è in altezza onciei o eme^a. L'altezza, della bafe della pedalis exiftit : Pijrum fìmplexqj ilylobata? ipfjus interuallu F li ter*
colonna è piede vno : il plintbo della quale fi contiene nella corona a ca^tens feiundum, m pedes quaternos & quadrantem ac femiun :
m ssS!! ^ ^SS!S ±f3a!^SSI!^S‘
deHaligreci,iquqlihannotalfGrma. Lacolonna striai ,ciò? c pi m thus in Lifim coronam conuertitur &permutatur. Idawtein
neilata da bafio ad alto, l altera del capitello di questa colonna commen tì gepus nobisj qui nonnullos Grsecorum fiylobatas hac
è piede vno,&onde 4 ,eme%£, ma la fua forma non e qui,per efier ea dem ratione compoiitos & conllitutos afpeximus > mirificè qui-
dimoHrata nel principio dell’ordine Compofito, il qual capitello è dem probatur. Coiumna itriata, ideiè ab imo ad fummum canali-
in effetto Compofito, benché tutto Carco fi può dire di opera Corin. culis quibufdam mfìgnita diltmdaque fuiffe videtur : Coiumna? ca-
tbia . Uquefìo capitello nelfopradetto luogofarà fognato C, cfi> pitulum ìmpofitum, pedi§ vnius ac trientis femiunci^que infuper
milmentenelmedefimoluogofitrom il epitelio delfmpoSUi di altimdmem pettt. eiufqueformam , quam fluentivolummemox
v a, , , \ f ; * ' „ ;ì : t/ ,u„ v A rn i; f v/1 fub Comporti ordims incipiente pervadanone explicatam defi-
quefl^ arco, il quale efegnato D, m p eitbc f g n atamóiie reperiesj confultò hicpra?termittimus, Quamuis enim
le colonne e qui auantifegnato H, e cosi La cornice conia bafe Je+ arcus tpaus conftrudio Corinthium genus imitatijr ^ capitulum ta ■
guata E, viene ad efier quella fitto i tabernacoli . la pgura C, e men , q U o modo fermonem habemus 3 ad Compofitum ordinem
quella tabella fopra i detti tabernacoli . Quella fognata D, e L ar~ magis declinat : ipfumque ibi C nota i ea?teris dùtindum ac fegre-
chitraue,ilfregio,ela cornice delfrontefpicio dei tabernacoli. La gregatum offcndes , Qumetiam capirulorum,qus arcus huiufee ad-
Jègnata B, e C opera che fira intorno Carco. La cornicefegnata J. iuntmeumbis, forma ipeciefque D litera ibidem annotatur. At
èia cornice principalefopr al arco, Usuale in effetto è molto grata tabernaculoriim deinde > qua? mter columnas media refidenti capi-
■ i n «ut* tllia H dtera hic fubfcripta apparenti Itemq; coronix & bafìs fimub
«■ è Muoma.nondtwm t Uap« fie W tv t[ ,o >C he due vok £ ^ dem0 nftrante, mébra tabernaculis fubftantia refcrant oflcn
te qui diletto ho detto,cioe che i modiglioni, & 1 dentimi m vna dl j nt q Ue : q tabellas tabernaculis ijfdem fuperpofitas exbibet : D#
cornice fono reprobati da Vhruuìo con ragioni efhcacifjme , Mq epidylium, zophorum a coronicemque faftigi; tabernacuiorum eo-
aquefiopaffofilieua vngran grido da molti, 2quali dicono che do- rumdem defìgnat :Bj opus arcum iplum circumambiens reprtefen-
po vitruuio tanti ^Architetti hanno fatto delle cornici con i modi- tat. A, primariam coronicem arcui defuper incumbentem propo -
glioni e con i denticoli per tutte le parti e A Italia , & anco fuori, nit ; qnz afpeòfui quamuis iucunda egregieq, admodum elaborata
che hormai non ci e più contradittione alcuna, anzi è lecito a eia - videatur, m commumfiìmum tamen illud erratumdn quo coroqkes
. . . ,, ---neutiquam elle torcmimis rationibus 4 v\-
coja : ma [e confefjaranno Vitruuio efier fiato quei grande circhi, truuio demonitrantur,in vnum compofuit atque coniunxit. Vgrurn
t etneo fcientifico, come confeffa La maggior parte, cfji propri leg- e numi ero clamore^ ingentes attolli mine fentio ; cùm feilieet poii
bendo Vitruuio con buon fenfo > da loro iHejJj fi condanneranno . Vitruuium tot celeberrimi deinceps préfCantifpmiq. Ar cHitedb
trumana dogmata feduìò itudiofeque ledit gntes mox raaonis iam expodt^ quam roboris plurimum habere arbitrantur ?iqfìr-
mitateininiDeciìbtateniquccognolcent. ,
«
io|
Di SEBASTI AN SERLIO.
i©6 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
In Verona alla Torta de ì Leoni è vrìarco antico, ilquale ha due Verona: haud procul à porta, qua a Leonibus appellane antiquuc
aperture:ilebein luooo alcuno nonhotromto,cioiebefianodue arcusduabusaperaonibuspatet: quem quidem arcuum numerum
_ __ ( _ . I- - ■ - ~* ~ ! i • * • • • ! • I ^ meminimus. Fornici hui'c nempe quamuis fex feneftrse fuperincu-
prenderefipofia chevifufferoflatuedi tutto rilteuo . Sopra lapn - interioraparietis admodum penetrabant, adeò vtiigna veheméter
ma cornice nelmez,o è incauato a modo di nicchio , ma d vna inca - p r0 minentia collocari ibi minimè potuilfe vi deantur . Mox lirper
natura,che poco entra nel muro: nondimeno con lo aiuto del [porto prima: coronicis ambitum media pars ad fcaphse leu conche firn ili-
itlla cornice vipoteuano Har perfine a fare qualche officio, men. tudinemdeui tamen nec profonda admodum parietis excifione per¬
ire Ci trionfaua: ma aueno poco importanti Architetto, eperò io folla confpicitur: attamen coronicis ipfius proiedura mmiftris non,
inutile, nera nelle feguentì cartemne Mt “' ,■ quam Are hitetìo parum conducente pmermittentes.adproprio^
fono molti,edmerfi orn*menti,cbefolamente faro cono(cerequali ’ lodulos fi „ illa£ i, T explicandos nunc accedemus. Figura G.pnmo-
elle fiano » La figura notata G,èil primo piedejtalo con lajua baje rum j n f e riorumq.ftylobatarum,eorum balibus foperadiundis,ftria~
fopra,& anco lo inditio della colonnajaquale è canellata,e tutti li tarumque columnarum indieijs quoque nonnullis appolitis? formas
membri fino proportionati alli propri • ilcapitellofignatoE, con atque dilpofitionesoftendit ‘ membraq. vniuerfa veris quamfimil-
larchitraue Copra rapprefenta quello che è [opra la prima colonna : limaprofedò vidertur. E, capitula, epiftylijs fuperadditis, colum-
come dinotato le caneUature% Lafigurafegnata D,viene ai ejfere nis
i • j • ? e la cornice ,ch e quse primo columnarunf inferiorum ordini fuperincumbun t,propo-
nelprmo ordine : laqual cornice per le autorità, e per gli ejjempi , ^ £ oronicis aLltem huiufee difpolìtio vtrum videlicet laudanda
che inpià luoghi ho allegati quìadietro : il prudente lettore potrà j mproban d av e uideatur, memori Ledori authoritates excmplaque
conofccresellaè vitiofa,ò buona. il capitello fignato F, e quello fepè fcpius _ à nobis a dduda meditanti iudicandum relinquimus . F,
chefiFtien l'arco alle colonne quadre, e quefti due capitelli fino di quadratarum coìumnarum, quas Antas redè nuncupabimns, capi-
overa Comùehta , e molto belli : iqualifino affai conformi a quei tuia arcuatam conuerlionem foftinentia patetacit. Duo autem hxc
canelvecchio . capitulorum genera E & Fliteris mfcripta,ex opere Compolito co-
n f n nreleferunt afpedumi necnon cum arcus foperioris, qui ueteris caftri foribus adiacet, capitulis maxi-
dant,& degan em 3 P Moduli vero cum a nobis iamiam expliciti declaratiq; fuerint, haud eli; quod in prxfentia denuo re-
P^' A^d p g ro comparto ut habeas uoluraus,fobfcriptas nempe figurationcs cum ucris cxemplanbus quammaxime
conuenire »
/
DI SEBASTIAN SERLIO.
701
ìLìiUM
'il!
irz£ìy ZTTTyr/ r/
■1 .tfiL
in-, ■juUMÀ
gf f 1 II»'———* , 4 <_*_
(X* ***+*?
ttlÉUà
I? <l(iljy
tilt
- ua j
"X
pib
n»
ili
|rj
&
\Si
s
11
|$S
Ìì !
igE
il
lég
1
|
Cc x
TERZ O LIBRO* DELLE ANTICHITÀ'
l'Jlica trionfale pzflato ( come io di(fi) kmoho ricco di orna- j^^j^Jjf^^^meMOTuìnleneribusa^auitabundarq.
mentì, e fra tanti ve ne fono dei bene meli „ & anco dei vmoji . t rum re ££ nonnulla ? perperam vero alia appofita conftitutaq
veramente nel detto arco io non ei trono cofa che mi offenda, eccet- rimt Etmehercie,fi veruni fateri velitnus,m eo mhil quicquam pre
to la cornice pattata, fegnataD,per le caufe già dette, ma tutti gk terCGr onicem D ob rationes iam addudas repreheniione dignum
-u..:. _ jì Uunn/t. *navttfiYa..p ol’intagli , anco le nninimn mirerà membraà nobis hactenus declarata?necno
, appofita
; arcuum fafti-
laforma di vnaaeuejvipncjwevvn quota vun^^j^-y ^j, s iuperioresimminenr : quiousugiuovt i«uuui;uuuis?fuperp olita
propriamente imitata,e mìfurata . jl capitello,e la bafe notata K, | lIis qiu bufdam deinde aiiurgentibus recumbebant. I Etera,fingu-
è la medefimafineflra dimoftrata in maggior forma , acciò ftano larum fex feneftrarum ? exiguis earum coromcibus Eèperadiunctis ,
m palio intefi li membri. La bafe,€l capitello,fegnato L,dinota la formatti ac fitum olfcendit : propnofque ipfarum modulo* atq. ter-
cioè in quella della colonna maggiore cogiunta con la minor e,ljlr ^ membra commodius iiite]ligatitur?fpeciem oftendunt. Bafis de-
chimto fu molto ingenìofoad accordare l’vna con i altra con quel nu ^ ca pit u lumq. qua: quidem ambo L nota appofita fignifìcantur,
bel modo ,fenz.a difunirle , hauendo rifpctto che la colonna mag- co j um !Ìlas ì n medijs pilarum feneftrarumq. fedibus collocata* de-
giore hauejfe la fila bafe conusniente, e la minore bauefie ancor lei monfirant.In vtriulque autem generis columnarum?maiorum vide-
minor batte conueniente a lei, laqual cofa io lodo molto . L'archi- licer minorumq. balibus confociandis copulandijque Architectus>
„« «U, ,i, r i,,H r c, T um. L ssgxB±rsrfflSSSSS B±S*
dtne f icondo ; laqual cornice e motto mockfla, e marinamente ^ & malori columnse bafim eius amplitudini conuenientem ,
non è cùnfufa da intagli,ma e ben compartita. llpiedeHalojegnfc & co lumnse item minori bafim perpufillse eius forma? congruentem
to B, dinota quello dell’vltimo ordì ne,fopra del quale vipofa la ha - tain e i e g anter diftribuit reddiditq. quod nempe viri iudicium fum-
fe notata M, e così il capitello che vi è fopra, efuo compagno, & e m j s i au dibus, ni fallor ? celebrandum & profequendum videtur . C
C orintbio puro : ilquale è conforme al proprio, e di opere, edigra- literajepidyliunijzophorumjcoronicemq.fecundi i ordinis proponiti
cilità,&è molto gratiofo per mio parere . L'architraue, ilfregio y coronicique modum adhibitum 5 tum quia mula, fcalptut ai um con-
, Ucor r me .legnata^,dmota gus cStebutioaem quammaximè commendamus . Stylobata, B
e vittofo, per batter folamente duefafce, an%i f e fujjerot p jj tera eam demonitrante? ad poftremum drdinem fpedat , cui bafis
fua lontananza fi confonderiano . Ma la cornice molto mipiace e\. M con f onanCe infcripta innititur : Capitulumque fupra bafim mox
fendo ella con modiglioni,efen^a identicoli, & anco ben Pompar- d#fignatum cum ea nimirum optime conuenit,& ex Corinthio fim-
titi li membri,e non e confufa d’intagli, & hà vnagratiofa proiet « pliciter opere conitat : pnefenfq. eius defignatio & operis textura
tura,laquale è alquanto piu della fua altezza . & corpons gracilitate vero exemplari» vnde origineni aeduxitiquà-
fimillima vtique exiftitj & eìcgans admoduiTbni fallor?elfe perfpicitur.Epiltylium> zophorus?coronixque? A Etera hxc tria deno¬
tante? fummas partes occuparunt. Epiftylium etfi duabus fafcijs tantummodo termmatur ? iti nullum camen ìdcirco vi luni ntil-
lamye reprehenfionem incurrit: quinimofitres huiufcemodifafcias teni<sve extitiflent?propter ìmmoaicam longinqui atemco-
fufionem quandam potius& impedimentum fibi vicifiim attuliffent. At coromcem? cum & mutulis abfque vllaprorfus denticu-
Iorum focietate fit infignita? membrorumque inìuper elegantiffimas diftribuaones ruent afiecuta, nec ingenti prxterea icalptu-
rarum multitudine opprimatur ? afpedluique deniqueiucundilHmaniproiediuraslpeciem?coronicis ^eiutdem vidclicet altitudine
longius aliquantulum excurrentemjobtinuefit ? iute mehercle iaudandam cotnmendandarnque ceniemus t
DI SEBASTIAN SERLIO.
Quefl'^frco trionfale fu fatto prima dell'arco paffato: per cloche
queflo e coperto da quello , &vie tanto d'interuallofrà l’vno , &
1 altro che con faticavi pub entrare vn’buomo per mifurare lecofe
le quali fono ancora in effere come dimoflra la figura quìfotto . Et
queflo penfo io ejiendo quefl' Areo in vn bel luogo della Città , &
volendo trionfare-.un altro Imperatore , che à fua memoriafàc effe,
ro l'altro arco fopr a quello per non bauer luogo più commodo, &
così conferuorono queflo . Il quale e mifurato con le medefime mu
fure de li'altro . L'apertura d*vn arco è piedi i i,in larg begz,a &
in altera piedi 17. lapilaflrata degl'archi è piedi vm,& onde 8
fra le due pilastrate fono piedi cinque & onde quattro , li cantoni
Triumphaiis hic arcus prior nimirum qudm alter iamiam expo iì-
tus in Iiicem prodijfle exiAimatur > nec immerito quidem , cùm jIle
huius afpe&umimpediat obfcuretq. Inter vtranq* vero ex mterce-
dunt anguille, vtegrè diligens quifpiam modulorum,qui,vt praden¬
ti patet defìgnationedncolumes adhuc extant,obferuator eas ingre
di poflìt. Hoc Rutena idcirco eueniffe arbitramur , quèd ciim arcus,
quem nunc dimetiendum & exponendum fufcepimusjin preclaro 8c
confpicuo vrbis totius loco fit conftitutus .* cùmque alteri deinceps
Imperatori propter rerum geftarum gloriam atque virtutem trinai-
phum pariter decreuiffenc : propter fummam loci opportunitaterri
fuperiorem arcu ibidem in eius gratiamfiatuerunt : & veteri è prò-
prijs fedibus nequaquam dimoto, arcui recentiori priorem locum
dumtaxat conceiferunt. Modulorum vero eadé prorfus ratio vtnfq.
dime-
110
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
a «mu** — ■■ —— - — w - — - —-
fono piedi tre per tetoda pela [cenata C } la qual ferve per jlnhu dimetiendis inferuit . Quapropter nos?recentiori iam expedito,ar-
tram,eonck6.emtza,el'dttiz.adelfregio hpiedivno, & oncìe
K*/ \ 1JLJU-VJLC4.LAA -;
E ac femiunciae infuper altitii-
sptuncem aciemis altitudi-
yno . vaiamtmvrupi a qucyw t umicc, e tu uuhv.jui unui mv ? p—-—i.—--—r— faperior?fextàte terminatilo
*s «««« e*r mexJ. La jwflìzM *//a ColonnafcaneUata , è pedi Cymatmm fub dennculo confhtutum,mente & quartana™*
. , , ‘z r •; partecomprehenditur.Cymatiumverodenticulomperpoiitumjm
uz ow«f 2,lafua altera fetida il capitello e P e ^ l 7 - & ° n ynciam vnam ac femis attollitur ; Aftragalus in vnciam vnam effer*
vna 9 & me\à. 1 altc%pLadel Capitello èoncie i o. U&ejia colonna tur . Cymatium corona iubiidens ? uncia? vnius & trium quartarum
non ha bafe , ne anco la firn cìnta da baffo , tnapofa così nuda [opra a }titudinem explet : Corona? quadranti femiunciasque altitudinem
vn zoccolo . tra lepnmefmcjhe erano termini in luogo di C olomie ? attingit ? Superiufque eius cymatium ? in fextam & quartam vnciam
l viiima cornice non fi vede che è murata . vnius*partem affurgit : Sima? quam rediam gululam noftrates appcl
lant? in quadrantem ac ieminneiam erigitur : Regala ei fiiperadiundfajièxtante concluditur ? Coronai totius proieéhira ? eiukiem
altitudinem asquat : Stereobata corona buie fuperincumbens ? in pedem unum,vnciamq. vnam pra^terea aciemis aicenait? Stria
tarimi columnarum crailitudines?pedales de quadrantales exiiiunt : Earumq* altitudmesju capitula dempiens? in pedesieptenos
qiUDiiìiqaiiìtaiiiuiiiiiiOQOiuppoiiusinniiuuLur- mici icncuutuaiiautua mll *. v ——. r • ;
vultus gerentes? columnaruarloco?medij coniìilunt . Summa demum coromx?propter obftrudhonjs ìmpedimentum ? compiei
minime potei!;.
l u ùii ì » ii; »I • U*ltì£l7il « i
llll3llll|?IIWUÌII?Ù»4llUi
*■ •• ^»»»»•«•! 1-4» 1 g 1 M • ìtyt
TT
{
1 r 1
i
. 1 -
i ;
JL 1
\
ili
- 1
i
.1
iti ili
J
1
. . «il-
. 1 di
—itìl
i« L
Itili,
i 4
in, Uh
L
1......
J—
DI SEB ASTIAN SERUO.
iti
r— v./
(Quella figura fignata B> rappr e finta l*gfZ
chinane jl fregio, e la cornice dell'arco paffuto s
Inguai fu mifurata minutamente , /'*//*£**
della prima fafcia dell * architraue ìoneig 0 tto 9
e tre qu arti . La fafciafMonda e alta anele 3. e
meza. la tema detta quadretto e alta onde $.
/* altezza del fregio è un piede , fronde 4. la
latitudine del triglifo e vn piede . il quadretto
f opr a il trìglifo e tre quarti di oncia , Valtrofi-
pra elfo e oncia zna& vn quarto.il cimanofot.
tc il denticelo e onde due fr vn quarto. battez¬
za del denticelo e onde 4.* tre quarti , fr il ca -
nettofopra ejfo e oncia vita , gli attraggali fono 3.
quarti di oncia.il cimatio/opra ejfi e onde /. fr
vn quarto;?altezza della coronai cncie 4 il fuo
cimatio e onciedued'altezza della cima e onde
4 ilfuo quadretto e onde due e meza, La prò •
lettura del tutto e quanto la fua altezza . Tutto
queCfarco fi può dire di cpera Dorica .eccetto glt
attragalì intagliati,che fono vn poco licentiofi ,
ma cglifìvn capriccio che venne all jlrckitet*
io Di molte altre cofe che fono in Verona io novi
tratterò, per ejferui delle antichità molto licenr
liefe, e ma firn ameni e Varco trionfale che fi dice
de i Borfariie per ejfer cofa barbara', io non l'ho
3 voluto mettere fra quelle cofebslle.e bene intefe
r
»
bmnes exquilìttìfin^certè rarirnie^arfvnfitf !?^S' UI, r Z0 ^ > ^ oriiln,coro ® cem< 5 (le arcus fuperioris defignat : modaliq. , ‘ 111111 J !
Altera deinrem Ti ^“„ÌÌ' on ri c ? £ P tl dedu &* taenwt, Prior epiftvlii fafcia beffe, & trium noci» unius quarta r um mfitper altitudinem obtinet
*tresinfuper fubftan$ >& quarta unefe uniuspartedefiraitunIpfequedenticulusintrientems
«r «L Uri, - - ■■ -
»«te concjuduunsifna 1 a “ r3 S. a,is foperftans.unci*
altitudine coardatur; Aftragali ad tresuncia? unuis quarta
SS 1 ‘: 1 ) P erlta 5?> un ^ae unius & quart? partis altitudine continetur; Corona in trientem erigitur ; eiufqueCymatium fex
lufdenj altitudine®Vana?*?*• « endl cat altitudine^ :Regulaq. ipfius fextante ac femiunciaterminatur. Totius coronicis demum proicdura
Ui n certos ac flatutos artis kne><? uhSE* m u 5 • Uer ^ C( jnftriidio > P^ter infculptos dumtaxat aftrag alos>Doricum opus redolere mdetur ; ìlli nanque
0l npluribus^gu^e Verona onf; " S egrediantiiraArchitedum nouis quibufdam commentis ftudiòfius attendentem praiferenmt.. De alijs uero
te mque triimiphalem arrnm rmiVVu!! lta S r 5 £ FO P terea 9 u òd licentiori s quam pareflet ? ratione extruda? fuerunt 3 nequaquara lue peragemus>
ir 9Pter barbaricarn on^rk l - ^ lìS «urlatiuiii appellata tura propter opifìcis in co conftituendo eftramem & immoderatam licentiam tuin_,
unirne phcm P * pms pQCmn atque coippolidoneiTiiinter pr^claràs fdteqtie inftrudas elegantifixmequv diftributas antiquitatesreferre
»<
»
112 .
TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ*
la figura qui fitto fognata^, io giudicai chcfnjfe la fiena di Figuram A>qiiat»*hic fabfcriptam intueris,theatri Scenam quan
vntbeatro.&è tra Fronde,cTenacina.Ma deltheam ci fono co- dai» olita extjtjlk arbitrami», eaque: inter Fundos Tarracmamque
jcem y lagnale e ajfaipm pinata che ni n imoftra qui . * / nt; q Uam <jj[ rLl tam ac demolita longè magis>qudm ex pradenti fche-
cauallo ne tolfifola mente in iijjegno La muentione. Laportajegna- mate qmfquam conijcere poilìnofiendimus : fed eius fpecié raptim
i ta B,èa Spoleto 9 & è antica di opera Doricado non La mif irai , ma ^ properè crailìorejvt aiunt, Miner.ua perfcnplimus, 0 (Hum B lice -
così a cannilo disegnai la ìnuentìone 9 e la forma lo giudicai la fifa ra iafcriptuabSpoletio reperitur > & Dorico opere iandiu elaboratù
latitudine circa 1 5 .piedi antichi. Laporta fognata C,è tra Foligno ac perueciillum effe confpicitur : Nec in eius modulis accipiendis
e Roma fuori di $irada ì &ancora chepaia eofaliccntiofa.perche? nos quicquam laboraimmis, fed confeftim acque extemplo inueft-
creo rompe ilcorfi dcll’arcbitraue,e del fregio: nondimeno nonmi tiomsformsq. typumarnpmmus, VOTWmo «uslatinidmem,
,. r . 1 , • • . ... ' • /> r , qumdenum pedani maiorum circiter elle ìudicauimus. Oitiu C de-
difpiacquelapnucntme, ne m curai di migrare fe non la kmudi- £_ £ orum & Romam medio loco con ttitutum, ab
ne,e la longitudine: laquale e piedi 18, e piedi 21 ,e mego, e giu- ftineris reditudine nonmhii ddiectit. Quamuis autem eius itrudu -
dicai che qneftofufjeyn tempietto atramente vnfepolcro f ma fta ra , ar cu cpitìyhj Zophoriq;perpetaitatem abfcindente > licentior
ciò che effer fi veglia 9 che la cofa è molto grata alla visla . liberior paululum yideatur ? inuétionem attamen haud omnino itn-
probamus; nec eius>pmer longitudmendatitiidinemqiie, aliud quicquam fiimus dimeni! : quarum hsec denis odonis pedibus »
ilìaque pedibus yicenis^altero dimjdioque infuper addito > continetur: facellumque auc iijonumentum aliquod hoc antiquitus
fprjfican exciciife putamus, Veriìm quicqmd illùd fiiiffe dicaturffpeciem aipedui blandam admodum iucundamque effe conila».
DI SEBASTIAN SERLIO.
èfTnS SP fv/2. il t \ A * - . * „ _ _
ì tatto atterrato
tZZ^T: ni:
- ,u ‘\‘ l f P ar,e *“ ,xa / "» fi**‘btfifihne udettiione nel msudd longimdwem aflequuntur. Porticuma efnìmS f ex . a S‘ntattnun
T nale evi, apertura 11 fido di meno è ornato di nicchi che accompagni, XXXI) defimtur : Anguiarium pilariim^òmn^ latltudo palmi®
glt altri che fono nel mitro. Circa alle aiteuceper ejjer molto ripieno franco crafiitudo palmis Xlì ter'ninanir*c' "V? mmbus membns adieftlj ,
perchecraMcome dentro,ionon lemifjai l anco pi nonciefer modul,sreliquarf,
.. . amnetcoVlaS
,,, terzo libro delle antichità
delie moderne, emafimamente di quelle di Bramante Architetto , querecent ; orutn authorum opera in medium próponarous, ra
banche beri non l’ho lattato adietro battendo dimostrato ilfiupendo f uac i cre uidecur, eaque prafertim, qua: a Bramante lapicntifiu
riiOrìndi Sai Pietro, & altre cofc trattando de i tempi) facn , e nempe Architelo iampridem inftituta excitataq. fuerunt: quatiuu,
l* buona Archilei. fopenus,dum&admirandam BafilicatPetnmqlem exponeremus ,
yeramentejtjfMdu€tbtjtomum come fanno àliaqueitemadfacraru«Bum conformationes attmenm perfora-
tura colmerò pero ai Giulio li. i omep fj ri* Gnu «Jinr viri mentionem habuimus. Idq.mteromnes
fede tante,e così belle opere da lui fatte m R orna, dellequalt la figa- tar^ •_ 0 nftat,Bramantem fub Mi) Secundi Pontìficiam authoritate
ra qui f otto n"e ma. Quella e ma loggia fatta a Bclucdere ne t P is ( ' acr ; s aufpicijs primum veram folidamque Archlteéturam
Cardini del Papa, nella quale fi comprendono due belle co e ima jS Q - ad internec i one m redaftam erexiflejquemadmodum tot
% Porteria tua, che accenna alla perpetuità per ejferei piUHroni adeo q US . elegantium operimi, qua: Roma: ao eo elaborata conipi-
sassi
Mtas, «*,
flatojuraperla meta ucciatam imene
bafed'ejfoptcdcflalo faràquanto è la pilafirata dell’ateo.I altezza
della cornice del piedeitalo fia la nona parte manco dellabafe.l al-
ter lì! della colonna con la bafe et capitello fia none grò] jezge d
efia,c la fettìma parte di più. La bafe farà per niex.a grofieg~a di
colonna,clcapitellofaràper ma trofica, 6 ' ballerà la fettìma
parte dipiìtper l’abaco, l’altezgfdell’àrebimue,delfregio,c de da
ri il ■t-.ìorip&rrìn Cptì^ ri. la fua. hd.fd.S CUlCii dltCZ7L,d
ptione à nobis iam definiti aet^minauq.memac.imnuu^ 4^4*
etiam concurrentibus > prceiarum hoc opus fuos abioiuit commen-
fus. Arcus qiudem palraorura xm latituònem oteiaent; Kademq.
prorfus latitudo maioribus pilis > tam videlicet plcnioripus quam
laxioribus earum partibus acceptis.debctiicquarum frontes m par-
tes vndenas diuiduntur : Du* quidem antepagmentis auobusa,-
cuatas conuerficnes extollentibus affignantur; Mox dtue-partes lm r
puIìs reddtititur columnisjque bis prò duarum columnarum numero
antepagmfnti arcuai fulcientis latitudmem expiec :
dem coronix>altitudÌnem nona parte bah minorerà iortitur.CoIiini
"77. T j".^ • Ma di quefli refalti, «oc autem commenti genus prudenti Architelo Ta XÌ . • *
o lafene che dire vogliamo, ne ho trattato pia difufamente nel £ erte c °‘^ uc « • Necenim reffientesror^
quarto libro,nel trattato delle colonne. ful ? c adhibend^fed alids probe alias maiè refoonde^ q r
dm mtercipientur.huiufcemodicoronarumreceffusàdmitteS U “- n?n ^ ua< J uam duabns femicolumnisPateraaDMftk’mi*
r Yc|3 7n i TRRO DELLE ANTICHITÀ
lcK//U L B-amantisArchiteliopusApr^clammilludquidcmjiaimcxpc.
Qui adktw Mimsìmo m’opera di Bramante Arch tett , . ^ odò ad alteruimlmeartis fubtilitatem feu. torna* elega
- e così nella fcgucnts cartamdmofìwo vn dira non tnen bella ^ ifieriSjeo ncquicqtiam inferius, quod ex authons eiufdem
dellazaffata fattadalfopradetìOidalbtquaiel Architetto prudente, pr0lien j t 0 fficina>explicandum ac defignandum accedemus: ìndeq.
nf ùotracauar e cojìr uno grande y per la diuerfua degli ornamenti £ lduftrius A rchitedus>propter ornamentorum complurmni ibi exi-
nondimenoperche ipil&n del primo ordineDoricafm ano n appo ada jP duffl e iabo r ati,fibi mutuò perbellè refpondebant:At cùm pri-
deboli, e gli archi troppo grandi allapropomone de i piUsln . & ^ 0 mmum Dorici ordinis pii* imbecilliores extitiffent, & arcuum
anco dia fodera del muro dell'ordine Ionieofopra efjOyinproaj- f uper i ndu &oruiii circmationes tum cum iubltantqum pilanini gra-
fo di tempo quella opera cominciò a rumare .* ma Baldefiare ò ane- cdiCa te, tum edam cum Ionici panetis deiuper mcumbentis graui-
Ce Architetto raro f& intendente riparò a tal ruma , facendogli tate coliate:, in latiorem ambicum patuilìent ; tempore demdepro-
/ „ «il navate dalle band p a i detti pilafìri affai bene accompa- cedente opus fatifccre diftoiuiq. cernì:. At Balthalarem benenfem ,
deunep io L che Architetto prude . celebemmum quippe de perfpicaciflìmum Architedum>hiuc inco-
gnatecon li jm folto archi, epe> o io aijjt tue r ^ nP ~f ens remediuni mox attulilfe confpicimus : pilis emm a
te poma da quefìafabrica imparare- imparare dico non fidiamente ^ dl f po f ltls paraftatas nonnullas ( vulgus pilaftratas appel¬
li imitare le cofe belle, e bene intèse, ma,guardar fida glierrori , ad Iatera P adlunx P i t , quibus inferiores arcus perbellè vtiqueim-
& batterfempre confideratme y cbe quantità di pejo babbuino a fuit aptaultq- . Quapropter folertcm Architedum ex propofito
follenere le cofe inferiori , e fia fempre l’Architetto piu pnfio tu £ oere iad g lie m vtilitatem percepturum haud immento dixiiìe vi-
midn che animofo • Perche fe farà timido andava fempre riferuato d e mur . Nec emm ille? qux conuenmnt acque conducunpprompte
^MiXSmmte,eaconfigao etkm dei mimi dumtaxat mmabKur acque celerrime compiccìemr;verum errata
di fi, d/i quali fcfefru s’impara m ; fi fari reputabit, q«wnam
(hefi confidi troppo nel fiofap ere ; egli non vorràconfiJiod a densratl0 au£ magnitudo rebus inferionbus turò commodeve
trui, per laqudeofa fpejfevolleperirà, cioè che lejne eoe gli m t\j ffit . & ln oper ibus exttuendis timidiorem mehercle qua
-• < - .-•-«,« *tu Unai/,mrWiofìarlo,e diamo qua* au daciorem eum exiitere mallem.$i namque timidior fuerit.cautus
* & fedato niiu perpetuò meedet, demandataq. libi negotia maxima
J_ • r,nnr\Af\ UT? Ph3m inferiori^ Of-
opoluam moGoporncum , W uih.i/‘1««vuì«u
... , cercas anignemus rationes.Arcuats ap^rnonis iaticudom oao par.
^Z 2 tTtnìZ 7 l^uartapmen cioè ddpmmnto dei primo or tes dilunga e tur,quarum tres piiarum ìpiaruai rrontious tnouutur,
t t ,tdi^sUeOH»mpnlit^v-,d‘mo-<ir,,neh,^o,ecolì [uri , L ° [ U l ^ ll)1[l jparl.Laci 5 1 bc.an^p-gm-.ii:is»rcum'iiJlcicncibLis,
tutti II membri faranno diminuiti la quarta parte mfefteffi E Pillsque CO iumnarum craliicudmibus aicribuncur : Stylobatarum
fifarè del terwordmejlquale è Comthio , ma non ci e frumento ait;Kl / c { irieSjC iimidiam arcuauT apertionis ■ latitudine^ adjquabut ?
non potendo capire nella ìxampa .* pia per non kffar cQnfujo H Ut- ^ 0 | uinna rum altitudinesibafìbus capitulifque limili adieais,eanm-
tore come le due colonnelle che fono nel vacuo aimt%o, babbi no d , m cra ffitudines octies comprehendunt : Epiitylij» zophori, coro-
hauere il (ho finimento : vnà jimile inuentionefi troueràrnlquar* mciiq. aÌcitudo>aiti£udinis columnariim qnartam parteoltaatmn-
J. _ *>Henrhelprnlnnnelle Ciano lènto?:non modo libi vendicat. Secundusordo deincepsj li cum primo iam
expolito conferatur> quarta parteimminuitur atque uecrekit : nq.
elocutionis huiufee fenlus exiftit, qtiòd li ab uno primi ordims pa«
uimento ad fummam vique èiuidemcoromceminteruallumin qu^,-
r . ., * * v »• tuor diuidaturfegmencaeternaeorumlimai acceptaintegra Ionici
quelli del primo ordine : perche gli altri non fi bebbe commina di humfce ordiniS a f Citudme m metientur i eademque prorfus ratione
mifurarvlue fui auertìto alla cornice Dorica, chejopì a il trighpbo me[n 5 ra om nia in fecundo hoc ordine collocata a pnormus, qux
fu dimenticato Per errore di fargli il modiglione {opra dvouolo . iam expliaumus,membns quarta harte dehcient. Haudfecus etia
Uao. de Cormduo orarne tertum poitremamque fedemoccupanteafle.
Mabenji dimojtramMjowmiMw J i n r hic abioiuere oerricereaue nequaquam potuimus.Veruni ne Ledo-
rendurn v idetur>qaemp«^gerbr®W^^es^p^ 4 ti^^P^uS|gaes^m^c^>to*^^c^^^^rw.^ue ^^30 exoptantem ineertum $mbiguu-
rem> quara ìon admonitum volumus, eum quarto voiumme m Dorici or amis pertradauone commenti huic penimi
ve relinquamusj id ìpfum a _ • C o| u , n eii* ibi deicriotz Iomcum Kenus imitantur , ad Corinthium tamen mox
lis delìgnauonem vtique reper ^LteduSpropol! lOperismembra^ & coromces prajfertim > clarius adhuc percipere queat »
facillime traqueentu *Y, nlioribus icSmis defcnpta> & veris quamlìmiliima hic perfcnplimus : E a verò>qux ad ex ter os
idcirco primi ordmis membra at^iionDus i r. p , typé ld pr^monemasmempc mutuios»qui fuper.m-
iignationes appofuinius.
bauere il tuo finimento : vnajimite
(0 libra nell’ordine Dorico,e bembe le colonnelle inno lomce: non
dimeno fi poi, nono far Comète. Etacembe IMebmttpB*
medio intendere i membri , & i cornicvtmenti di que‘u opera, io
oli ho dimoili f>,ti m forma maggiore pnpoximatj a ipropri,dico di
multi del primo ordine ; perche gli altri non,i bebbe commodm di
t -r V r.' ^ *11 «rtnvjcacche oviadtmliPbo
/
DI SEBA STIAN SERL10.
WB8BaBaBMMaMaa r
\
\
s~>
\
«
*i$ TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ
Jt Beine deve in capo del giardino del Tap poltra le Loggie: che In Vaticano* praster ambuiationes a nobis ha&enus dedaratàs 5
... .. -• giumprimiìmPpntiiìcijhortiiJi Wm attigeris, loci accliuitate ad
forma di thè atro: la pianta della quale è qui /òtto dimostrata, & torma more conxtrtidam onendes > qua? ad planiciem quandam
anco ci bopofìo il profilo : per efiere meglio inufo , fi come per i • enc ^ tes ^ cmum Pfi rc *} 2 C 1 j: % ^ x c l Ui( ^ e f'n Ichnographiam (ub-
f ^^fmìftond t kpuò*edae Qui non ho tenuto conto «ufSTdiunximus! quemdmod”
delle mifure,vole,ìdofilamento diwofl,art la muentione della fia - £x mutuo Jiterarum refponfu nuilo negotio ciuis percipere licet .
la^delmexp circolo,come egli stia* Quefio mt%o circolo viene ad Hie, cum fcate tantummodo & hemicycli praeciarum inuentum&
efi ere molto eleuato dal primo giardino ver fi il palalo Tapale , elegantcm difpofìtionem patefecifle fatis effe arbitremur, modulo
e dietro detto meno circolo fi troua vna planicie molto grande con rum rationes idei reo deipeximus » Hemicyclus quidem a priori
jbelli appartamenti , & ameni giardini : a i quai luoghi fi va per le bortulo ad Vatieanam Pomifìcis curiam refpebtantejin altum velie¬
re porte , che fi veggono ne lati di qucSìo mezo circolo , nel qual educitur j moxque perampia fuccedit planicies aptis dite¬
lo vi fono molte Statue: e fra 1 altre il Laocoonte , lo Moline , S nT?^n r ^ Ue a " 1 } ^ ltat k ibus quammaximèMgnis:quò
molte altre coje belte . . tant fimulachra ; quis enim Laocoontis, Apollinis,Tyberis, Cleopa¬
tra^ Venens, Hcrcuieiq. truncjjnepnon fignorutn aliorimi procrea, qua? ibidem iUtiumtur/amam nomenq, obfecrò ignorar ?
DI SEBASTI A N SERLIQ.
2 19
uejlo qui lotto è il dritto de Jet piatita qui a canto dimostra! a,e Hic arco? fuperioris perpendicularem Tubiccimus eduzione; ficu t
(come ho dettolo non tratterò delle mifuve attendendo folàmente autem antea admonuimus 5 curri inuentioni (o\x mine attendati! us >
alla inuentìone : e benché quìfidimoflri vnfotopilajìroneper bau- admoduloriim ratiònes explicandas minime defeendemus. Quàuis
da con le colonne duplicate , egli fi accompagna con alcune loggie , Ruteni bina? ad extremos angulos pila? maioresicolutnnis vtrobique
delle quali ho trattato qui adietro, come appare per l'ordine delle duplicatisi tantnmmodo lue ftatuuntur; ambulationibus tamen > de
colonnne duplicate y e per inicchifra ef[e,& ancoper i quadri [opra < l ul ^ Lls iam p^rtraZauimus > pnrfens ngura coniungitur acque con <
- •■j ; , r, J 1* u tinuatnr : quemadmodum ex duplicium columnarum iene» necnon
1 detti medn. mi quefto luogo detto Belvedere ci fono molte altre e x fcaphis feti conchis inter columnas cqnftittttis : , fupcrpolìtifqne
cofejcquah m non le dimoiti 0 ^ epa l altre cofe vi e vn ?j cala a la - quadratis confici potei!. Locus hic 3 quem a iucundifhma pofitione
maca , nel tondo dellaqnalevi e vna fontana molto abbondante di Belucdere Itali paffim appellanti complurium quidem ornamente¬
rete : laqual fiala è tutta circondata dalle colonne nella parte rum varietate fplendefciti at fcalam eòe hi idem inprimis ibi adefife
interiore ylequd colonne fono di quattro ordini, cioè Tofcano , Do - perfpeximus 3 ad cuius radfees fons aqui's vberrimus fcatet 1 fcala?q.
rico, Iònico, Corìntbio, c Compoftto : ma quel che è di ammirano - P^rtes interiores columnis undiq. circumpofitis àmbiumur ,ipf*q.
np,& ingèniofifjìmoi è che fra l'vrì ordine, e Valtro non vi fi inter - coiumnas quaternis erdinious, Dorico uidelicet. Ionico? Gorinthio >
Conntbio, e del Co tintolo nel Compofito con tanto artificio , che ‘ ^udines atque diuerfitates abfque rei ullius interiezione fefemox
l buomo non fi auede doue vn ordine finifea . & entri nell altro : dì confequuntur ; eoq, artificio Dorico lonicum > Ionico Corinthium»
maniera che io giudico che Bramante non habbìa fatto nè la più Corinthiòque Compofitum genus ftatim fuccedit ; vt homines or-
bella,nè la piu artificio^a architettura di quefta . dinis unius finem, alterili fq. principium fecernere minimè nateant
Quapropter Bramantem hoc opere nec elegantius > nec artificiofius aliud unquam effcchls nobis periuademus.
1X0 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
Fuori di [{orna poco Mfcofto a Monte Mario è vn beUijJimo fito Extra Ronfiane vrbis pomgria, haud longius tamen, iuxti Maria.
tratterò, e dimoSlrero n gg f / . quam fummatim perftringere fatius fore exiflimamus. Àt, coteris
timo Raj aeuoda Primo * benché e gli fece altri appartamenti, e omiffis,ambulationem feu porticum quandam tantummodo, vnaq.
dette principio grande ad altre cof ?. Quèjta parte che fi chiama jpfius frontem 5 quam Vrbinatem illum diuinumq. Raphaelem inftì-
tortile,bendi ella fia quadrata: nondimeno egli hauea ordinato il tuiffe oliai accepimus > in profezia enarrabimus & defcribemus :
.detto cortile in rotondità,per quanto in parte dinotano ìfondmetì quamuis alias diftributiones infuper proclamili virum meditatum
il vcfiibolo notato A,eli due luoghi B, & C, non {tanno così, ma [ Lll(fc ibidem conftat, maioraq. adhuc certè moliri & aggredi vide-
pcr accompagnare lapianta logli ho cosìpoSli in corrifpondentia : ^ tur * Media P ars » quam finum cauodiumve appellabimus>etfì qua-
„ » l* r cf:r rp dm*»*» ***» a drata exiltiti tamen quantum ex fundamentis comicere hcet, cauo-
ferchelaparte C,fmifcemvn monte, come anco la parte della dium hoc rotlindior g fi gur * author ipfe inft ituerat. Veftibulum A
loggia fegnata E, ma ned altro capo della loggia notata F, non vi b jftera infcriptum>duoq loca ex aduerfo B & C confonantibus defì-
il memorinolo,e quejtofuper non diminuire alcuni appartamenti: gnata s haud hac 5 prout intueris, iacent feu collocanti^ ratione 5 veru
ma io per accompagnarla ce Ubo pofto. L'ordine diquefia loggia è nos ad Ichnographiam condeco randa mutuo huiufeemodi refpon-
belHjJimofil rido dellaquale è variato concordantemente : perciò - duximus difponenda. C namq. haud fecus qudm pars arn¬
ese la parte di me^o c a tribuna tonda, e le due dalle bande fono a b uiat i° n i s E Eguo notataci montem excurrit definitquei In altero
eroder and qual cielo,& anco ne iparieti Ciouan da Vdeneraro , aU r Cm ambuIatl oms eiufdem angulo, F Etera eum indicante, ne di-
gnofuo si nelle opere di ftucco,come nellegrottefche colorite, & m f um elegantioremq. fymmetnain,hemicy clmn ibi quoq. adiungere
aiuerji animali & altre binarne, che fra la bella, & bene intefa haud ueriti fumus. Profens nempe ambulatio miro quodam ordine
%Archìtettura,e gli ornamenti dìfiucco,e dipittura, e le Statue an- diftributa fuiffe videtur? fuperincuruumq. ipfius celu concordi qua-
fiche che vi fono, quefìa loggia fi può addimandare belliffìma . E dam diuerfitate proditum & infignitum apparenMedia nanq.teftiL
perche doue non è ilfemuircolo corrifpondente all'altro, Carchi- in ^.diifphorij morelli eft circunduda,quo uerò ad latera appo-
tetto non volle mancami di ornamento, fece che'lfuo degno allieuo nuntur ^ n camerarum fimilitudinem potius extrudg fuerunt.Cflum
Sauratorno,pitturaveramente molto bella, e tutte quefl’epere demum ammantium formis,complunbufq.portentisindudis 5 Ioan-
lejece fare il Cardinal de Medici, chefu poi Tapa Clemente* js^on nes Vtinenfìs uir vtiq, flngularis tam affabrè excoluit? diftmxitj atq.
porrò neifcrìtti la mifura di quefta loggia , bafhfolmente la inue- perfecit: ut artem, iudicium, ingenijq. fui felicitateli] ibi depidam,
rione all ^Architetto : benché tutte le cofe fono prppvrt ionate alle ex prdfam,atq. teftatam potentati femper reliquerit. Qiiapropter
proprie, eiafeguente figura dinota il diritto, eia fae eia di effa log- Eue rationis edificatorio peritia & artificio delederis j fiue piduro
già: ma non vi fono quei nìcchi dalle bande, liquali uiho pollo Per P^foceq.dlecebris tenearis,fiue demum ftatuarum antiquitates su-
ornamento . 2 ? J c ma ueneratione profequaris, in ambulatione propofita hec omnia
terramare* * Mp narc Altera V a # at i m reperies.Sed Architeli acumen atq. ìudicium obfecro con.
incntis;MiumRomanumwfclarum eiusalumnumjuUbiingentemPo^ypfieramSatyrorumcom^uriuir^coronaftipattìm' 1 ^^
SSSiSafeK Cardinaiis Medicei.qui fummum deinde pondficatum adeptusCI
nwuaSi^hk ÌdooKk 1 Architóftn U ^ ftfa S a “ te . P«fefta ejaborataq. fuerunt. Ainbulauoms uetò moduios
deaerata nmnrbfnerifaad^ ài™,film ^ lnuel,t,0!,eOT fatl ? fore nunc ai'bitramur.'prafertim cùm membra omnia hic
coni-acfc?Dh® feu conebs Se< l ,,e,B dejnde fi S Bra am bnIatioms eiufdem fronte» lateraq. prò.
«ratia" à nobis adiundte adhibiteo fu»nmr rd « “era opens forma nequaqnam accepta, omatus tamen cuiufdam
qmdem adnosirìtumtós iuerùmad Ji nmotira<luc femper habtt0 > Dextrnm &finiftrum haud
quod nobls dextrum,figure finiflrtS «c quod dii " b ^ e ^^^bportereiadeò ut
GMJUJIM
DI SEBÀS rIAN SERLIO.
12,1
JPer laparte qulauàtifegnata B,&jt,fipuo comprendere m- Ex fiibiedl* quidern figura partibus, qua? B & A notis inrcribnii-
to il cielo della loggia [opra narrata: la bollerà della quale confi - tur>totimi fuperioris ambulationis cadimi aperitur acque patefcit ;
jle tutta nell’angolo , doue eia croce, ilquale fi accompagna molto eiufq.laus vmuerfa ferè in angulo ad dexteram conftitutojcrucis fi-
bene neltorsu la tributa di megp,e và fempre ligando con la dupli - £ no e 111111 , ! ? c ‘ i S ant:ej CC Jd Ui Mediani fph*ricamq. teftudi-
catione delle colonne ad ogni faccia di pilaftro : lequal colotinefer
h corona oberimene integra,non vengono a far parer deboli ipda - Nec ipfe umetl column*, taperiori corona integre petuamquè
ftn,an%i tal leggiadria, e rompimento delpilafiro conucrfo m due remanente, pilas infirmiores imbecilliorefq. redclunt: quinimo hu-
colonne fa vago v edere,nondimeno fià -neltermine del pilastro fo- iufcemodi pilarum imminutiones, earumque in dupiices columnas
dO'pcrcheil medefimofa labafe d'effo pilaftro. E perche nella fi- conuerfiones permutationefue afpe&ui pr*clarè admodum egre,
gara qui auanti non è dimoflrato fi non vna colonna piana nel pi- g^que refpondent, Nec pilarum idcirco foliditati quicquam detra-
lafiro, e la parte d'vn altra , per efier medio intefo dico , che o?ni • ur 5 Cl i ? 1 Lim oa i es confi mili quoque ratione extruòi* confpi-
faccia di pilaftro nella parte interiore della loggia và diuifo in tre n Ih £ ' C1 U Ì l }i 11 ie ^ Lira P^ anarurn columnarum ,
parti,delle quali fi faranno due colonne piane fagli angoli, & vna novera quandan^tantummodo ddCtoSteStoffil
far a per la dmifione delle due colonne , e benché ( come ho detto di riores quandoq. videamur, id eos prarmonendos arbitramur, fin^u-
[opra) elle filano due colonne piane colfuo intercolunnio : nondime - las videlicet pilarumjfrontes ad ambulationis interiora fpedantes in
no viene ad ejjere vnpilafiro foiose queflo è per far la cofapiùgra - tres partes effe diuidendas : quarum du* planarumcolumnaru> quse
cile ne ifuoi ornamenti. angulos ffatuuntur, conformationibus tribuentur? reliqua medili
altera, vt diaum futa du* pian* .cotonina, intercolunnio meddexltou^Sfint?raicatame n“ eaquefo^Tofoifa ex'lSpro*
uemt atq. contargli : quod «cogitatimi innentiotus genus ad ornamentorum gracilitatem quammaxiniè certe condutit. P
Tra ialtre città d’Italia f ìgapolì è detto gentile,e nonfolamente
digentìliffime creante, e dì gran Baronaggi, e Signori di Caftelli,
Conti infiniti gentil’huomini,e nobiltà grande: ma e così ben
dotato di giardini, e di luoghi di piacere : quanto paefe d'Italia : e
fra gli altri luoghi amenze diletteuoli,che fono fuori della città, vi
è vnpalalo,che[egli diceToggio Reale > ilquale il ReJLlfonfo
fece edificare per[ito diletto nel tempo , che la già felice Italia era
Piu vnita 3 & bora infelice per le fue difcordie . La forma deli' cdi-
Ex compluribus Itali* ciuitatibus fola Ncapolim vrban* eogno-
men libi vendicaffe reperimus: Nec enim morum vrbanitate folùm,
& Satraparum infuperfflegulorum, Comitum, Optimatumq. innu¬
mera ferè multitudme claret;verùm & hortorum prseterea & locoru
confìmilium adeò amgnitatibus prseftat , vt nulli profe&ò Itali* to-
tius regioni hoc nomine fit conceffura. Inter complura autem iucu-
diora amcenioraq. loca,quse extra vrbis ìpfius ambitum fita confpi-
ciuntur, ingens qusedam & magnifica gdes ftatuitur, quam Regium
Podium incolg pafiìm appellant: propterea quòd Alfonfus Rexjta-
fia, qu* nunc dfflenfionum bellorumq.ciuilium meritas pf nas expé-
Ee die.
-
zzz
TERZO LIBRO DELLE A ti TIC HIT A'
fido in pianta & in diritto,e qui dì [otto. Lemifure non ri pongo , jfepacatum & iuaindiflìmurii xuum olim peragente , voluptatis &
percioche ho Colamento tenuto conto della inuentione, perche il animi grada praclaram hanc arderli fibijfertur inftituiffe. Edifìci)
prudente ^Architetto potrà marinarli di che grandezza vorrà Quidem Ichnographiam > & Orthographiam quoque in prafentia
thè fta ma camera,offendo tutte di vnagrandeTza y eda quella tot fubiunximus. moduhs aiue recenlendis ìdcirco abRinuimus>quo~
■' , 7 f j » ■ * a ìp 5; c*;«ii mam irnienti folius acumen atq.folertiam obferuatione dienam exi
tutte le altre mifure del rimanente dell edifìcio, llqu (come ho ^ mamus : Prudens enim mox Architedus>unius cubiculi magnitu-
detto ) quel nobihffimo Re vfauaper lefue delitie y eperche i luoghi a ^ libitum conftituta , eaq. ad cantera cubicula metienda dein-
.diviUafivfanopcrlaftate,emalJimamenteperH caldi grandi: il ce p S accommodatadiide tamquàexregula quadàjproportionis fpe-
cortile di queflo palalo e circondato da loggie fopra loggie y e nella data femper ratione , cundos reliqui adifìcij modulos colliget atq.
parte di mego fognata £ y fi difeendeua parecchi gradi in vna bella deducet. y£dis huiufee vfus*ut iam diximus 5 Regijs voluptatib. atq.
piantele mattonata^ nelqual luogo fi conduceuail Re con quelle Ma delicijs potifiìmum inieruiebat. \ erùm cùm rufticana adificia afti-
dame y e Baroni cheglipiaceua,e quitti apparecchiate lemenfe , con ^is temporib.aere prafercimi excandefcente, quamaptifllma effe vi-
put belde*p;a ere.faceua aprire alcuni luogbtficreti,doue che in t j um £ licera infcriptib compluribus gradationib. interiedis, ad pa-
vn momento s'cmpicua quel luogo di acque : di modo che le Mada - u i me utatam formoMìmamq. planiciem commodos expeditofque
me , &i Baroni nmaneuano tutti nell'acqua y e cosi ad vn tratto praftabat defeenfus : quò Rex > Matrona & Principibus ipfi iucun -
jtnAr, A/ivoiM stl li t> C*ron i tf'ivA imov» n 11 p! Iiinrrn /iCriuttn Cì rìt> 1 )tip ri tnriNnc fimiil mrìfi Q . no ITtlllmelilam fp mnfprrp fr.lpKot- •
^ « t .i • ^ ^ s* • / 7 "* * a* i jj q il r ^ e j ìlU - 1 nales; vnde aqua vehementius mox erumpentes locum illum confe¬
de i luoghi per dtuerfi augelli gròjfi y e minuti y dalle Baile ben forni- j lumor i s copia alluebant perfundebantq. , adeò vt fumma cum
te d'ogni forte di caualli y e dimolte altre cofebelle. Maper tornare omm um iucunditate difeumbentes immergerentur. Rege deinde
alle parti del palalo, ilquale è di quadrato perfetto : nella parte mandatimi reuocante 5 aquis refluentibus pauimentum ad priorati
interiore è circondato da loggie fopra loggie , a gli angoli dellequali quamprimùm reuertebatur ficcitatem. Eheu Italica? deìici£,quantu
nella grofjega del muro vi fono le fiale a lumaca per falbe alle par. propterciuiles diffenfiones inteftinaq. bella antiquifplédons & pri-
ti di fopra , e tanto è difopra quanto difetto . Le quattro logrie di Rina? torni* iam amififfis. De hortorum vero amenitatibus varijfq.
fuori fiatiate D y nonvi fono y ma per maggior commodità y & orna - eor . um diffribuaonibusj e arborum iriiótuuniq. copia & multitudi-
mento dell edificio vi Banano bene, e fai mnofoi tijfmepcrle bu - q Uì ^ us diuerfx tum maiorum tura minorum volucrum fpecies affer-
ne[palle , eoe oauenano da i lati : ne per quejio fi priuanano le uabanturjde ffabulis equicatu vario initructisjdeque alijs admiràdis
flange della[ua commoda luce y e le dette loggie /ariano difefe da i complunbus mhil eli quòd in prasientia ioquamur. Verum vt ^dis
ventre dal Sole ne ifianchi . propofìtab cuius area quadrata exiffit , membra iam perfequamur »
pattern intenorem porticibus ffbi inuicem accumulatis coaceruatifq.circunciudi aiiirmamusjad quarum angulos in interiori pa-
rietiscraffitudine fuperiorum partium confeendendarum grada cochlides fcalse excruda; accommodatasq. fuerunt, tantumq.in-
terualli fpatijq.fuperioribus quantum infenoribus partibus redditur ae diffribuitur.Quatern2e autem porticus, quas extrinfecus à
nobis hic adhibitas>& D iitera infcriptas intuens; nuils quidem ibi extant ; verùm ad asdiiicij ornatum atq .commoditatem quam
maximè certè conferrentj laterumq.adminiculis atque cohsejfìonibus intercedentibus 3 roboris ac fìrmitacis quamplurimumnépe
confequerentur. Nec tamen interiora asdium conciapia fi bi conuenienti propterea iumine deffituerentur : quinetiam porticuum
latera sdibus utrinque allìitentibus obteda, nec ventorum flatus vehementiores? nec Solisrapidos aftus quicquam profedò ex-
timefeerent. >
DI SEBAS TI A N SE R LIO.
forare la parte di fuori, _ Preferiti quidem fìgur,
e di dentro ylap arte notata ^dinota la parte di fuori. Laparte B, fìcij parCes demonftrare contèhdimus . A, partem exter
rapprefenta le loggie intcriori . La pane notata C, dinota le flange mL *m Pjoponit : B> interiores ambuiationes porticufve deinde defi~
nella pane interiore . In quefìa figura qui fotta non ho notato il co * : deteriora conclama demum oflendit. In fubfcripta antem
peno deli'edificio , perciocbe al mìo parere io vorria tale edifìcio r C . I ^ liatI0 ^ e contecfr sdifìcij fpeciem nequaquam exhibuimus: ip-
{coperto dimaniera, cbefipocejfe vfaré per fpaffo a mirare la cant-
V
PIANTA DEL POGGIO REALE DI NAPOLI.
Ee z
- 4 w TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
r ., tl'iwdodhUoedijichMptmortaU-, mi} venuto m NobisRegij & Neapolitatu sdifeij tnem ac fyinmttnam animo
9’'-' É ; ; i£ww ma in altra forma di repiiìantibus . alterarci fpecie qtuaem coofìmilb at diftributionum
ftnfi*M<U<ufp»/nt oautUv.fi . .■ ra tionibustantunimodòpermutatis>atque ad commcdiorem vfum
spianamenti, e forfè con miglior cwmoctita :pe\ciocne iejian%e J' orta p tC trachj&smunc componere libet. Supcriora cium triclinia fi-
di queUflfi.no tutte 4 ma'pandemi Uqual cofa non fi conmene, vQ cu bicula omnia, eadem prorfus magnitudine terminabàtur;quòd
cm è di bifr n ne che le prime [uno maggiori delle feconde. In que - 2 bf L?xc ium & a ratione alienum profe&ò uidetur: pnoribus namque
chceffendo fatto que fio edifìcio per vjfio ne tgrm calai, e non va- c j^ ns ! l!cem quondam imb cerziorerà & imperfeétlorem accipiant,
uendo cortile mi me%ot la fata,e le quattro cerner ejarmrtofempre O bfoiriora fore cauillabitur > ei hanc refponfionem mox atferemus^ :
frefchc,pernpn ripetere il Sole: liqmliappattamcntilaranno bo- cj U òd curii sedes Proposta ad afifruos ardores eftiigkndos reprimé-
tfiffimUegodeuolin
fipoflo che [eli muri jj
rimanented ejfofarapjn^ZcheefTendòmìetto nebut: & huiùfcemodi nempelocorù diuifiones mèriefianisseftibus
cregrofTez.?a- Io non . ì attero delle t, . <* JJ J , declinando inprimis eonferentatq. conducente Pra^fens nempe aedi-
proportionato : lo ejpmo Architetto potrà fecondo Laro m ficium e am forti tur pofitionem atque coliocationem? vt,dummodo
padrone imaginarfi la grandetta d rn luogo,e di quella fare tanti an g U i ares parietes craflìores extiterint , etfi intermedi^ dein le me-
piedi, fi potranno conofcere tutte l altre parti dell’edificio 3 e [opra diocrem crafiìtudinem pbtinehunt . Modulos vero figillatim recen-
tl tutto aue fio edificio fia collocato di fine , fel fitto lo comporta: fendos haud quidem exi ftimamus, cùm enim a?di ficium conuenien-
chrl Sole leuante prima batta in rnangolo ,accioch e tutte le parti tlb.perficiatur fymmetrijs,poterit nimirum folers Ar chitedus, do-
Edificio rechino a partieipar del Sole, perchefi'l Leuante bai mini mente pnus exploratadoci propofiti magnitudinem mox con-
ueu eaijiciov & r r r ) rìmrvndìoerCaL Cipereac definire:eaq.m totpedales velalterius cumfcumq.generis
tcjjeper rnafaccia, é il Pone p •* \ f - • modulos refoluta, cundas axiificij partes quamprimiìm determina¬
re, /a a Settentrione non b u ri b it atque diftinguet. Ei autem inprimis diligenter attendet, vt in x-
Sole,efiaria mal fona . dificio collocando fitus commoditau, & opportunitati potiifimum
confuluitfe videatur; adeò vt Sole exoriente angulus ei oppo/ tus totus mox illuftretur atque fplendefcat : namque hac pofitione
conftituta,cund^ edifici ) partes folari lumine perfruentur • Quòd fi orienti latu^ vnum tantummodo, occidenti alterum, &meri-
diei tertium exponeretur atque pateret : ambulationem, qra? ad Septentrionalem plagam conuerteretur,numquam Solaribus ra*
di js ili ultrari» & eo infalubrem peftilentemque fore proftdò comequeretur »
LOGIA
DI SEBASTIAN SERLIO. tlc
Indiuerji nudi & arimi fi potrUfabricarefopra la piatta qui Super aream defigiutam modomrn quidem tomelurium, diuer-
* lato: noniimcnoper efierqueftoluogo dipiacere : mi ìpatfio per ionOTq.generum fdificia condititi poflént : attamen cùm ad anim-'
piu vagheràfarlo di opera Ccy’ntìm,ne mi affaticar è in trattare ople&ationem & uoJuptaté a? de« proposta referatur > venuftiorem
delle ntifur€,ne circa le alte^ze^ma nel quarto libro nell'ordine Co - re ; e . X0 P tant ^ s Corinthiam ipfarn conftruximus atq» perfe-
rintbio , /;' trouerà yn trattato^ che fuppliràper ariette mifure col f 4 • eC 1 - 1 P ro P n j s taodiuis enarrando $ nec in altitudimbus re-
[corno ckuno, per itqualfìpoffneper affamo conofcer le loppe quendà feparatim.quo omnes eiofmodi m<ffi,ArcSteàii^cS
dato facete piane , >o diro mfcriMra . LxtotUn dato barde pii-, infeper concurrente,patefient,habebis,Quoniam autem in praTfenti
elettati s intendono baisene colonne piane di bajlo rdieuo, da bajìo deiignatiqne nulla? paraum omnino contrkdiones itnmmutionefvc
ai aito y laparte di rat ilo che è piu baffa^s' intende loggia Copra log- catane,quibus ambiilaciones a frontìum planiciebns diftinguere aut
gialle colonne delie quali vogliono e fiere tonde , & il medefmo P 9 ^P S? idcirco ad huiufee rei explicationem orationis lu-
farà dalli fianchi . Sipotria ancora Copra le loggie fanti yn lattre, n f dmbebimus. Duo latera, qua: vtrinq. apporta ad altiera con-
gato,o fialegiato di buone lafire ben commise diboniffimi fiacchi, tfeconfl-1^ parlln l emincn '
refillente alle piaggio, con,fuoiparapetii della Beffa cornicedel in medio duorumlaterum c!y tutfinlS^
primo ordine,e cosi la/ala di msgp con le quattro camere delfecodo ticus.quarum columns teretem formam accipiunt, porticibus aliis
ordine batteria miglior luce di quella difotto . Ter due rifpetti ho iuperftructas iuperpofitafq.defìgnat. Eandem conilmdionis quoq»
^ ~ _/_ ti J-) __ _ i*ahnr><=>m /'loffie, J_...__i* * _ r *. ~
gran [patio dalle prime [nettre al cielo delle flange . Ilqual farla m J 5Ctus excipiendos luflmsndofq 3 infterni
tenebrofo, e cosi lede tefineflrclle danno maggior luce alla fiala ; adizione concomitante: & hac nempe ratione medianum cenaci
l altronfpettoè, chele camcrepreffolafalanon vogliono effe re di lum> quaterna^. pariterillud circumambientia cubicula , qua: ad fe-
quella altera:mafipotranno ame^are, pertiche quelle ftnettre cundum ordinerà ipedant,largiori quam c?naculum,& cubicula in-
feruirannoper i menadi. Di molte altre cofe fi potria trattare , le feriora>uberioriq. luce conueftirentur. Pullllas autem eas feneftrarfi
quati faranno nel?arbitrio dell'architetto , apertiones feneftris ampiioribus in primo ordine collocatis duplici
restato humiles, vt qiufpiamfedens extra intnerinercmdm r^ e Cauf ?, ilI P^poiaimLis. Primo quidem^uòd cùm fcneftr»inferio-
riores addercntur, ylque ad fumma cubicu'oriim rerf uni tir 1 ^ 1110 r C Pp^^d^dienda: proponautur ; ab ìjs demde,mfi ax fupe-
fìllet : exdemq. pr.Tterea cenaculo lucem maiorem ube^re^Sl ip * U T m : c £ 9 ° Cìt ? lT } miTìls certe obfcurumq. remati-
naculum /ita ad ràntam altitudinem nequaquam educenda. ùibmmntrant. HuìC ìllud etiam accediti quodcubicula ìuxta c^«
bufdam fuper cubicula extrudis iiiiiminandl m?eruient^^da videnmr: at, a?qua diiufione confeda,fuperiores feneftella: celiis qui-
fent,verùm>ciira in hoc libro folas adificiommimtSne^n^^** pr f terea hls ’q“^ a <ftenus difta fuerunt.fuperaddi pof-
bueritj eligenda, peraintanda , pertradandaque rdmtuiimus ponen ^ as recc P enlt t l is > ctufinocu cnnfta Architeloj prout tpiì li-
IIIH
’• !*••«* •»* ••«ili ùi'jkiéSffi SS «’i
Jr.
«6 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
DE jEGYPTI admirandis ac svperbiS operibvs.
Rifca Romanorum artificum opera afpe&ui iucun-
da & preclara haud immeritò quidem;exmimatur:
At fi quis Grecorum edam monumenta > que ian-
liu ceciderutj& ex quorum manubijs Romam Ve-
netiafque, duas quippe Italia? totius opulentiifimas
vrbes , ornatas & cohoneftatas videmus , oculis in-
meri potuiffet; Grecos in §dificatoria facuitate Ro »
niams anceponendos forfitan effe iudicaret. Veruni quid de inulita-
TRATTATO di alcvne cose
Marauigliofe dell’Egitto.
3 Eramente lecofe degli antichi Rimani fono ma¬
raviglio f e a gli occhi noftri,ma chipotefic vede¬
re le ccfe dei Greci , lequali bormai fono tutte
e fifone, e delle cui fpoglie Roma, e venetìa ne è
molto adorna, forfè chefuperariano lecofe de i
_____ Bimani. Ma che diremo noi delle marauiglioftf-
frne cofe dèit£^to,leq U alipaionofik toHo fogni,echimere, che ^ y Mnmen Di6dòri sica fi, qui nonnulla earumVeftigia fefe ali-
cofe vere : nondimeno , pet che Inodoro Nicolo confo]] a dibatterne quanc j 0 CO nfpexiffe teffatur , authoritate permoti vera hec elle nos
veduto alcuni vcjììgi, mi fa credere che fusero vere , e fra l altre <J uoque j^taimis. Ex compluribus igitur, & admirandis operibus ,
cofe mirande, egli narra di vnafepoìtura Tvn Re d’Egitto nomato quorum mencio ab hoc grauiffimo habetur authore,Ofymandij Re-
Simandiofilquale ne i grandi, e genero fi fatti non hebbe pari . Era gj s ^gyptiorum & rerum geff aru magni elidine, & illuftrium fa&om
dunque quefia fepoltura lapin fup erbate piu mirabile, che mai per gloria omnibus preierendi egregium inprimis occurrit monumen-
altro Rè edificata fuffefia cui vrandezz~a era dieciftadi,cbe ridotti tum '> quo nec preclarius, nec malori dignum admiratione aiiud vn-
spasesi.” « SSa;:
iaportafua era ornata di variate,,e bellapmra,dent ol q a redigantur?milliare vnum,quarE a parte iniuper adieda, confidente
vno andito di lunghezza di duegiugert,che fono braccia 220,e la p r j niaq . ofiij ingreffio ex vario formofoq. lapide confiabat : moxq*
fua altezza era cubiti * 5. nel capo delquale andito fi trouam vn j n interiori veftibulo itio quedam in duorum iugerum>boc eft in pe-
p eri fillio,cioè vn cortile quadrato con le fue ìoggie intorno, & ogni dum quadringentorum & ocàoginta longitudinem extendebatur, &
loggia era lunga quattro giugeri, che fono braccia 440. nellequal in quadragintaquinque cubitorum altitudinem efferebatur; in eaq,
loffie in luo?o di colonne erano animali in vn pezzo dì pietra fcol* extrema periftylium, ideff quadrata quidam area porticibus vndiq»
piti’altezza de 1 quali era broccia 1 5 {opra dì quefii in luogo dar circutifepta refidebat : finguleq. porticus in quatupr mgerum, hoc
erano pietre larghe due paffa, er erano or n div it & columnis animantiu forme faxo ynico mfculpte, in lexdecim
stelle diagurro oltramanno . Eram ancora vn altro andito/mite cu ^i t orum altitudinem affurgebant : hifque Iapides nonnulli duoru
alpnmo,ma difcolturapiàgrojjamete ornato,all entrare del quale paffuiim latitudine prò epifiylijs defuper imponebantur, vbi mira
fi vede.uano tre gran fìatue di marno,opera di Menonfivna delle aftrorum ceruleo celeftive colore elaborata difiindaque varietas
qualifedeua ,e la mifura delfuopiedepaffaua braccia fette , onde refulgebat. Huic alia itio deinceps priori confimilis,yerùm crafflori
? » ? ^ * 1 . n — * . *. . * /T. n . .. I i Q-'J rncrpnAxOt' • trmn Pino in
, „ . • r 1 , a* foiciendas exliibebant, quarum vnam fédentem author effinxerat:
deJutprma^naaUfigUuolaJattramadreutS.ma.Moe) de - { oliu$ men f ura feptemcubitosexcedens,hancreliquaomnia
ditata Ose fi opera non falò per la grandeggia fot arami ra nda , ma ^ayptia fimulachra formg ampli cudine,ac valèitate exuperafle prò -
pei‘ mirabili arti,eper varie forti di natura dipietre fu eccellente : demonftrat. Haud prqcul ab ea binx ftatua? hinc & filine aff
quando fra tanta mole,nefcffura di forte alcunafivede{fe,ne mac - f U tgebant,quarum neutra prioris genu altitudine a;quabat:earumq B
chìa in alcun luogo ddlapìetrafùjje llfuo fcritto diceua. IO SO 1N£ altera matri 5 akera fili? Ofymandij Regis facra habebatur.Qpus hoc
SIM 4 "N DIO R^E DE' AjE, S E ALCV 1^0 D E- haud tantum ob mgentem magnitudmis molifq. jrationem, veruni
SIDERI CONOSCERE Qjr*ALE IO SlA STA- obartisperfeòhonemìnfupenneCnonoblapidimidiuerfitatescom-
n-n v r una r r 4 rf 7 n ru rf Kt n e m fin plUres admirandum eximiumq, extitfiìe videtur : cunnn tanta ma-
T0,E DOVE aoix G IACCIO GK^TfDEME^ ^ hin;eltrLlctorin ccnma vlla 5 necmiìumaink pl dcmaculacogmu
demata,Régiiim infignefin capite gefians fe & Rege fatam , &Regi
^ fi| ìificabat» lamia tranf-
_ T . . . ^ „ .... pturarum ibi exiftentiu
della città da quella parte,che la bagna ìfisime ; e poi fi come com- varietatem precedenti longè tiobiUus ijluftriufq. patebat: ibi nanq.
battendo il Re con vnaparte de i nemici 5 con l aiuto d'vnfuo leone Olymandij in Baélrianos,qui a Regius ipfius iiberorum imperio de-
domfikosd principio delia battaglia banca pofio gli nemici in fu- fecerant , expecìitiO crai inicuipta j ad quorum interitum atque per-
ga. Si vede,Uno m la.feconda parie i prigionieri con U mani, e con mcièm,n:viqeUcewo«apmsn™ pf nas expenderent, Rex pe-
igenitali tagM dd K< Lotti Solendo inferireqneU^er “SslnTuSuor coegtwotufq.
JRèSuperatigli nemici. Vedeanfi poi nella parte di mcLo due gra quej cui infidebat*virtute ac impetu fiiffragàte, eos in fugam vertiffe
flatue integre di altezza di braccia 1 6 . 1 ’vna . die quali del peri mmen fas erat. Ex altera parte deinde captiuos hofies ? mani bus ac
fillio fi anàaua per tre anditi • Apprefio quefie figure era Vna cafa genitaiibus exetìis,, a Rcgc hac nota & animorum timiditatem , de
e fonata fopra colonne, ogni lato della quale dal piede era due giu- efiecas corporum uire^ inimicis expro rart.e, tiaduclos afpexiiìes.
rapprejenumdo quei,che nelle cauje dubbie deputando dijco) dano, ^ ^ ro fljg at j s hoftibus, triumphantem cognouiffes . Mediana
onde appettano il parer di quelli, che ne i giudici} danno lejenten * ^enique perìfiylij partebine ingentis magnitudinis fiatile, & ex
c£“ ilTretorefolamcnteguardare alla verità , Lafciando questo
luogo adietro,pur nella detta cafa fi ritrouam vna fala,che da ogni
lato vi erano molte flange, neUequali erano apparate diuerfe forti litigante^
di cibi per mangiare : dove pili eminente degli altri er$ fcolpito , e j llc ficum fententijs quali inhiare, & ex eorum tamquam ex oraculì
di vanj colori ornato il R/, ilqualfaceua offerta, e dono a Dio di cuiuidam refponfis quodàmodo pendere videbantur. Controuerfijs
tuttofo oro, & argento, che ogni anno hauea dai tributar ij rife offo autem componendis atque dijudicandis triginta preefie fingeban-
Laqual fornica tuttaYidotta in argento era fritta tre milioni , e tùr, mediufq* inter hos Princeps quali iudiciorum antifies ac mode-
duerno mila mine . Dopofegmtauala libraria nellaquale orafo, ratoi; confidebat ; c w ventatis imago claufis oculis,magnaq.libroru
^ r. Mwur » un;/' / u r ' 'vt t // L Dnb In multitudme circunluia e colio pendebat : quibus notis mdicern mo-
pra forato ' ^ 7 >{I Mi A zD 1 C <A fi ^ j. fT V , rU oi viteq integritate ceteris prefiare deberefiudiciorumq.preie-
medicina aeL animo. Seguivano poi le magmi cu tutti i Dei di E- ^-] s acque Pretoribus veritatem tantummodoperfequendam effe
gìtto, & idoni da effèrgh offerti, fecondo che aciafcund effipiw tacite innuebatur.Forenfi hocloco traniabtOj in domo eadem cena-
i ’'v • v i /» « _ o * \i» 1 * 7 J . * . . t . 1*1 * f 9 r~\ ' w
DI SEBASTIAN SERLIO.
«eWmtemgliifwjficijdiuim, & mm per giuflitin ferme fra loco infcdptum, varijfq.’pigmsntoram generibus deliSi Regis
gli altri buommi . M vltimo della cafagia detta era vn edificio fimulachrum embat,quodcunque auri & argenti à vedtigalibus po-
regio,neiquale erano 20 .letti[aerati a Gioue,& a Giunone : nella P u ^ s quotannis perfoluebaturjid vniuermm Deo dicantis atque
„ parte difopra del quale erano le ftatue del Re Simandio, & iui era °& £rentis ; tributommq. fummam ad minarum ter decies centena ,
fepolto il corpo fuo . D'intorno a quello edificio erano piti flanzette, r a en ? 2 r ur u iniupe . r cófcendifle infcriptio fubie&a oRendebat*
Egitto <x qual! mu afeeniemm verfo la ietta fepoltura, Uqual &? deinceps .^gypuorum Deorum imagm^
era circondata da vngran cerchio S oro : il circuito del quale era hs conuementia lucudioraq. longo ordine fequebàtur. Haud profui
36$. braccia,& era vn braccio di groffe^a : nelqual cerchio per hmc Ofiris, cseteriqueReges ^gypti;, quicumq. uel Deorum cultus
ogni braccio era deferitto vn dì dell'anno, & il nafeere , & il tra- facraqtie edocentes,uel iura legefq. fingulari àudio profequentesun
montar delle [Ielle,& il loro Significato,feeddo la dottrina Egi tua . humanum genus benefici ac faJutares extitiflent, confpiciendi pro-
Sidice che il detto cerchio fu portato via al tempo che Cambife,e li P on ^bantur. In pollrema denique domus eiufdem fede a?dificium
Tcrfi dominarono in Egitto . E quefia fepoltura del gran Simandio f con ^ m< ^ uni Iatebat,quò Jeftift ernia puluina.
nonfolatnente fu la più ricca di tutte le altre,ma di artificio ancora .parte (X
più eccellente . Fù dopo molti anni Miris Re in Egitto, ilquale in corpus vnguentis perfufum, aromatibufq. delibutum ibidem afferà
Menfi edifico il Tropileo verfo tramontana, opera fra tutte l'altre uabatur • Poitremum autem hoc a?dificium cellula: quidem cóplures
più eccellente,Q^uefio mede fimo Rè fu quello, che po:c> più d vn mi* circunfidebant, in quibus cun<Ra animantium genera yEgyptijs riti-
gito fuori di Menfi cauo vn lago di marauigliofa vtilità , & incre - bus immolanda facrificandaq. coloribus expomebantur? lingulaquc
dibile per grandezza d'opera : per che fu grande tre mila feicento P ar * ter a d Regium monumentimi afpirare & confcendere videban-
ftadè, che fono miglia quattrocento cinquanta,e di altezza in moU ^ u ^’j^ uoc - aur f°' circilA ° ingsntis magnitudinis tamquam falcia cu-
ti luoghi era profondo cinquanta vlnc^cìoè cinquanta volte quanto
l vna,el alt, amati dell huomo fipuòpendere . Talmente che chi in quo per cubitosfingulos anniuerfari* dierum viciffitudines fìg il-
auertifceaaa vtilna donata a tutto l Egitto , & alla grandeuut latini erant deferiptemtenon Rellarum ortus atq.occafusmropneq.
della cofa.& allaprofondità, & intelletto del Rè, con tutte le lode earum virtutes atq. propenfiones ex Aigyptiorum dottrina ibidem
non fipotria lodare apieno. Confiderando adunque il Re Miris il annotata? confpiciebantur. Verùm labentibus annis deinde , Cam-
decrefcente delirio efiere incerto, & inflabiie: e che fecondo tal by fé Perdei Imperijifines in Aìgyptum proferente} circulmn hunc
decwfcente la terraproduchi bene, e male ifrutti : cattò il detto la exportatum fumea:mrmant. la autem prò comperto vt habeas ue-
go,onero [lagno,ricettacolo delle inondatìoni del Nilotacciochecre- knfn^v'enWi P r ^°. tant ùmi u mpti-
fccndofopra modo, le acque refiamio alteoltra IfolLofula terra, la nLllTl entis iurè prxferendum uiden. At luftris compluribus deinde
patria fua non dmeniJSe mutue . Et ancora che per capetto di acqua fuccedentibus,Mynm Aegyptijs imperantem Memphy Propilgum 3
ifrutti della terra non morifiero : fece vnafoffa dal fiume al Ugo', opus quippe celeberrimum ac adnurandum > verfus Septentrionem
lunga fladi ottantacinque,che fono miglia dieci, e megp,e profonda cotididilfe reperimus. Quineciam Regem eundem» lacumlèadijs de-
centofejfantabraccia:perlaqualfo[fal’acquadel[ìumetolta,eda - a Memphy fica urbe difi antem tum propter fummam ipfius
tacGnferuavtile, & abbondante il paefc:c ciò col mezzodì vn , VlI '' em} pLopter incredibile:operis magnitudinemmaximis
femglio alla bocca delia Uffa : non già fenz.*grandefpefa, perche ^ 1 u?.n^n e ^°^/ e * ^? lls namq.amplitudo in
J fi rr ; JJ j ò .. [ -t'rJra' t tria millia lexcentaqqe itadia , hoceitm militarla qiiadringenta&:
non fi apre,nefiferramai,che non vi mtemenghi fpeja di cinqmta quinquagmta patebat : locifq. nonnullis tanta eiufdem extaBat alti-
talenti.Qyttto Ragno era in ejfere altempo di Diodoro Sicolo: e fi tudo, ut ulnarum quinquaginta protunditatem, hoc di fpatiu inter
(hiamaua Miridedall autor Miris : Uqual nel meUo vi lafciò vn ambas manus expanfas quinquaginta uicibus repetitum expleret :
luogo eleuato fuori dell'acque,neiquale edificò la fua fepoltura, con adeò vt fi quis & benefici; in vniuerfam Aegyptum collati rationem
due piramidi di altera d'vno [ladio, ìvna per fe^ altra per la mo - & operis ipfius magnitudinem , necnon inuenti nouitatem infuper,
glie, [opra delle quali collocò duesìatue di pietra, ebefedeuano in h]uentorifq. fapientiam poftremò diligenter confiderauerit , Regis
trono. E queflo tutto fece, perche ùenfaua col megz^o di tali opere 1 X J? S v ^ r ^ em famamq. numquam prò mentis laudare celebrareve
. n [ u r • A J • • ^ 4 » ,v • potent. Cum emm vir acri mdicio altaq. mente prseditus Nilum 111-
allapofienta Ufctar della fuavirtù memoria immortale Mms certa inftabiliq. ratione augeri atque decrefcere perfpexiflet, &cu
ouer Marone dopo molti ami fu Re d Egitto : ilquale fi edifico vn infuper ex fluuij incrementis atque imminutionibus Aegypti tofius
monumento,e chiamollo Laberinto,edificio certo marauigliofu non ubertatem ftenlitatemve proficifci animaduertilfet; lacum hunc vel
tantoper lagrande^a dellopera : quanto ancora per l'arte diffi- Ragnum potius ad Nili inundationes excipiendas continendafque
Cile da efiere imitata ; perche a chi vi entraua non era facile il ri * inltituit : ne» aquis propter immodicos fluminis audtiis fupcr telluré
torno, fe non con guida buona . Dedalo poi ritornato in Egitto , e exuoer antibus>f:ruges ipfe nimia humoris redundantia marcefceret
tnarauigliatofi di quesì'opera,pigliata laformadi queflo , ne fece atc l ue ì? cr ^ ret }^* Verumne propter aquarum defedus arua quandoq.
^ \ Ini.-Il J a l iv ex lumia ficcitate fqualerent,fitiq. tandem exurerentur ; foffamfta-
vn tale in Creta al uè Minos : ilquale a noRn tempi, oper malitia «j j orum odogintaquinque 5 hoc dì milliarium denum ac femis lon •
d huomim , oper il tempo e rumato, queld Egitto fino al preferite gitudine,& centum ac fexaginta cubitorum altitudine a flumine ad
integro dura, Chemi dopo fette altri regnò in Menfi, e fu quello,che lacum exci tauit atque perduxit : per quam fluuiatiles ynd^tempo-
fece la maggior piramide, laquale è annumerata fra le [ette opere rum oppor militate Ternata > alias accepta?, alias reddita? regionem
marauiglìofe del mondo,& è lungi da Menfi verfo Libia fiadi cen - vniuerfam fertilem fascundamq. tucrentur. Alterna? autem huiufce-
to uenti,che fono mirila quindici,e dal-Nilo fìadi quarantacinque, modi aquarum diftnbutiones obicis cuiufdani ad fo%caput appo¬
ne fono miglia cinque,e meno, laquale per artificio, e grandetta mteraentujnec fine prouila pecuniarum ìadui a, silìci confueue-
q 1 ’ 1 • 1 n «A: runt: necemm aquarmmillud claultrum relaxari vnquam obfirma*
1. re 'ff eua ^ u P lci ° c ^ a miraua.' ^ueRapir m de era q. - r ^ rur { us poterat^quin talenta quinquaginta ad huiufeemodi opus
arata. Lo Ratio fuo nella bafeera per ciajcunlata lugen fette, che expediendum pra?ftanda erogandaq. fbrent. Stagnum hoc Diodori
fono bracciafettecento, efettanta, & era alta ingerì[eì, che fono .siculi temperate incolume nimirum extitifle memoratun & à Myri
braccia nouecento fcjfwta , la cima era poi braccia ó 5. laqual ma* conditore Myridis appellationem obtinuit. Tumulum autem quen-
china era tutto di [affo duri fimo,e diffidi da lauorare, ma durabile dam medium ex aquis emergente cernere ibi fas erat,in quo Regis
in eterno : lumai [affi dicono efierui fiati condotti fin di Arabia, e extrudum fuerat monumentum : duarq. pyramides ad Radi; umus
furono podi in opera con li ai vini, perche allhora non erano ancora altitudinem pertmgentes utnnque aiìurgebant,Regi vna,Regi*que
Uouatl & fl' ^nuper il fumare: op ra ce to marauigliofa , marn f orea fimil lac h ra duobus thronis prò Regio more affidentia
santo viu perefjer nel mego dipaefe a> enofo, nel qua>e non e pur fpedabantur. Qua? quidem omnia Rex iile gloria percupidus 5 vt,
forma di arginile vefiigio dipietre mi mai tagliate , tanto chenon tantis operibus in medium propofitisjvirtutis fua? fama nomenq. in
i huomini, ma dalli Dei ben pare vna tal mole effer fiata com - «ternani apud poReros perduraret 3 conatus fuiife videtur.Complu-
pofia . Dicono,che a fornir quefia madrina vi furon deputati tre - ribus deinde circunuoUientibus annis Menidem 5 quem nominili Ma-
cento Cornila rinomini, lionati,per compirla vi Reitero quafi 2 o rum cognominamntRn Aegypto regnalTe comperimus: qui pr^cla-
anni . Li danari fpefi in cauoli, '& herbe per pafeer detti operarvi rum fibi ex^dificamt monunientum,eique labinnthi cognomen im.
fuma mille,e {ekenta tdaai,paibc quello fu U tomboli, U con- Pom.t )? dihcw m uoque non folum propter tngentem operis.magni-
ditor de Ila feconda piramide Cabreo }{e d Egitto . Laquaie e, a jvl en , m ingredientfinifi itineris ducem fecum habaillet>faQÌlis expedi-
modo,c materia àeUaprma,manon di tanta grandezza : perche tufq.reditqs deinceps patebat- Da?dalum vero in Aegyptum prole-.
dietro doccino dopo Cabreo regnò in Egitto. Da tojiiri fu tùmin
data la terpiramide , ma non fornì doperà , perche morte ui i
interpofc laquaie era nella fua bafeper ciafcun de lati tregiugeri 3
che fanno braccia quattrocento ,e ottanta.,^rerauifcrittojufo ver¬
fo tramontana il no}7ie dell* autore M1 C ERI Tf V S . Qltra
efitefie tre piramidi ve *c font altre cCvm medefimaforte ju
Rufie aqtumanti qui vel temporis diutumitate vel homftium iniuria
confumptus demolitufve iandiu iacet, Aegyptio s quanqua uetuRio-
rbDiocori temperate integro incolumiqvexiftentc. Septem Regum
pra?terea impenjs cxpletisjChemmim Memphy regnalfe affirmant,
qui omniumsquotquot extruóta? fuerunt>ampliRìmam Pyramidem,
quia»
iz8 TERZO LIBRO DELLE ANTICHITÀ'
la fortezza delle prime ,fuori che di grandezza ipercioche ciafcun quindenis vi delicet milliaribusj à Niloq. Rumine dadijs quadragin-
de i Uti nonpaffaua due giugeri,che fono braccia 3 20. Laprima fk taquinq. , pafluum videliqet quinq. minibus ac femi procul abfuifse
di Urneo. Lafecondafà di J.mafo . La terza di Mafo tuttiKld’ memorarne: eaq. cpntemplantmmanimos tum ob fingularem artis
Egitto. Dopo Sabaccopeci' Egitto li dodici governati dolano,
bauendoper armi quindici,con vmto animo, d accordo wfieme con q Via dratam extitifìe reperimus: Singulaq. bafis latera in feptem iu.
pofìanzp regia ammmfirato lo flato ordinaronoper decreto che gli geruim hoc ed in pedum mille fexcentorum & odoginta longitudi-
fufie edificata vna comune fepoltura, accioche fi come in vita con nem excurrebant ; ipfaq. moles ad fexiugerum, fcilicct ad pedum
vnico volere, e pari honore haueagouernato l'Egitto, cofidopola mille quadringentorum & quadraginta altitudinem efferebatur.
morte la gloria di vn [olfepolcrofuffe comune a tutti. Onde fi sfor - Summaq. pars demtmi in mucronis tormamacuminata 3 in cubitos
zzarono di fuperar l'opere de i Repaffdti. 'Era con tanta fpefa, e tal fexagintaquinque afliirgebat. Totaq.machina ex pnedurOiiiec fcaL
fufic fiata compiuta,bauena di gran lungaper la eccellenza dell 0 0 p e ris druduram 3 aggerum auxilio coacurrente» aptata accommo-
perafuperatogli altri regali monumenti . Lequal tutte co(e furono dataque fuiffe dicunturmec enim fabricanrium arma indrumentatie
fpefeveramenteinutili,benché maramgHofe,nemai damtalcofe ab humanis ingenijs excogitata adirne repertaue fuerant„ Quapro-
faranno lodate, effendo vane , e dannofe. Ma farà da me ciafcuno pter opus illud vix fatis laudari commendarive poffe ceniemusieoq.
eshortato afabricar cafe,palazzi,efilmili edijiciperl'vfo degli huo magis>quòd in medijs arenarum undiq. circunffantium globis, quò
mini Con quelle forme, & ornamenti, che fi conuiene,perche nel nec aggemm fpecies, nec lapiciainarum ueftigia alla prorfus appa-
agli babitanttjdi laude,& ornamento alle Chta,e ai piace) e,e a perfpeda^haud hominum mambus paulatim extruda, verùm Deo-
letto a quelli che lì mirano . Mabenfu degna digranJode , empito rum immortalimi! nutu atque confido ibi repente confedifìè tanta
vtileilgrà lago che fece fare il Bj? Miris per beneficio dell'Egitto . _ utique moles uideatur. Machia# huic perficiund# trecenra & fexa
ginta hominum millia adhibitamiginti fermò annorum fpatio infudalfe iouigilafleq. ferunt. In tantam autem operariorum mandi
olerum herbarumq. uidu alendam ac fudentandanb talenta mille atque fexcenta erogata fuiiTe creduntur. Seciindam deinde Py-
ramidem Chabreus Aegyptiorum Rex condidide memorarne qu# fuperioris modum atque rationem quamuis imitata 5 angu-
dioribus tamen fìnibus erat circunfepta 3 nec enim fìngala bafis latera dadi; unius amplitudinem excedebanfcquinetiàm uedibuii
ianuarq.ipfius aditus ex vna parte folùm patebat.Mycerinus 3 que Cherinum nonnulli appellarimt Chabreo in regnando poitea
fucceilìt. Hic tertiam quidem Pyramidem inchoauit> haud tameng fato occupante^eam perficere feu ad exitum perducere vaia it:
fingulaq< bafis latera in tria iugera,hoc ed in pedes feptingentos & uiginti excurrebant ; conditorifque nomen in fnperiori parte
uerfusSeptentrionalemplagaminfcriptumlegebatur MYCERINVS. PnetertresPyramides a nobishadenuscoinmemo-
ratasjtres alise eiufdem generis omnes habentur 3 quarpriorum quamuis drnduram ac fìrmitatem iraitantur 3 magnitudinis tamen
ratione ab eis nonnihil differre uidentur: bafium namque latera in liis bina iugera, pedes uidelicet quadringentos & odoginta ne
quaquam excederunt - Primam Armeusj alterali! Amafìs* tertiam Maifus AegyptijReges quondam condidiffe fefuntur.Sabacco
demum Aegyptio Rege defunóto 3 ciìm duodecim Pradedi annos quindecim Aegyptum uniuerfam Regiapotedateunanimes&
concordes adminidraflent>ut commune ijs monumentami extrueretun pnblico caldo fanxerunt : ut 5 quemadmoclum iiiui & ad
idem dignitatis fadigium pariter conicendiffent, & in imperio gubernando eofdem animorum fenlus perpetuò òDtimiifìentihaud
propofuerunt. Nec fpes tanta eos certè frudrata fuiifet: adeò enim fplendidè fumptuofeq.moles hsc elaborata coiifpi cieb at ur, v t
fi ante cìuiles eorum diffendones fupremam maiium adequi potuifletj propter eximiam operis dignitatem atq. pr^dantiam Re¬
gia omnia monumenta longo quippe antecelluilietinteruallo ^Verum cund^e profedò huiufce generis impende 3 quamuis ingen-
tes admirandseq. 5 inutiles tamen exidunt ; nec opera condmiliaj ehm ad inanem odentationem magis damnofafq. pecuniarum
edufìones^quM ad ufum aut frudum aliquem extruda videanturjlaudanda comprobanaaue unquam itidicabimus. Quinimo ad
a?des 3 palatìa 5 aliaqiie confìmilia setlificia, quibus mortalium indiget vfus 3 formarum ornamentorumq. fyrnmetrijs dihgenter ex-
plòratisjcondituenda unumquemque potius accendemus 3 adhortabimur ,3c impellemus. AdiRciormn nanque elegantes profpe-
rim Aigypti éotias commodo ac beneficio confulcntem condidide fuprà iam diximus 3 propter ingentem eius vtilitatémfiimniis
laudibus profeqiiendum ? & ad fydera vfque extojlendum haud immeritò exidirnamus.
rf.
WPf}*Ptirm'>>Mp,*,
'MUium
GENERALI
DI ARCHITETTVRA,
DI SEBASTIANO SERLIO
BOLOGNESE.
SOTUt/i LE CINQUE AL4IJJERJÌ BEGLI EDIPICI,
thoscano, dorico,
CORlNTHro, E COMPO
LIBRO Q V a i
IONICO
!I TO.
; T o :
SEBASTIANI SERLII
COMVNIA PRiECEPTA
ARCHI TEC TV F£.
Ad quinque adificiorum genera,
Tufcamim , Doricum, Ionìcum , Corintìmm , atque
Compofnum mirificè cmducentu .
LlBER 4 QVARrVS.
HWWBHHtHl»
t » DELL’ORNAMENTO RVSTICO . .
alcun de quali volendo rapprefientar evna Comedi , * fabula totius argumentum fpectatoribus expofiturum premittebàt.
fuo nuntio innanzi, che in fiuccinteparole daua notula a spettato « ^ aliter nos edam , ciìm in prudenti volumine quinque sedificio-
y . ,, > - - r,„ a Usutp* A» trattare- IL Perche _ «r- ^ * » »• - ^ ! t ----- ^
uuuiu iiaucuniitio^ uaua hi piAiiwi-
exiftimauimus. Quamuis autem in columnis
^___namentis ligurandis j rationes menfuraq. om*
fi ha da trattare. E benché nelle colonne , c nes fìgiliatim defcripta? minime fuerintjfed ptimx tantummodo at-
fiano tutte le pyoportwm,e le m ijUre note et >»[_ » P q ue communiores defignaty conìpiciantur: proprijs tamen locis de*
cipalì.per regolagenerale', nondimeno a Jmiuiogmnonjimancn - fìnguia* exa&ius ac diligtntius notabtmtur : at nunc commu-
rd cbe'l tutto non fila notato più 'minutamente . Ma questo e joio n j orem q Ua ndam regniamoli? mox vnico oculorum intuita percipi
(comebo detto)per dimofirar vna regola generale ad vnaguarda - que at,prapofuifl'e fat erit . Vt autem eorum, qux à nobis poftea di-
; a fola. e ùer efi er medio intefo da tutti, io porrò ne i principij de centur, faciliorem intelligentiam homincs aflequantur, antiquiora
7 .* ^JtuJìrìtizirruMo accompagnati conlivfitaiimo - nominai Vitruuioaccepta,recentioraq.infuper 3 quibus viimeriam
gli ordini i vocaboli d^F hi umo 9 accora g .^a alo rbofcano, Italiam vulgo circunftrepentem audimus, in fingulorum ordinimi
derni,comuni a tutta 1 .aia . E pe p> * P Dorico farà principijs apponemus, Rem igitur felicibus aufpicijs aggredientes*
dico il netto fiarà divn quadro per j etto. ilp - J J Tufcanum fèylobatam ( de Amplici eius puroq; interuallo nunc fer-
tantopiù di vn quadro, quanto è a tirare vnaunea^ % monern habemus ) periedum abfolutumque quadratura compiedi
angolo del quadro perfetto,e drizzarla sù perù dritto.ilpiedejUlo a fg rmamus> Doricus ftylobata quadrato tanto maior exiftit , quan-
Ionicofaràdvnquadro,emez.zo.ilpiedejìaloConnthiojarad’vti 1 5 ] 1Iiea diagonalis ab anguloadoppofitum angulumin quadrato
. '* • j: _/r_ il nflJpftdnCnmtìoritc Cifaradl nrrsr!?iAa . <1/fnrfnm annali fìernetnaa. rarione continuata quadrati
n> dimidiamque
Corinthius qua ■
«sssssxb»^
metria occuparà vn capitolo, e Ifiecondo dipi °W e * $il i n ^ w j portiones de iìmplicibus ftyiobatarum purifq. interuallisjbafibus Se
rà àue,c'l terho delle antichità ne occuparà vnó, che Jaranno qmt - corón f c i| us eorumdem ablatis,profedtò inteliigi debent.Nec quen-
reo • e però ilfeguente capitelo per tal cagionfiara il quinto . quam ex e0 admirationem capere volumus, fequens caput, quod
, • r,„; videretur. Quinario numero hic a nobis infcriptum fuiffe. Primo namq. volumini de Ge<>
primum locum ob “ ne ^^“‘ J?Ìi cr ibicnr-SecwSum Optxcam facultatem compleftens, in duo capita utique fecermtur: Tettili
^KiSsccntmetur. Vndequatuor capitibus umpr*^, fequens caput
haud immerito quintum in ordine itatuetur.
y
*
L I B II O QJ/ A R T O.
i;
31
.-isj=aa.^j!uj—^ ,.i
1
■
"Proyortmt
Jirfjoftea
»}
i , Proporfionf
j f quadrala,
i
!
9*J1
-- - <
Troyoiiìm
Jbftu
dtm.
Tropcrttine
{uvethipatitettr
temr>
TropMttm
duj?U
i2t. DELL'ORNAMENTO RVSTICÓ
VOTERÀ THÒScliN\ 4 > E DE I S VOI DE TVSCANO OPERE, EIVSQVE ORNAMENTO. Cap.V.
Omamcnti . Cap,V. .
Vitruuiiim, quarto libro capite feptimo, Tufeanam columnam
_ r r •**: a: v,;; bafi capituloq. fimuladiundis,feptempartibusmaltitudinemeri 5
Tr f m t ! ne , ^r fodqmru, libro nel »y. «M» ndam effe tradidiffe comperimus,ab ima fcilicet craffitudine li,
t r/ìlnytiìAThnrr.ana doueiil far di fette i>artl latua altC 7 Z,a rnn In :..r. -- 7 >. „ s«.:~_3 _ iiTlidianT COlumng crf
s difleda,vna plinti
quarum dua? mfer 10 .
__. v _ „ ^ ^ _ „ W " _ . u.uid., uacrauone comtiuieaaa viaetnr.
quello modo fi farà : prima {za fatto vn circolo quanto ègroffa la Circulus p^o una coi Limila crafiitndine primùm defcri|)atur, eoque
colonna da baffo,epoflo quello in vn quadrato,e fuori del quadrato
arato vn circolo [oprali quattro angoli) quefio [ara ilfuo[porto, e contingens circunducatur : Maior tic circulus nempe, proietìnrlr
perche tutte l altre bafi hanno lijuoizpccùi quadrati:nondimeno ipfiusmodumac formam nobis optimè defignabit. Cùmautemae-
quefto della Thofianadee efier rotondo per il tefto di Vitruuio . terarum columnarum bafes pliatìios quadrata figura? obtiueant
7 ’./icw.-ro At>ì r/tMtplÌA fin camp, la hafe. p fatta tvp narri Aì P iTn Tnfrana? dmntaxat colnmnae. Vifrnnir» r„ur :i _
la parve , e cujt #*> Lupww* uijupiufiv7ijariii7icigziore . ° A <vc^vpLUicd,piLmoauiungatur
della colonna dabaffo, il modo di minuir la colonna farà quello , at N uc coha?reat,coliimn;£ tamen membrana quoddam utiq. exiftit i
che’l tronco della colonna fu diuifo in par ti tre, e la terza parte da vi^Sr^temane c^tuS'an^ Frano c011£ rf hendaque
baffo, fu aperpedicolo, doeapwbo,e li due terzi reflua fiaMuiji qua quam excedet. Ratio autem calunnia; dinimìend^contrahen-
m parti eguali quanto ft vuole |, dipoi alla terza parte della colonna da?q. talis exiftit. Columna? truncus in trespartes primùm diuida-
va pndtn mnmfiio circolo* e dalle linee che vedono dalli eflvemi lati t-nr. fprf-iaane na.r.c ia imn rnnfLVnH nA /£,_1. ... ' 1 •
ta parte.
iefopra il mezzo
destra, ejzmjìra banda, ftan tirate dalli due lavi dcimerò circolo inquam lineis fub apophygi inox conftitutis dute perpendiculares
lefue linee a trauerfo,&ad ogni lineapofiouì ilfuo numeroper or- linea? ad femicircuium ipfum deducantur: Circunterentiaq. dem-
dine venendo a baffo y e co fi alle linee che parteno la colonna pojlo eeps inrerquamlibet duarum harum perpendicularium & extrema
1 : . 1) woApfitvn nvAinp. cpvt/t rnC* ì> rhe Collimila? iofius./afera intprrfir\t3 . innort-pc ;_
» uj. nuj..TOct, vu 1 ,pvjw awcvc wi.uia,i. «in Hai utu pc-ipcuuicuiarium oc extrema
li numeri con il mede fimo ordine , certa cofa è , che la prima linea columna? ipfiusJatera intercepta , inpartes sequaJes tot inquam nu-
iccorderà con la linea fatto il collarino , poi fi porterà mer0 diuKUtur, in quot dna? partes columna fuperiores a nobis di-
_. remota?difledh&quefùerunt. Hifauedmifinnihnc nm a.,:
del circolofi accorderà tutu,*» whm;i/»»v «. wnannu porterà a woisai-
U linea feconda del circolo [opra lafeconda linea della colonna , e t busjtto dextro fini-
poiftaportm U un# linea del circolo alla ter za linea della colon uerfe linea: moxpeSucVntur : !ine%w fingidtó'ordfnatlquc
na , e dipoi la quarta linea dei circolo fiaportata fop r a la quarta li. . numerorum fencs, à fuperioribus ad inferiores gradatim proficifcé-
«p/i ApII/t mlnnnd * e fatto Ciucilo dalla b die del me? vCìr.ircm.n alla. r]n. o^TìcTn^t-nv : „„ j;._ *■ - ^
w t ’ i . n j h 1 r 1 1 1 • 1 ; ir u “ <*■ iupyinjiiuui<tuiurcriores gradatim pronciicé-
nea deità colonna , e fatto quejio dalla bafe del mez,z.o circolo alla do, afiignetur ■> confimil iq. prorfus ratione eadem numerorù feries
linea quarta fia menata vna linea , e dalla linea quarta alla linea eodemmet ordine ad vnguem obferuato, lineis columna tranfuersò
linea quzri'U *"**,*) & w/c* ynuu'U uuuuncu tuu^uuuu uiuiucdu vnguem uuicruuLVj uiieis columna trariiiiersò
, e dalla linea terza alla linea feconda me - ditiidentibus applicetur . His iam peradis, primam circuii’li neam
lineai dall aline a fecondatila linea prima ne fia menata P T ^ mx fntnmxq linea? fub apophygi mox collocate aquam omnino
vn altra, e fatto così dalli due lati della colonna,ancora che dette ^re u mcuique comèat. Poftmoduni fecunda circunferentia? linea
vn altra , e fatto così dalli due lati della colonna,anc or a che dette . umcuj R ue c onitat. Poftmoduni fecunda circunferentia? fin c_
poi il diligente artefice con l ope, a di mano viene a moderare tutti midrculi ad quartam columnz lineam linea perducatur,& a a nani
li angoli che fono nel congiungimento delle linee, &ancbor che ad tertiam altera, itemque altera à tertia ad lecundam sdteraode-
vorrai * (t/t fatta olla colonna Thùfr.dttd clyp.h diminuì, tali mnm a'T^ninrlo ori riMinem Oma l • 5 1” »
uftn&wiruuc, jv/.v ... , ~ o w *uctuuuituLCidjiLcniquccijLLcra,a cernaaalecundam,afieraQ d ra -
quefla regolafia fitta alla colonna T hofcana che è diminuita lz ì mirai a fecu nda ad primam. Quo quidem opere bis prò duobus co-
quartaparte : nondimenopotrà feruirc adognì forte di colonne , e tana? ipfinslateribus repetito,quamuis nou'fiimse ha? linea? re db?
quanto le parti , e della colonna , e del mez^o circo lo faranno in vt N ue . exiftunt, curuam tamen lineam quandam procreare confice-
mazrnr numero , tanto piu giurìa verrà la minuitione . vl ^ entu r > qtia? à , fedulo arrifice deinde rnanus agilitatem, aprì.
1 _r nv ... - , t udinemq. ad hunc vfum adhibentc perduda, cundos angulos ex li-
nearum concurlìbusprogenientesperbellè nimirum tnoderaWtur,atq/r«undet/^anuisautempraSnfregulaad^Tuldanfrum
columnarum, quje quarta parte diminuì, & contraili debeat, --r s aa lUicanarum
columnis effingendis inferuitura quoque videtur, Quinimo qi
tur? tanto exadior imminutio contradioque inde proueniet.
t
1
r
-r—
LIBRO QJV ARTO,
%£• Tlintho,detto abaco, ocimafa.
B. Echino detto Fuouolo,
C. lAnulo,detto quadretto, o regolo .
D. Hipotracbelìo, detto fregio .
E. i/tflragalo detto Tondino .
F. Quadretto , c/e#o Collarino .
0 . Sommo Scapo , cioè lagrofie^a della colonna nella
parte di [opra.
A. Plinthus > qui Abacus & Cymathium quoque
appellatur.
B. Echinus,qui Ouiclum edam nuncupatur.
C. Annulus» quem Quadram feu Regulam ali; ap¬
pellane .
D. Hypotrachelium>quod Freggij nomine paifim
vocitatur.
E. Aftragalus, quem Orbictilum nonnulli dicere
coniueuerunt.
F* Apophy gis feu Quadra» quam Collum capitu-
lorum no rimari frequenter audimus.
O. Summus Scapus, ideifc ódlumna iupenor craf~
tf. Imo Scapo,cioèlagrofierradellacoloma nettaporti
te da baffo*
I. Quadretto, detto Gradetto, attrito dicono Liftdio,
altri cinta,
&• Toro detto baffone .
L r Vlintho,detto zocco .
H. Imus Scapus»hoc eliinferior columnae eiufdé
crafiìtudo.
I. Quadra feu Regula, quam alijs nominibus Gra¬
dii;» Teniamve»aut Limbu poffumus appellare
K. Toru'$>quem leali nuncBaculum dicunt,ali;que
alijs Jppellationibus exprimunt •
L. Plinthus r quem Soccumf appellati frequenter
audimus *
M. Troiettura della bafe detta ifporto •
Imo [capo della coloma , cioè la gr offesa dì e fi a
nella parte da baffo .
0* Sommo[capodetta colonna a cioè lagrofie%zàdicfia
ndlaparte disopra.
M. Bafis Proie&ura»pars illa prominen* & extrin-
fecus vergens appellatur, , x •
N. Imus Scapus colutane, ihferiorcm ipfìus figtii-
ficat crafiitudinem.
O» Summus Scapus colutimi, crafiitudinem eiuf-
dem fuperiorem defignat.
Le [opra difiegnate colonne , o pilaflri chefiano hanno da
e fiere detta mifura che fono lantecedenti rifermto
però di che ordine che ette faranno .
Columnse Pilgue à nobis fuperius iam defignatg,
ad harum nouiffimè deferiptarum modulos
àtque rnenfuras perdei debent; nifi fortafle
propri; illarum ordines modulis nonnullis nu-
per affignatisopponi aduerfatiq. videbuntu:
/
*
\
%
*
*
, M4 DELL'ORNAMENTO RVSTICO
Compita la colonna conia fua bafe,& il capiteUo:fopra eJ]o c da Columnx,bafifque filimi & capitoli lara perfetta abfqluraq. con.
collocar CarcbitraHeJreght* corneo: rarchitrauj* di tomai- formatane; epiftylwm, zophorus, coroiiixqiie.dcfaper ■mponendà
touocat larcuur uc,j * > ‘,, fuccedunt.Epiftyliumcapimlupfiiisalcitudiniprorfuseftexjequa-
te^zatyquamUcapiteUOyelafeftapartedtepJaraUfaJcta. tl d um,fexta q .pars'tantummo.' ' " "
?/ [porto del tutto fia almeno quanto l'altezzafua: e nel fondo della clofuperiori 3 duseq. Coronai & reliqua; demum Cymatio Fàfciseue
corona fihanno a fare alcuni canaletti , e e maggiorifecon- fab corona mox refidenti, accommodabuntur ac tnbuentur , Vai-
do le opere,ad arbitrio dell’Architetto. Ma per efferquefia opera nerfe deinde coromcis proieétura.eiufdem altitudini pai; & *qnalis
moltofoda efemplicedimembri: potrà ben alparer mio lo Ur- faltem conflitto debet . intingile corona; ìpfius profìmditatern ca-
moitojoaa, . r Iiculi nonnulli maiores minore lue prò operum ratione ad Archite-
chìtctto prender hcentia di aggiungerli alcuni membn>liqualtpa - ai jibitum funt deducendi. Verùm cùmoperis huiufee genusper-
iono nati contai [peti e : e queflo far a quando l opera jt vorrai ar quàm folidum 5 & membris fimplex admodnm ac inops exiftat. Ar-
più dìiicataifi come fi vede nella partef'eparata qui fatto • Io lodo chite&Oj vt membra nonnulla jnfuper> quse huic generi quodammo-
ancora quelle corone che hanno maggior [porto del fuo quadrato , do infita innataq. videntur > adiungere poffit, concedendum piane
noarnbVùtionL 'pércbefaràpiùfpamfa;&ancoconferueràle ex partc hic intcnus moietta, & a rcliqua feiuntìa feparataqueper
no amumauum > yu* j t it J y J fpici potefi:. Verumemmuero ese coronse infuper > qua? proiedUiras
opere delle acque r ipreftara decoro perche al afta d.bL dfiantia q ua dratis earum fpatijs maiores ampliorefque obtjnentjnobis qua
l'opera fi moftrera piu grande s e doue mancherà la pietra per ta Iliax imè certè probantur > dummodo lapides ibi collocati sedifieijs
fina fiottigliela Jupplir àio fporto maggiore in apparentia. turò inniti ac infifìere queant: huiufeemodi namque excurrentes
p;oietì:urse> decorum atque commoditatem ftru&uris prseftare vtique confueuerunt, Commoda? quidem exiftunt, fi eis smbula-
riones fortafle fuerint fuperponenda? : pra?terquàm enim maiora laxioraq. fpatia fuppeditabunt, opera quoque ab aquarum flil-
iicidijs tutiora fecurioraquereddent. Decorse quinetiam contemplantibus videbuntur : opus namque è iufto & conuenienti in-
teruallo conlpeduimmaiorem certè amplitudinem ac maieftatem prsefeferet : & qua parte lapis-proptereius gracilitatem im-
minuetur atque deficiet ? proie&urse velaementioris fpecies defedili huic fiatim opitulabitur acque fuccurret,
y
Benché io habbia detto qui dì fo~
pra che la colonna Tbofeana 3 qmn *
to al tcflodì Vitruuìo dee effere di
fette pani con la fua bafc> il capitei*
l o: laqual proportene,e forma,è cer
tamente buona,& apprettata: non¬
dimeno perciocbe le prime colonne
furono fatte di fei parti , piglimio
qitejlamifura dalpiè dell'bicorno 3 che
è la fefta parte d'ejfo , e perche an¬
cora le colonne Doriche faranno di
f Htepaitijhauedogliantichi a quei
le: per darle più afeenfo, aggiunta la¬
na parte : a me par eh e per tali a ut*
torità , epsr efjerquefla colonna di
piu robufla maniera 3 che ella fi deb .
ha far dipiù bafie^a in fe che la
Dorica, ilperche per mio auifo fifa *
rà di fei par ti con la fua bafe el capi¬
tello: e tutto fia per regola generale*
ojferuando il rimanente delle mifurè
che habbiamo detto nella paffata co
lonna y e ne i fuoi ornamenti . E per¬
che ne Vitruuìo ne altro Architetto
per quanto ho vedutola dato alcu¬
na regola de ì flilobati , detti piede'
Uatijperche nelfantichità 3 per qua*
lofi vede 3 queHe tal co fe furono fat*
te dagli Architetti fecondo li loro
accidenti 3 ebifogni, oper èfialtation
delle colonne 3 o per afeenfion a i por¬
tici conigradi 3 oper altri loro acco-
pagnamenti :giudìcarei 3 mentreche
non fiamo ajlretti da neceffitàfi def
fcaciafcheduna maniera di colonne
ilfuo accommodato pìedeHalo 3 con
alcune ragioni prob ab ili ‘Manifesta
tofa è che'lpiedeflalo vuol efier al -
tnen quadmo 3 wtedo del netto 3 fen-
fa labafe 3 e la cima . Effendo adun¬
que la colonna Tbofeana la più foda
di tutte V altre farà ilfuo piede fi ah
di quadrato perfetto, la fronte del
quale dee effer quanto il fpoco della
bafe della colonna 3 e l'altefgp fuafìa
diuifa in quattro parti: & vnapar¬
te fi aggiungerà per il tlocco da baf-
fo 3 & altrettanto fi darà alla cima >
liquai membri fian fen^a intagli
alcuno 3 e così effendo la colonna di
fei parti , il piedefialo farà infe difei
parti proporfmato alla cima , j
LIBRO Q^V ARTO'
.i m * m m 1.1 «■-. ■ H I» 1 . 1 I I ».. m.C ,
1 .. . . r , i . . m i ■ — <
----— - i . rt
V
I
Etfi nos Vitruuij dogmata & in- ¥
fHtutafequetes,Tufcanam colum- T
nani, bafì capituloq. fimul adiun-
dis, feptenis partibus conftituen-
dam dfe iam diximus, quam qui-
demfpeciem ac fy mmetrià & bo-
nam& ab authoribus probata re-
ceptamq* effe videmus : attamen
cùm prime columng è fex partibus
olim conffitiffe memorentur, mé-
fura nac ex fiumano pede,qua? fex
tam humani corporis partem có-
pleditur,deduda ; cumq. Dorica
colu muse, vt poftea diceturffepte-
nas itidem partes libi requirant
vedicentq., ueteribus fcilicet par-
tis vnius additione ad maioré eas
altitudinem educentibusihaud itn
meritò nos Se antiquorum audio -
ritate compiila,& Tuffante eolum
nx qiioq. rationem cseteris rudio-
ré folidioremq.animo volutantes;
eam hirmiliorem aliquantulum >
quam Doricam columnam, atque
depreffioreni conftituendam effe
iudicamus. Quapropter,bafi capi-
tuloque fìmul adiedis, fex partes
tantummodo ei'tribuendas cenfe-
mus. Huiufcemodi autem prajee.
ptiones tanquam communiores ,
ut antea quoque admonuimus , à
nobis hic prsemittuncur: moduliq.
prseterea>quos in Tuffane colum.
nx conformatione,eiufq. ornamé-
tis diftribuendis iamiam attìgna.
uimuSidiligentifllmè obferuabun-
tur. Quamuis autem nec Vitruuiu
nec c£terorum Architedormquo-
rum (cripta ad manus noftras per.
uenerint, vllum ftylobatarum, qui
vulgo Pedeftala dicuntur,certa ali
qua firmaque pracepta tradidiffe
cóperimus, quinimo huiufcemodi
adminicula fulcimentaq. ab anti-
quioribus Architedis, prò locoru
atq. opportunitatum rationibus >
uel ad columuas in altu erigendas,
vel ad porticus gradationibus libi
inuicem fucceaentibus confeen-
dendas > uel ad alios vfus inftituta
adhibitaque fuiffe confpiciuntur :
Attamen, nifi neceffitas aliud for-
taffe poftularit, fìngulis columna-
rum generibus proprios etiam &
congruentes ftylobatas probabili-
bus quippe addudi rationibusfup
ponendos exiftimamus. Stylobatse
purumac fimplex interuallum,fi
l>afìmcoronicemque dempferis,
quadrata figura contineri vtiq.có-
Itat.Cùm igiturTufcanam colum.
nam cseteris, vt fepius didu && »
compadiorem atque foiidiorem
effe deceat ; ftylobata ei fubiedus
perfedo nimirum a hfolntoq. con-
cludetur quadrato, eiufq. faftigiu
b afis columnx ipfius phntno equa
leprorfus conftitui debet:eiufdéq.
mox altitudine in quatuor partes
diuifa,pars alia cofimilis imo plin
tho, necnon tantundem cymatio
tribuetur: membra q.hxc uniuerfa
omni penitus fcalpturarum gene¬
re fint deftituta * Qffapropter cum
columna fex partibus conilet, fly-
lobata ei fulciend«e fuppofitus fex
partibus ite cerminabitur ac fini e-
tur#
*
%
z$6 DELL’ORNAMENTO RVSTICO
Hopromejjo in qucfloprefente volume di trattar folamente de De ornamentis, dcg. varijs generibus tedificiorum tantlimmodo
ih ornamenti , e delle differenti maniere de?li edifici : ilperchemn nos in profetiti volumine aéturos effe polhciti fumus. Quapropter
'Zecon i loro fianchi . e canottiere , & altre loro circoflantie per tanc j os ac defendendos excogitata collocari difponiq.debeanfcnunc
difefàlafci andò tal canto a l Architetto ai guerra 3 fecondo ijiti , e dicere prsetermittemus > id oneris militari Architelo fituum ratio-
gli accidenti , che occorreranno : ma dirò ben , collocata la porta ne $ ac temporum opportunitates difpicienti auda&er renunciàtes.
della città, ò della fortezza jl modo 3 nelqu ale ella fi ha da adornar Veruni portis prò ciuitatum aut arcium mcenibus iam conftitutis,
fermio auifó, dimoftr andane alcune figure. Ogni porta di città ha quopa&o eas deinde exornandas atque cohoneftandas cenfemus >
b fogno della porta che,fi chiama delfoccorfo, altri la dicono ponti- in prsfentia enarrabimus : &proptermaiorem addifcentium faci-
t Ih: ma perferitati* fimmetria, che vuol dir conifpondentia btatem nonnulas quoque defignationes confpiciendas hic exhibe-
proportionata, ènee ej]ai iofarne vn altr finì L mf della, ducentem, oftiolum quoddam auxiliare à latere collocatum necef-
porta cosi e da fare-,aie quanto [ara la Latitudine de L apertura 3 (ix f ar ÌQ requirere conftat : verùm vt fymmetriam & laudabilem par-
lametà di effa aggiunta a laltitudine s l’altitudine fia diuifa infei tium omnium confenfum atque proportionem obferuemus> oftiolu
partì,& vnafarà lapilasìrata della deftra 3 efinìfira banda, la frd _ ad latus alterum fingere ac fimulare nos vtiq.oportet. Media? porta?
te de i pilaHri fta la terga parte della latitudine della portale fia la deinceps moduli atque commenfus hac ratione accipiendi videntur
Tua altezza cinque parti con le bufi , e capitelli , e t atteggia delle yt quanta latitudinis aperti© extiterit 3 tantumdem,dimidia parte in-
Ufi fia lì terziarie del pilafìro.e co fi i capitellfojferuando tutta adie^a d altitudmem explendam adijciatur. Altitudine poft
ma la regola data nellaprim onn , * f <** > f ac finiftrum latus porta? mox collocati diftribuatur.Pilarum firontes
ìlice fia di tanta altez,z,à 3 quanto taf-onte delpuaJiro 3 con la regola dd n de tertia parte latitudinis porta? ipfius conftituantur : earumq.
data nel primo ordine, fra Ivn, e l altropilafho farà, la porta del altitudines>bafibus capitulifquefimuladiunóiisj quinque partes ab-
foccorfo: e la [ita larghezza fia quanto la front e del pilafìro 3 e lai- fumant. Bafium itemque capitulorum altitudines? è pilarum ipfaru
teg^a fia duplicata alla larghez^ga : le fue pila frate hanno da ejfer frontibus tertiam fibi vendicent partem : pra?ceptionemque in co-
per la terna parte di effa porta , la eleuation [opra la porta farà ad lumnar fuperioris conformatione iam afiìgnatam diligenter impri-
arbitrio deWMchitetto,ma laproportion del faflmo , dettofron- "1 j s obferuato, Epifìylium pr*ttrea,Zophorus,coromxq. altitudine
conftitiieturjcuius latitudopdamm ipfarum frontibus ^quafis efto: eiufdemq. altitudo latitudinem bis contineat & comprehen-
dat : Antepagmenta autem ad vtrunque latus oftioli confiftentia,tertiam latitudinis oftioli eiufdem partem explebunt. Spatium
vero port^ luperim minens» ad Architeli libitum terminabitur ac finietur. Faftigij demum 3 quod Frontis afpedum feu Frontif-
picium vtilgus appellai proportionem ac fymmetriam in Dorici ordinis pertra&atione duplicem aflìgnabimus atq. afteremus •
LI BRO QJT ART G,
£ perche t Mchitelta dee efiercoptofo d'imentme per fati:- Acquoniam Architeaum,vt &fibi&a!ij$ quoque fatisfàcereva-
fare afe & ai altri : fipotrà ancora in quefl' alerò maio adornare leat> opsru ai varietace multipliciqu e inuentione affi u ere d ecet • ra-
1 - _/ * . i _ f * _ ~ _ . _ (T n 1 i lì (-(rtiifim olio < f* Ctt _. . n . r ‘ » vm>
fta loft aita parte della latitudine dellaporta, e la colonna fi a la tudiru ^trefq ^altitudini pire-' didrihn r p V ” T ~£ ’ - -
quartaparteiieffaporta. Mapereffer Incolonna la ter^aparte
dentro del muro legata con l altre pietre, pofie piu per ornamento quarcam taiKurqinodo parcem alteqiuntur. Ac ciìm /ihgularum co>
cheperfoHegno dipefo : ella fi farà difette parti in altera , & lumnarum tercia pars intra murnm cum reliquis iapidibus cóoa&a
ancofi comport crìa di otto in tal cafo,quando l'architetto volefie cotifufaque latea.t > ipfeque ornatus cuiufdam magisqudm molis
far la porta di più gracilità : l'apertura delleporte dalle bande farà ^licaius futi: inonda? grafia apposte ibi duiffe videantur: idcirco par-
perlametà iella porta principale, eiefue pilafirate come quelle te J/ e P Cei?1 earum altitudinibus dimetiendis concedentur. Quinetià
della grande: Ufua altitudine farà che la fa foia\cbe fodien larco °^° par t- es 1JS c °P dona ri facile pofTent,dummodo Acchite&us por-
r ir ni -r 7 wwracw, coejojtieniarco, tx g raci fc orem hiatum(ibiconfhtuendumpropofuiiret.Odioloruin
ftailfuofupercilio, o arckitrauc che dir le vogliamo . Ef fe non fi antem, qua? ad latera utrinque ftatuuntur,apemones media? prima-
trouerapietra di vnpe^oper talb fogno ', pano fattili cunei fO- riseqne port* dimidiam tantummodo Cibi capient portioaem, ea-
mebdìjfegnato, e così laproportione di effe portefarà di fuperbi- rumque antepagmenta antepagmentis iliius paria fìmiiiaq. prorfus
partienstertias,cioè trepaniin latitudine, e cinqueinaltitudine : exident. Alcitudo vero ita defìnienda terminandaq videtnr, ve fei-
li cunei dell’ arco faranno i$. Tfelle bafi, capitelli, architraue, licet fafeia arcuat am fuft in ens conuer/ìonem fnperciii; epiftylijvc
fregio,e cornice fiaoj] erutta la regola data nella prima colonna, e & erat • Quòdnifi ex vno,eoque perpetuo &iniegralapi de
cosilo eleuation di mezzo fari ad arbitrio dell’ Architetto, comi ^ex cuneis compiuti,qwinadmodu
e detto dell altre , e filmili opere quanto faranno abbonate piu proportio,cùm eorum latitudines ternis, eorundemque altitudines
gr osamente : fe*uar anno il decoro della fartela . quinis partibus defìniantur & diftinguantur,fuperbipamens tertias
haud immeritò nunenpabitur. Arcus autem ipfius cunei quìndecim numero exillent- Qiòd vero ad bafiu.n> capitulorum, epi-
ftylij,Zophori,& coronicisfpec^at conditutionem >ad regulam in fuperiori columna iam aifignatam confugito. Mediana demu
eduà:io,quemadmodnm iam diximus, ad Architeli libitum nutumque perdeietur. Eiuduodi antem operum genera quò rndins.
Òc pinguiori,vt aiunt,Minerua deformabuntur 9 eò munitionibus aptiora ^magis confeutanea vtique erutjt ♦
4
_ - — - ^ A.
wyi ^ i itfc* .r.w^Ts ' ' *>~ Hì ' ' *■'■
t 3 8 DELL’ORNAMENTO RVSTICO
In altYOW°do, e piu [empiici , tfHfo più forte fipotrà far la Alia quinetiam ratione? eaq» fimpliciori Se fortiori quoq. vrbàna
tona d'vna città# £vn catte-ilo, ofieruando il diffegno qui difotto caftrenfemue portane typum, quem hic fubiecimus, refpe&ante s
‘ ftMM „ U fuapropormi! fia tanto nella latitudine del vano di conftituemus. Eiufq.propordo talis exiiìet, ut apertionis Iatitudo
Uf u a altera fia dalla fafci in su tanto di piu , quanto fara d f urnmuITl u fq ue uerticem edutta, hemicydi ambitum atq. capa-
m z xx© circolo : mafempre è nell ar olino deli ’ Architetto di piu , c jtatem confequatur. Veruni Architetti iudicio>prout ufus exege-
e dimeno fecondo ilbifogno ,e maffìmamente quando egli e afiretto rit> nel aliqua neceilìtas ipfum compulerit atq. coegerit, fpatia hsec
da qualche accidente, e così dafuoi lati,dalla deflra, e dalla fmL dilatanda contrahendaue relinquimus . Pariter quoque ad dextram
(Ira Parte due minori par te fono da fare come ho detto dell’altre: lsuamque duo oftioia» quemadmodum alias dixiimis , ftatuentur :
' * , . .* nnnrnm laxamenta dimidiam mediana» nnrrn® larimHinpm
-, apertiones : mmorumque altitudmes latitudmibus duplomaiores
quali fia duplicata aha l rghe^z,a,ec ilafafi ,chefoftienlar exiftent.Fafciaqueinfuper arcui fulciendo fubietta* portarum quo-
farà ancora foftegno ala cuneidi effe porte, & ancorafipotnafare q ue jpf aruiTJ cuneis fuftinendis optimè inferuiet. Polle quinetiam
chelafafciafuffelo ifleffofupercilio, tioèarchitrauead effa porta, fafeiaprò apertionisfupercilio epiftylioueconcimi. Qua; quidem
ìaqual (> come fi e detto)puòfarfi,e minore,è maggiore come parerà operum genera > quemadmodum alids admonuimus, tum maiora
aUo .Architetto,non demando molto pero dalle forme date . tum minora > prout Architetto commodius opportuniufue uidebi -
ttujconftrui poteruttf i nec tamep, ut modulos ille a nobis hucufque traditos longius egrediatur, affentimur.
/
t
per ajjicurarfi dal detto monte, che per le acque , che di continuo ^ vrbem commodius ab inimicorum imprefho nibus defendendam
dalle piarne corrono attingili , e conducono ancora il terreno alle Ita ^ t ' ^ U L? e r iam • 0 -^ us a< ^ n eam °ppugnandam acceden-
iuxta montem ei confti-
vt contra montana torren-
■/ » r rr , t r r r • » puuunui » l'iccicica cucinicelo ìiJllC
per ilqual nonpur fi ajjicureriaaatal Jofpetto , ma fana grande numquamoccurret, vt ^dideium aliquod
ornamento alla fuafabrica , e dìfimile inuent'mefi accommodò tuendum proponatur : quo quidern loci, vi cumra montana torren-
J{apbael da Vrbino a monte Mar io poco [opra fonia , a la pigna tium defluuia, quaglimi ac ferdium quamplurimu ad loca inferiora
di Clemente fettimo da lui principiata nel Cardinalato . Girolamo conuehunt atque deducunt, ftru&uram fuam nihil quicquam incò-
Genga, ale olle imperiale fuor di Tefaropoco difeofload vnbel- m °di patientem opponat, eam monti inniter^tem recubantemque
liffìnio edifìcio per commodo delfio padrone 5 di tale inuention fi ^ ac l uc 1 3 0n P xLl1 V Pedici um declinabit incommodum ,
feria perfafljgno divna conferà d acque , pur appoggiato ad va condecorabit. Et huiufce commenti genere vAmatem Raphaekm
monte, ma di opera latentta molto dilicata. Manano monte, qui Roma haud procul abeft , in vinea Ckmentis
feprimi ditponenda ordmandaq.ulum fuifle confpicimus, quam Pontifex ille,dum Cardinali adirne etfet,purpureumq. ealerum
geftaret, olim inftituit. Hieronymus Zenga quoque ad collem, quemlmperialem appellanti Pifaurenfi agro haud procul ab
vrbe pulcherrimi edifici),vt Principi fuo morem gereret, conftitutionem aggreffus , idem commenti genus eli perfecutus : sedifi-
cium namque,vt caftellum quoddam aquarium commodius fulciri fuftinerique poflet, monti io fi adiunxit atque conglutinauit,
>dque ex Uterino opere egregie admodum conftruxit perfecitque.
M o DELLORNAMENTO RVSTICO
fili antkhihanno vfato diuerfimadidi lìgamentìdi queft’ope- Veteres in mitico opere varia comiexionum compadtionumque
yu(lica n com ^Lo dimorato fi vede, deUaqmììmnùo* genera eftcere confueuernnt ..quenjadmodu ex fubieda figura per-
./ a YUjtica,jicoiaeqmj * j j f r Q i; ipicere licet : prsefens etenirn inuentio Architetto ad compiuta,prò
ne lo Architetto fi potrà ne comm r \ f ’f ' & temperarti atque opportunitatum ratione, mirificè conduóìura vi-
accìdentijcbe occorreranno . La mi] uva j uàjararne i apert j j a ( j £tur > £j us autem commenfus ita a nobis in pnefentia difiinguen-
di quadrato perfetto : Il fido fra l vnae l altra apertura fia la tur3Vt: apertionis hiatus pcrfedtum abfolutumq. imitetur quadrata.
quarta parte minor di quella > ilfupercilìo detto A rchity atte fia de Solidum inter vtranq. apertionem eonie<£tum>ab ipfamet apertione
l’apertura la quarta parte , c fafatto di cunei , che concorrano al quarta parte deficiat. Supercilium, quod epiftylium frequenter nu-
J nt J m numero difparo : e co fi [opra elfo fia menato vn meV-Q cuparaus > apertionis eiufdem quadrantem tantummodo obtipeat ;
~ n ' 3 i . Jl j- . » / n • . . _ Jtr pv ninpnt'nm rpntrnm rAnflnpntinm mnnpi-n
circolo
partito in parti 9 * coitali , & alfuo centro fian tirate tutte & ex cuneorum ad centrarti confluentium impari numero confi et.
P ILIri rLì . ìntràtmBn fra etti li «««ni Hemicycus demde foponor conihtuatur, lique infegmenta nouem
pctua . Ma affin che li cunei deli’architiatte jìiano più fermi'fari fuperiori adieita ; hac ratione opus firmiffimum , & in aternitatem
neceffario riempir il meyppo circolo di opera latcritia cioè di pietra compofitum vtique reddes. Venìm vt cunei epiftylij coagmenta-
cotta, e Per piu ornamento fi potrà fare di opera reticnlata , come tionem perficientes firmitatem fiabilitatemque maiorem affequan,
v furono li antichi & in Homo, a [anta Co fino, e Damiano fi veg« tur > medium hemicycli ipfius ambitum latentio teftaceoque opere
9 ono firmili levature anebora forti fune quantunque antichijfme compiere oportebjt : qumetiam veterum morem confuetudinemq.
Zv/tjjwM* ngtwtc um» j j i 1 jj imitati, ex reticulato opere tamquam,venuftiori conftituere eundé
l iam * . . :rr . . poterimus. Et Romarin San&orum Cofmi Damianique sede fimi-
imm coagmentationum genera, quanquam antiqinliima?m g rm it a t£, & robore fuo adhuc tam&n perfiftentia contemplari inure-
-rique licet * '
* + •
- - j . uijcju yTionar , v^uuuuuuutmi^ue cidi la appellare
meno la parte difuorbpotràferuirc a qualunque porta, lapropor- llt>l J, eri ^ ad tormenta expedienda, beJiicafque machinas propter de-
tion dellaqual farà, che quanto è l'apertura fua in latitudine due l-u u” eI ? vr ^ ls venaildas . pertra&andafque aptitudinem vlJam ex-
yolte tanto fta in altitudine ,li cunei del mezzo circolo faranno di r! - 1 arS tarrK j n e . xterior cuicumque porta; indifcriminatim ap-
fa eia plana, cbefolhenl arco, fia per lafettma parte della lar - tioms altitudo eiufdem latitudine duplo maior exiftat. Hemicvcli
gliela dellaporta, dalla fajcia m giu fin alpauimento fi partirà ipfius cunednouenario numero comprehenduntur atq. definiuntur
m parti fette,e me*z*,e ftfaranfeì cor fi di pietre, tre di quelle fa- line*que cun&a; ad centrum circuii pariter deducantur. Fafcia; ar-
ranno di vna parte, e mez^a ciafcuna , e l* altre tre faranno di vna cum fuftentantis planicies > feptimam latitudini porca; nancifcatur
parte per vna,e così faran dittribuite le fette parti, e mez^a, XaU P ortdonen: V Spatium deinde a falcia adimum ufque pauimenttun
ter*iL.a del cuneo di mezp fia per la metà della latitudine della por - f ec . l * rrens, ^ P^rtes feptem dimidiamque infuper diuidetur, feniq,
ta, lafa[eia,che corre {opra li cunei,fta di altezza quanto il mede °fe ?nibl ft fl U£ntUr: qu0rum «espartem vnamatque
deicunei,mailcmeodimez£-o farà la quarta parte maggior de
guaito # dimidia propofitjB perbellè diftribut» confumptseque fuiife vide-
buntur. Cunei mediani altitudojdimidiam porta; ipfius latitudinem all'equatur: Cymatium fuperius cuneos circuncurrens>altitu-
dinem cuncorum pedi prorfus «equalem habeto > At cuneus medius^quarta parte catterò maior & ampiior exiftat.
Hh
J
DELL'ORNAMENTO RVSTICO
le altre forme, nondimeno yc genere nequaquarn abhorreat, eamque antiquillimam miuper exi-
no,c per efter antica per mio awfo, l ho voluta fari laquaLgia ftejre jqdicemusdclcirco prafentem ipfius typum hic conferì bere li-
nan tempo min campo della mihtia Jraiana \n F{oma, bencbe be t. quam R omse j n Traian* militi* campo quondam extitifle ae-
ìer alcune ruine alprefente ella non ci fi veda. Li due nicchi, che ce pimus> etfì propter ruinarum impedimenta cafusq. nulla omninò
* r « <* rnnta fon fuori del Ioy luogo : maperdimoftrarla diuerfi- jam effe videatur.Bin* conch* feu fcaph*>que ad dexteram J*uàq.
C .JT*lhì che a tei opera fi poffom accommadare : gli bo polii ftatuuatur,extra propflas fedes quidem a nobis colte ate hic con-
,à fe nepotràfemreperpor- rtitutsqué fuemnt : verùm vt fcapharum, qax open hmc aptari ac-
in luogo, doue lo JLrcndetto gì i j J J J r V cornmo danque poflunt, diuerfìtatem magis apenamus : ea vtique
ghpoi a i luoghi fuoi, laproportion de i quali per la rego ^ iofartun collocatione loca delegimus, qu* perfpicaci Archite-
nel principio fard facile all' .Architetto dajermrfene, e della porta ^ a( j prQprias fedes eas deinde tranflaturo ufui quamplurimum
non dirò mifura alcuna, penioched'effa col compaio in mano fa- com perientur. Ipfarumque lymmetriam atque proportionem,
cilmente fi potrà trouare, Archite&us ad regulam in principio iam afllgnatam recurrens fa-
cillimè quidem inueniet. Nec vllos item port* modulos hic explicandos aut recenfendos exiftimamus, cum ij circmi ope nullo
negotio cuicumque innotefcere pofiint.
mmàmA
LIBRO QJV A R T O- Mr
Queflo modo di porta a remenato s cioè viene ad e fere lafefla m Porta? praffentis fpccies & con flit u ti o> qua? fextam tantummodo
parte del circolo, è opera fortiSJimanondimeno ì cunei non fipoffo* circuii parterq compleditur > Remenatumque vulgo ’appellatur, è
no accompagnare con altre legature dipietre^ma comien ejj'er fola firmiflìtnp quidem opere conflat.’haud tamen cunei cum ca?teris la-
fenz,a levarla con altre legature continuate : ilpercbe volendoti fa- P*dnm coagmentationibus hic coniungi confociari ve poffunt, ve¬
re tal'operafsiariabeneinvnpariete di opera lateritia . Circa la «p!2™k,f c u!L /?n,Ì ri S a v nin ? co,,1 ^ on ^ lI s 5 perpetuisi con-
fuaproportionnon mi fonderò altrimenti, perciochefacil cofa fa. tio pariete egreglè qutem^oXetf^
rà col compaffo trouarlefuemifure : ma micchi > chevifono ala. hi! efè quod in praffentia loquamur : ne ceni tn circino adiuuante
topoftiper la commodita del campo vacuo , lo Architetto a fuo modulorum inuefligatio difiìcilis aut ardua exiftet. At fcapha?, qua s
beneplacito gli potrà collocar in quei luoghi , che più al proposto fpapij uacuitatem nadi utrinque ad latera appofuimus , in aptio-
gii tornerà , e non folamentepotranno feruirper nicchi,maperfe - *jbus & opportunioribus locis ab Architedo>prout ille sequum effe
neflrc anchova ; efe per nicchi haueranno daferuire per locami duxerit>ftatuentiir:nec fcapharum folummodo > verum feneftrarum
dentro alcune Hatue } fempr e ftarà bene, che £ altera ecceda la u a ‘ ,< 14 e comtnoditatem praflabunt^ Quòd fi fcaphas
doppia proportione ,acciochepoSìoui dentro alcumFkatua inpie- mu t7aIt£udS
di,meglio con ifponda y laqual cofafemprefe nferua algiudicio de profedò atrendemus : fi nanque ibi fìmulachrum aliquod eredum
l’Architetto. fortefortuna ftatuetur,optimè nimirum conueniet acque quadrabit.
Ha?c autem prudenti Architedo femper mdicanda defiaiendaqjue referuamus.
e
14 2 -
DEL L’ORNAMENTO RVSTICO
Romanorum fiiifle vi-
, Parer de oli antichi fortumi mefcoUr col Rufhconon EanetnpemensatqueftntentiaveterumK
EJUtopmr ae i . enrinthiodttehom • iloerchenon detur,vt Ruftico generi haud Donami tantum, veruni eti am Iom-
pur il Dorico ; ma il tomo, l Cggtoacbtna ilperclsemn Corinthll ^ quandoque permifeeri fas effet: Quapropt er <i
farà errore fedina fola martora fi faravna mefcolanz., .pp . j n ! vno generetum n'.turaletum artificiofum opusiìmul permifee-
fintando in qwfta. [parte opera di natura,e parte opera di artefice: & coniung etur 3 admixtionem hanc nequaquam certè incre-
t>er fioche le colonne fafeiate dalle pietre mfhcbe , & anco l ar - pan dam au t improbandam cenfebimus.Columnte etenim. rufticanis
chitraue efiegio interrotti dalli cunei dimoftrano opera di natura, lapidib.vpdique munita; ac circunfcptse, necnon epiftylium item ac
tarlili e parte delle colonne, e così U cornice col frontefpi - zophorus cuneorùm interpofitione diuulfi ac prediti, naturalis
TlfZèrentano opera di mmo:kqual miftura ,permio auifo, e quippe operis fpeciera prefeferunf: At capitola demde, columna-
ciò rapprejenian p j f f or L 77a >p er ta „ rum que cantera membra,itemque coromx atque faftigniiib artificis
molto grata a cocchio,erapprefenta manus ad opus perficiendum adhìbitas adiundalque fuife clarifli-
to io giudicarci conuentrfi pmquefla ad vitaforteto, eh n- m £ 0 ft endunt . Qm. quìde m admixtionum genera & afpe&ui vai-
altra : nondimeno in qualunque luogo ne l edificio rufticojarapo • ^ j ucunc j a exiftere , & ad operis robur ac hrmitatem quampluri-
Uatfempre tornerà bene:e di tal mifiurafe ne èpm dilettato mio mum cert è conferre affeueramus. Quapropter munitiombus atque
Remano che alcun altro .come ne fa fede Roma inpm luoghi, & prsefidijs hoc magis qudm quodeunque aliud operis genus conueni-
,‘ rn MantoanclbellifCimo palazzo detto UT e,fuori di efj apoco re arbitrarne: vbicunque tamen rufticanis zdificijs ilJud aptabitur,
JfZZ esempio veramente dMnbitettma,e di pittura a noflri prxclarè femper & optimè agetur. Huiuicemodi autem admixtio-
TJ'TfaZoZtio» d''a,téla porta così è da fare,che l'apertura nibus Iulium Romanum ante czteros omnes vehementer delega-
tempi.Laproportion aiquenay / * 1 ,r nttn tum confpicimus: quemadmoemm Roma; opera compluraab eo
fia di doppiaproportene cioè due Urgh^g^ m ^ fin f e i a b or ata> & Mantuse praftertim amplum illud atque fuperbum pa-
Parco, c partitala latitudine inpartifettcyvna fiaper lapilajtra { ataum5 quo d Te appeìlatur > nec ab vrbelongius abeft ? tempeftate
ta,e così la colonna fia due volte tanto groJfa,e la fua altezza col no ft ra Architedurse Piduneque fimul celeberrimum & fingulare
capitello farà otto parti fd capitello, l'architraue, il fregio, e la cor - pr0 pemodum exemplum, fatis fuperque teftantur. Veruni propo¬
ni^ /w come è cosili frontefpicio sì mottrerà fita; porta: fymmetriam atque proportionem modo expheemus .
ZJ, > HPttn nel Dorico. llmez^o circolo de l'arco fiapartito Apertionis ad imam vfque arcus circundudtionem altitudo, latitu-
C ™rù none e aleni faranno li cunei, ma quel di meno fa. dinem bis contineat & compiedatur, Moxque latitudine m parte-s
t n parti none . e questi jar nno > j £ > f ept em diuifa.una antepagmentis afsignetun Columnarumque cra-
rà alquanto maggiore, »jr anco un liberta del ^ r o t t / ^tudines bis tantundem obtineant 5 earundemque altitudine_sycapi-
pmdere fotto Carco alquanto piu fuor de gliaUn : lafajaa, cnej o- tu ^ s a di U ndis ^ ad partes odo j quarum fingulte praididis co -
Jìien Carco, fia per me^agroffez^a della colonna, e da quella in i umnarum ipiarum crafsitudimbus xquales exiitant,e ducantur.Ca-
zm finn fatte ix»parti,delle qual due faranno per la parte piu baf - pl tulum } epiii:ylium,zophorus 5 coronixque 5 quemadmodum fuperius
fa della colonna le fette reflantipartite egualmente faranno per traditum tuit, condituantur ; Itemque faftigij forma ac difpofitio,
1 -h'iPtvp ch e levano,etrauerfano la colonna : e quanto quefC ope- quemadmodum iam diximusrin Dorico ordine olèendetur. Arcua.
■IfZ libo fata Piu miramente ,ma con artificio però: ternari » circunduftioms hcmtcydus in partes undccim diuidatur , qua:
, afai a abbozzata piu grujj m , r J , tanquam propria fedes propnaque cubma cuneis ipiis excipiendis
piu il decoro di tal ordine , mafsimamente ifif g & collocando utique inierment. At cuneus medium locum fortitus 5
colonne,& anco li cunei • cateris maior Òc amphor aliquantulum exiftet, quinetiam fub arcu
cuneos ex utraque parte appolitos eundem procurrentem nonnihil prominentemque datuere Architedo licebit.Fafcia ar-
rui ridendo fuppofita dimidiam columnarum craifitudmem ailequatur,abeaque ad mfenores partes delabendo nouem aqua.
hd aceioilntur lesmenta quorum bina inferioribus columnarum partibus tribuentur,feptem fegmentis reliquis lapidiDusijs,
md commnas reuinciunt atque recingunt,aqua ratione didnbutis quàtò autem opus hoc rudion cralsionque Minerua> artificio
tanf u adlubitOjperfcòtuin ciaboratumque tuerit,tantò Architedus ordims huiufce ftatum & condmonem exa&us cogtiouife
cenlémtur.ln iapidum autsm,qui columnas cuueofque recmgmit.apparatu atqus dilpoiiuoue tota fere artificis .laus mdutaa-
que elucebìt.
LIBRO Q_V ART ©-
HI
I
1
^44 DELL'ORNAMÉNTO RVSTÌCO
7 j aHa all'opera efJerfoYtijJima , wa dw/iora conuicn ejjer In operibus haud firmitas ac robur tantummodo > veriìm blanda
„J>, nLcbb , dr inzenhfi d'artificio : il perche queflo modo di quoq; afpedui venuftas ac fyrometria, & artis acume» infuper ef-
tZrZ Lktnnonfolo è fortifsimo ; ma ingeniofo , e grato a i «agitan videntur.Prafens igitur lapidar» cannaio atque coagmen-
legature ai pietre non j j j '%„ tÉ ;Lr /Iru;***** tatio haud lummam tantummodo open firmitatempra?ftabit>verii
riguardanti } dellaquahnuenUonefenp traf . r & ingeniofa & contemplantibusquammaximè grata iucundaque
a piu cofe.La mifur a far a eh e quanto e l apertura iti latitudine ,Jia j iaiK j j mmer j t ò exillimabitur > eainque folers Architetìus ad com-
y>tia volta e me%^a in a!titudine:il numero de i cunei cofi Jiafat- pi lira nimirtim transferre ac traducere potenti. Commenfus autem
to che il mezzo circo ^° f ìa l1ì P anu IX '& vn ^ uar ^° : impe- ita à nobis diftinguentunvt in quantam apertio extenditur latitudi-
-oche il cuneo dì me7£o(arà la quarta parte maggior deglialtri , nem>in tantam quoque,dimidia parte infuper adiecla, altitudinem
' .-. VJI de q ii a i tr i Hcuparà vna parie ; V altezza del cuneo di extoIlatiir.Cunei deinceps hac ratione inuenientur , vt femicirculus
& y . j/rnatura : la fafcU ùìana . che Mieti w partes nouem & quartam infuper diuidatur : Cunei nanque me-
.... , . . titudo> dimidiatapertiomsa?qu
alte%ga quanto è largo il cuneo nella parte difotto , ilqual cuneo Ji planicies, qu# arcus fultinendi munere fungitur 5 apertionis fepti-
può far prender più a baffo l’ottaua parte della fua larghe%z a , del m am partem obtineat : ab eaque ad inferiora defeendentes 5 pilam
leiar l'altre pietre con li cunei, la figura il dimofira apertamele . in feptem partes diuidemus . Falcia? ue cuneos fuperambientis alti-
tudo imarn cunei latitudinem a?quet : Cuneumque o&aua latitudinis parte ad inferiora magis vergentem ac dependentem con-
flituere polfumus, Quanam autem ratione cum cunei* lapides esteri congiutmari coUigarique debent, ex fequenti facillimè ni-
mirumperfpicies defìgnatione.
• «MU
4
Qucfe porta va polla alla pàgina x 4 5 Libro Quarto per error della ftarapà
I
/
/
V
, I
v
, <
■
.*• - ,
** * y » ^
v-
• «. ^ • . v *--■'* f-, - - i'« — -w ■ i ^ ... *.»? w . • '
- v * * ; è '
; *
i
-.£>
K
Y • *2*s*V~
■; /
-
•-*■- y
,'1
' I
- i
\
• *'v>.
"Y
\
% .. •-. ./.. • ■ • ■
w- ì
V •
4
l \ \ -
v • . ^
Sì5 .
r I
■ :
v"
-? f
1 * ?
i •# M»
j i
V*
X
-4 >
i t 1
*
- - -i
- * <
?
< _., *
, !
l i
..
■f
. 1-1
4~~ »
r v i
! -r? '
• : !
• w]fr » c * r-
i w v
•v*.- .. -v'4Ér-■* »•>
. .. . ** *■
f
l
LIBRO QJV A R T ©• 145
E perche lecommodltàfifon conuerfe in ornamento^ tal volta At quoniamhominumingenìaab vtili ac neceflario ad venufta
fornimento eccede la neceffita,per dimoUrare l'arte , e*r ncbo la tem & elegantiam paulatim defiuxerunt ; quinetiam vt & artifìci
richerui di. chi fabbricare : queftainuentione è fetta per corri - acumen>& xdif\ icantium iiberalitas in aperto magis conftituatur,os
muditi per fortezza , e per decoro : per commodità rifpettoalle namentorum adiediones neceffitatis rationem nonnunquam excer
%,jj a : P «w
apertura cgran fodo^ ben legato.per il decoro , perche è ricca dp ea corìfulere videaturdurè in medium nunc proponendam exiftima-
ornamentoydellaqual inuentionilgiudiciofoArchitetto , jifapra mus.Patences quidem hiatuum apertiones commoditatem>Solido~
accommodare a diuerfi bifogni» La proportion della qualeJara } cbe rum autem intercurrentium vaftitas firinaque compadio robur,Or-
unto fia ilfodo,quanto l'apertura , laquale fta due volte tanta m namentorum denique fplendor lumen^ue venuftatem operi tribuut
altezsZ.aylcpilaftrate faranno della latitudine dell'apertura l’otta- afteruntque , Predarlimque inuentum hoc fapiens Architedus ad
ua parte ,/ le colonne della quarta parte,fra l'vna e / altra colon- C0 ^ 1 P l J r ^ ll ^ us lumirum transferre applicareque poterit.Proportio
r * ' rr* i r n. “ / l c ^ autem talis requiritur,vt folidum mteriedum aoertionis laritndini
nafta quanto egroffa vna colonnare l altez^fna con a bafe & acquale prorfus exiftaquse poftea conduplicata^aperdonis eiufdem
il capitello fta di otto partirne lo architraue,fregtOyormce s baje , altitudinem procreet atque confìciat. Antepagmenta odauam*, &
ecapitellifia ofjeruata la regola data : i cunei & altre legature ft columna? quartana uacua? latitudinis partem affequantur. Inter bi-
Hcrt/YA • i/c* /irtrhnv/r rUp ìp rnlnnnp Pf.tpA/ynn rii Au& finufinm f,*
oura y c yurte u cnc MediatenetrrrurV)yviuyen yen vtMurrttnw itJC . ; , r - . * , - ll P C4KJ k JLlKJL1 ^ KJLVJ ^
per jojìegna de Coperatiti tal cafo fi comporta,per l'autorità di mol. a luijcapimioruraque fpeftat conftitutionem, fuperiustrà
,, r J» Àtirhr e ditam praceptionem obferuato,Cnnei 5 catteraque lapidum conne"
quanuis coIumn*;propterea quod parum mter fefe diftant,nonnull*que earum partes infuper parietem interioretn Derfodiun'
penecrantqucipfsque ornaais caiuidam pocius quum oparis fulc 1 snc{ 1 .fufteatandique grada appofits adhibitarque fuerunt, m é
iara iam fupenusftatutjmodum atque termmationon au p ]i c i craffltudine excedunt:huiufcemodi camen exceffus.tum oroot I
rationes adduétasjtumpropter cotnpiuraandquitatum exetnpla>admittendus&a:quo animo accipiendus elle vid-tut
I
«
__ s
DELL’ORNAMENTO RVSTÌCO
che tal volta 4 trotterà buon numero di colonne ,m 4 di tal baffo^
7 a che albifeg* della fabrka no fupplir annone tMchittetQ no
faterà trender partito dcfenùrfene /per quefto [e la colonna non
Architedum propter complura> qua? in edificando faspius oecu-
runt,uarijs diuerfifque inuentionum generibus affluere quammaxD
mè pra?fcat 3 cuius quidem rei exemplum hoc libet afferre. Columnis
compluribus in medium oblatisnliud forte fortuna eueniet, vt £e‘cu.
h .,„„A*r vanito de I emiri ette : per questo } eu colonna non breuiores exiftant , rationibus nortris nequaquam profe ttò condu-
ùria; radalezwbe aggiunga a [ottener k falcia , laqmlfarà centmifiperfpicaxArchiteausmcommodohtucremediumaliquod
ja, a di tale ait-AS. > s& &. J , , J fi n 1 / prefens excogitauent.Sngiturcolumna ad eam altitudmerrbque fa-
ai q ^ fi ^ i f c j am faperiori ambulationis huiufee contignationi ad libramen-
eunei.afcendere a\queila attenga che para b fogno ; mentre ..pero tum re fpondentem fuftinere mox ualeat,nequaquam pertigerit;hac
che dalla defir a è dalla finiftr a band a di tal ordinefiano honifsi- cuneorum ferie atque difpofltione propofitf altit udinis metam af-
me [palle per contraforti [che quanto alpefo dfopra,farà fortini- fequi nobis licebit, dummodo ad dexteram fìmftramque cuneati
* : fc ne ' e n ver0 che Ifuo [nolo non faria ficuro in volpa fengg huiufee ordinis firmifsima latera tanquam anterides ftatuantur •
hnnifùmecbiauLo di bromuo>o di ferro ,ma piu Jìcuro farà fe det Quantum enim ad oneris defuper incumbentis attinetrationem, tu.
ta lidia non ria di tal larghezza,che dipietra di vn pcuuofi pof- tum.nempe acfirnuffimum opus exiftet. Id taraen artifices in pre-
u loggia non jia ac «s . \.\j j■ r r j f entia admomtos uolurous» quod teftudinatum pauimentun?,nifi fi-
f&farilfuolo:oueramentedib om t , 5 ' 5 bulis gneisaut ferreis quamardiffimè reuinciatur * infidam &malè
pino tutti legnami fe non fon perpetui, durano amen gran nume-- tu tam habitationem prseftabit. Verùm longè maiorem afteret fedi¬
re dì annije con diligentia fono polii in opera, o abbruciar le fu , ptatem 3 ii ambulatio in tantam haud patuerit latitudinari» ut paui*
perfide di quelle tefte che vanpofte ne i muri, onero falciarle dì menti ilrudura vno perpe tuoque lapide nequeat abfolui: uel lì paui-
lame dipiombo,ouero impegolarle. Laproportion di queft opera mentum folidioribus tignis aut lariginis,aut robutteis^aut pineis m-
farà che l'apertura del volto fia in latitudine quattro grofiegjLe Gemere tur ; huiufeemodi nanque omnes materiata* ftrudura? > etfi
ii cól orme e Ulna altera due volte tanto, li [patii minori faran perpetmtatem nancifci mimmè ualeant, fi tamen adopusntè fue-
4icomne»e tajua a , J ifi r a i tfUTT a r P ; rint applicata longum certe perdurabunt in aeuum, Qumetiam ti¬
no m latitudine tregrofiegz. c > f- gnorum capita^qu^ parietum cubiliaingredrun"ur 3 autexurerejaat
grofìe^e di colonne* cofi tuttele aperture far an due quai n , e pi um jj e j- s laminis circundaresaut pice ilhnere fatius erit. Òperis au¬
le colonne per fojlener gran pefo faranno della prima mifura idei tem rat j: 0 ac fy mme tria ita conftituetur > vt arcuata? apertionis lati-
tunei del'altre legature sì vede molto chiaro nella figurala delle tudo columnarum quater repetitas craflìtudines expleati eiufque
hafi e de i capitelli nella prima, colonna sì e detto per fempre . aititudo bis tantundem afl'equatur.Minora deinceps interualla>qu3e
td latera ftatuunt unlatitudinem triplse 3 altitudinemque fexcuplse columnarum crafsitudini ^qualem obtinent . Quapropter fin-
gularum apertionem are« a ad duorum quadratorum xqualitatem confcendent. Columneque utponderis fuperpoiitam molem
Iptius fuftmere fiiherreque poffint 3 menfuram fuperiùs à nobis traditam perfequentur. Cuneorurmceterammque colligationu
torme atque rationes dilucidè 5 ni fallonex ipfamct defignadoneperfpiciuntur. De b^fium demwm capitulorumque fymmetrijSj
iti prim? columng expofìtione fatis fuperque difleruimus.
-3T?C
gioì deglialtrì la quarta parte . degli altriligamenti col cotnpafio -7 :-:— ~~—»vH.u,w U m, U u,m ) xpiaque raicia ìeptimam
in mamfdtrouerd la mifura deltutto . apcraoms totius partem obtineat 3 i qua ad inferiora ddabentes
due conuerdonem in noucm fegmenta & quartam infuper»qua rmfdius cuTeuscS^r^ hemicycliipdus ambitum
quarum dcmccps connexionum moduli,circino adiuuantclacilliipè cxpedienmr. * ' ^ amp 10r exj “ jt ’dwidemus> Reli-
r**?t f *niì MA MENTO RVSTICO
2,4.8 U c.l-'L ' KjrK verùmauoniam perpetua nonnunquam & ««ntinuàta , m qua
Tmhe tal volta potrebbe OKOitre vna cefi continuata,ntB* V«u ^ ficioru P commo ditatcm comptoes poftularentur apcr
„ ‘,! 2 y;!mono di molte aperture per laeommoditiiU gltcdt- P r °P ^ poff et ftnitìura : opens fubicdi fpecies firrmffima ,
f■ tftJZfaia fortifsima & atta a [ottener e ogni gran fu £ on ; ’ u lf sim ^n pondus quodcunque tute committeretunvtique
^r’tZlnld, tante aperture -.fi potràben offeruar Quòd nifi tot fortaffe ufm forent apertiones.eodemmet or :
fo : e[e non ci [ara bifogno ai tmle / . • f- ,■ > “ùr^, t0 atque reten to, earum ahqua latentio opere obftrui
iLfi’orimedichiuderneaUunad ^moleriauepoffet Tatoautemineaperfidendafymmetri*ra¬
diar : lafuaproportionfara che quatno fypertm* , t n J 'P 1 ”? nerleaucmur.vt quantum fpatij apertionibus tribuetur:tan-
rT età l'altitudine due volte quanto la latitudine, benché tal t ‘O n f^|^ s ™^X r ieais coneedatunaltitudoque latitudi-
r, e più e meno j» patron fare fecondo i bifognt, e parer del mode - dupla excedat proportione . Huiufcemodi tamen exuperanti»
ni /.Lutto : e difimit opere fi veggono al prtfente m £ P‘ cffus , pr0 ut temporum conditiones pertulermt, prudenf-
al dì i hoggi fortif- Sudìcauerit Architeaus, modo maiores modo minores confti-
toft t nonjeUmente ani jp ria*inno »?,,nn,r Pt confimilibus quidem ratiombus vetuftiflìma opera non-
feSSSaS ferini Damiamque *ck extrufta co m ^ nuntU : , qua tamen in hodiernum diem rfque firma ftabiliaque
£crdtirarunt „
C Ut ^ ff**JVC*/Mi*i tuUC/wr?U Cfi Ut fJluflO
chiatto ad diargarfi,&inxl%arfifecondogli accidenti. cabit ' <;?nWl7ir7™777w ““*?** uauu ' nc 1 irutruet: ac collo -
. Ì
-te DELL’ORNAMENTO RVSTICO
*r**’*V”**^~lS£* iS^wSfeilS*
•cogliamo, che fono podi fopra ai alcune porte,ouer g f jjjjjYuerkira&itudinejponderis ìncumbentisgrauitatetndiufcms lie¬
te larghezza de l’apertura, fé la pietra no» e di bonijjimagrojsez - qutunt fuitinere > & exeosetate procedente rimi? difsiliqntatquc
cancri può refi fiere al pefo , e perquefio in procefio di tempo Jt f ran g untur ,quod quid.em vbique locorum aaimaduertere Fas eft: y t
viene a rompere,ficome in mltijfiini luoghi fi può vedere ; fipo- p^aidum meommodum puitetunquaciuique diftantia in medium
tri oerorandilìantia cbefifia,pmchelefpallcdalk handefiano p r0 pofita,dummodolatera ex utraque partevalida firmaque exti-
fJti fi tal rifa di texzUncl modo qui difotto in dm modi diffe- tenni, duplicar,quemadmodum ex fequenti imbellir defignalióne,
forti,par la, cojaaip*. ocerafari fortifs'ma, e quanto il huiufcemodi ftructura perdei poterli ; opufque hacratione firma-
gnatoiche indubitatamente tal operajarafon^ma, « H m »u roboris quamplurimum certe affequetur. Quimmò quanrò
carico difopràfarapiugrade l opera anitra a m gg ff ■ a j ores fibi yires affumet,& ad immortalitatem eò magis con-
molesfnpenncumbenssraiuor&ponderofioriuent., tanto opus maior» .........
tender.
-
LIBRO QJV A R T O' z 5 ,
jtncfara che ne i ferini , e neUifftgno di ritmilo non sì hab- Qiiantus in Vitrmiianis ^cripte atque de/fgnationibus, quanam
ha notitic alcuna come gliantichi vfafsmo i fuochi per fcaldarfrnc ratione veteres in nobiiioribns £ di bus focos conftituilfe yideantur ,
ì luoghi nobili , ne sì ritraila negliedifici antichi veftigio alcun di nu .^ a certa diffóndave afFertur cqgnitiqrnec in antiquitatibus vJia ca-
cammiye dar vfeita per efalar ilfumo , ne da ^Architetto alcuno » roinorurrbfiammaiqiie erudfantium fpiramentorum veftigiaprorfus
per confu'matifsimo che fia fiato >00 mai potuto intendere il vero nos>etfì quammaxime foli icitba nullo quanuis
^ À _ •• a peritiamo ac celeberrimo Architedoreihumfee veritatem exoi-
di ta> co fa i nondimeno , perche da molti anni in quas è coturnato f C ari unquain potuitnus : Ciìm tamen compluribus abbine annis /ut
non pur eh far ifuochi nelle falene nelle camere per il commodo de hecigniumfpiracula haud in coenaculis tantummodocubiculifque
de gii h\U 6 mini 3 ma anchora hanno vfato di far a tai luoghi diuerft propter neceffarios hominum ufus ediheentur 3 uerum edam ut di-
ornamenti ' ; trattando io in quefìo volume di tutti gli ornamenti ueriorum ornamentorum generibus eniteant atque fplendefcant ,
che a l\Arcbitctto,& allefabrifhe pofiono accadere : non lafcierò Inos obtinuerit : haud immeritò nos quoque cùm in prefenti uolu-
di dimofirarc alcune forme di camini ^c he così fi dicono volgarmen i n quo tq uo t ornamentorum ipecies in ratione edificatoria Ar-
te per tutta ltalia;lequali forme e modi fono accommodate a l or- c llte ,? 11 P c J. lire c ° n J. lL P er 'unc,oratione perfequi decreuerimus >
‘^ lne rbfcauo^^^urf^niijòpiotaieofe inficili edifici ,
i vno è fatto di opera Thofcatia ddicaca fuori del muro , e l altro e biungemus ; qii£ Tufcanis edificijs>fi quando ufus expoftulauerit,
di opera ruflica tutto nella gròffe%t~a del muro. perbellè njmirum congruent atque c onfentient.Duorum autem mo
tioriumquos hic fubiecimusjalter quidem è Tufcano>'eoque delicatiori opere conftat,& extra parietis ipfius crafsitudinem con-
ftituituriaiter uerò rufhco rudiorique opere conflatus>interiorem parietis crafsitudinem ingreditur penetratque.
iupmmù-
\
t
5 * DELL’ORNAMENTO RVSTICO
l e prime opere RUfikhéfuron fatte in quefio modo,cioèpe^ti Veteres primiqtie Architedi Rullici generis opera fcac quondam
Meietre Abkzwcé mtfmcnte, malefitecommijjmefono topidum rudi craflaque testuraeoagmentare : (okbant, iunftune_ta-
> r r ‘ men commuiureque quam tenacilsimcjvt vide&inter lefe comom-
atte conforma diligentia. guntur atque coterent.
SU ’ '>ì I
■Vv>'
Dipoi con alquanta più dille atetx^a compartirono i quadri con
queflo piano iCÌ) e gli diuìde facendogli con più diligenti a lauor ati ,
& apprejfo gli aggiunfero quefti Spigoli incrociati per più orna*
mento .
Miri Architetti volendo imitare diamanti lauor ati: fecero in
queflo modo lauorandogli conpiù politela »
Succedentibus deinde temporibus ? quadratorum feriem piamele
ea circuncurrente ac diuidente exeogitauerunt : in ipfifque eia/bo'
randis maiori fedulitate diligentiaque adhibita, in fpicarum quoq.
fefe decuflantinm morem>ornatus illuftrioris gratia, quadrata ea-
dem compoiuerunt atque effinxerunt.
At nonulli in edificando politiores adhuc atque accuratiores ad-
amantinam formarmeamque 5 vt videsj elegancifsimam huiufeemo-
di quadratis pofledinfculpierunt.
Et co fi di età in età fi è venuto variando tal opera : quando ad Veriim temporum deinde , vt plertimque contingit , uicifsitudi-
mitation di diamante m tauola piana , e quando con maggior ri- ne fada atque commutatione 3 Adamantinum hoc opus modo ta-
lieuojt come fi vede qui fitto degnato . buie planiciem atque equalitatcm referre,modò promméntks ad¬
huc efficere> quemadmodum fubieda patet defìgnatione > hominibusplacuit.
Alcuni altri Architetti hannovolutovfarmaggior dilicate^j
%a, e piu ordinato compartimento >, nondimeno tutta tal’ opera hà
hauuto origine da l'opera Ruflica, aneboraebe communemente fi
4 ice a punte di diamante .
Alij d emum delicationes Arch ìteóibSe re&e operum diflributio-
ni magis intenthhoc flru&ure genere , quod acuminatis adamanti-
bus perfìmile vulgus appellata ufi ftulTe comperiuntur. Hoctamen
opus 3 quanuis ceteris ornatius atque degan:ius > è Ruilico genere 3
non fecus ac illa fiiperioral originem duxit.
FINITO Z’ÒRDniE THOSCAtyO ET RJ/S TIC9
JTiCOMIl&CI^ IIDOBJC0
T VSCANO RVSTICOQVE ORDINE IA M AB S O L V T 0 >
DORICVM MODO GENVS AGGREDIAMVR.
LIBRO QJV ARTO
dorico. om r/.
DE ORDINE DORICO.
Cap« VI.
, GLl < v j i ■ bt pipì Lhutti ma dotò la intmiationé VETERES Doricum opus Ioui, Marti, Hereuli, Dijfque cseteris ro-
*d Herc<ne c ? ad alcuni a.ti D > P- buftiori natura prseditis applicare olim & accommodare confueue-
dellajalptte humatia deuemo noi Chnftianipro r _^. r runt.Atnos , qui Chrifti fidem acpietatem profìtemur > incedium
quandam rationem nobis fe-
npla vel humani generis redeni
I Petroyvel Georgio> vel fandif-
fiata di faldato ma che habbiano hauuto del virile , e del forte ad iurus alijs viris,haud ijs tantummodo,qui militaribus ftudijs fefe de-
ci efpQncre la vita per la fede di Chrifto : a tutti quefti tali sì co», diderunt ; veruni ijs quoque, qui ne Chnftum falutis fu* authorem
uJLuanntrlwm Dorica : e non pur a Dei, ma [e ai arnige- defererent.mortem alacri animo fubeimtcs fomter umkuxque fefe
uien questa gemi * r J * Pe{Terunt,extruere & confecrare voluerimus;Dorico opere tunc no-
ri , e robusti > ogran perfontggi ; o mediocri ,o b { J fi pj-ocuidubio erit vtendum. Nec De o folùm diuinoque numine
ciò alcuno , co fi publico , cmepriuato ; si conuien quejt opera do - a g] at .j s te mpla deuouentes,uerum fi fortifiìmis etiam uiris , qui ar-
tic&y e quanto ilperfonaggio farà più rebutto , tanto Jegli conuien
licattgt^a , come aljuo luogo ne panai emù , "“*«*■*'“**«'•
pascolaropere,? alle Sm eò^n^iquisVquanms ferox ac tdlìcofemollio-
ca tratta V itruuio nel quarto libro al tergo c può , • rique ingenio extiterit : haud fecus opera ut uiri ftatum morefquo
fepeHa colonnabà trattato nel tergo : benché la opinion ai alcuni j n pj tenturjUenu f| ;a tis nonnihil Dorica? fimplicitati adiungent ac per-
e che quella fia la bafe Corinthia , per effet me fa m vfo , e posta . Verùm de his alias, nunc figillatim propofiti orciinis
a He colonne Corinthie :& alle Ioniche , & è anco parer di alami , conftitutiones ac fymmetrias explicemus .De Dorico quidem ope-
chele colonne Doriche non hauejfero le bafi , battendo riguardo a re Vitruuium quarto uolumine capite tertio diflercntem ac fubtilif-
molti edifici antichi , come è al theatro di Marcello in R orna opera > fimè difputantem habemus, at de Doricarum columnarum bafibus
beitidalmeLoin già Dorica:le colonne delquai Theatro in tertio uolumine lam antea nerba feciffc mdetunquanuis nonnulli
vcuijsmuijc uai. r r f \ nv .j n eiufmodibafes,proptereaquod Corinthnscolummjsapplicaricon-
non hanno b*ft, ma fi vede il troncodi que tpf fP £ fueuerunt,ad Connthium genus magis fpedare 3 necnon eafdcm Io-
fcnganlcun altro membro . La bafe Dorica adunque)ara alt p niciscolumnisaccommodariquandoquepoffeexiftimarunt.Quin-
megz,agroJfegp,a della colonna , et Vlintho detto Zoccofiaper La ct j am a jjj uetuftifsima complura sedili eia perpendentes , Doricas
terga parte della fua altegga : del rimanente ne fan fatte parti co i umna s bafibus deftitutas olim fuilfe credicferunt:in cùius quidem
mi amo , & vna farà per lo Torofupemre detto Tondino , le tre fententia? confirmationem Marcelli Theatrum Roma?, pulcherrimia
refianti fian àiuife in due parti eguali y vm farà per lo Toro infe - nempe ac formofifsimam opus, adducunt. Cùm enim eius dimidia
Àre detto Battone , e Ultra fi darà al Trochilo , e alla Scotta , ac inferior pars Dorico more fit extruda,imarum columnarum fca-
, .o) e aettopastone , j pi,nullis omnino fuppofitis oafibus, \ gradibus quibufdam tantum-
ch' altri dicono Gauetto : ma fatto poi di j] p f > £. modo abfque ullis membrorum adiedionibus nmpliciter innituo.
per lo quadretto [uperiore , & vn altra per lo inferiore , lap oi Dorica; bafis igitur àltitudo, columna? dimidiam crafsitudinem
I ara della bafe detta Sporto fia per la meta dell’ altera Jua>eco\% p r ] m 5 adsequabit ; Plinthus deinde >quem Soccum noftratcs dicunt
il ?Hnthn farà opy noni faccia vna 2rofie%t,<i , e megga, di colon - a rrhìt-edi » tertiam altitddinis oartem obtinebit. Reliquum autem
m: v , - r "j *— "# 'x---
Toro fuperiore occupato da eJJo dee ejfer alquanto maggior dell -
altro: ma iella farà fuperiore a glìocchi m
il T oro inferiore y che epe capato da quello
altro,&anco la Scotta occupata dal Toro m tai vrj u /* /«r» f U p er j Gr ^ $ & a ltcraTnferiori re^ula? applìcabitur atque aferibetur •
gior de le date mifttre, & in quefti tai accidenti lo Architetto g aj ^ s au tetn pr*dida>proiedurani altitudinis fua? dimidiam fortic-
dee ejfer molto accorto e diligente : perche Vitruuio prefuppone turj & ^ac utique ratione Plinthus quoquoucrfus integrarli » dimi-
fheittudiofìdeifuoifcrittiftanoinftruttinellefeientìe Materna- diamqueinfuper-columnse craifitudinem ad^quabit. Quòd fino-
fice a le auali fanno accorto ? buono in moki accidenti . bis in i uperiori parte conftitutis , bafim mfrd coUocatam dclpicem
contingefreeula toro fubftans fuperiori, & ab eodem pr*pedita > inferiori regula tunc maior ahquantulum & amphor cpnficie-.
tu^iMnbàfifoculisnoftris fuperior extiterit rregula toro inferiori fuperftans,& ab eodem pr*occupata,fupenorem regulam tue
magnitudine fuperabit atque pcruincet.Quinetiam Scotia a toro antecedente obfcurata, ultra umaiìignatosprsrfcnptofque^
modulos aliquantulum ccrtè promouebitur ac proferetur. Quibus quidem m rebus mduftnum mprimis ac ciligentem Arcmt:^
aumeffla vit q amus,& in feientps Mathcmaticis pr*fertim, qux hominem acutum, nec confilj unquam mopem reddere folent »
apprimè exercitatum:talcs emm Vitruuius quoque confcriptionum fuarum ftudiofas procedo requie -
rr-
"TmafuptrMtj ditto Uflmh 0 “°® t0!, di«o
QuiàfittOjdMo ItJlellOjO ridilo
ScottOjOUtto nochilo, ditto etum
Tota inferiore,detto Ujlm . mitro tornimi
TiwtbOj dettole,
a
DELL’ORDINE DORICO
t perche Fantino ha dìflribuiteyuefl’ordine Dorico in moda- Quoniamautem Vitruuius Doricum hunc ordinem in modulos
iufacendo la celoma ci due moduli!» grafitigli, e la fua alterca cijilribinHereperitiin cokimng craffitudini duos,eiufdemque altitu-
con la bffe> & il capitello di i4, effendo la bafe alta r>n modulo , il c ‘ini, bah capituloq. adiundis, quatuordecim modulos affigliando :
tronco della colonna farà di 12.moduli,ilfuo capitello di vnmodu- 1 ] 10s item Vitrpuianum perfequentes inftitutum , hac eadem modu¬
lo filo, che faranno 14. in tutto : l altezza del capitellofia dilli fa orurn vte i milr diiiifìone. Ba fi ad nnius moduli altitudincm pertin-
in tre parti ideile quali vna farà per il Thntho detto abaco , in ^ en Le> COxlirn r ns ^ ca P^ s in modulos duodenos affurget, capitulumq.
cùffia sintende il Cimai» : Ultra lo Echino con gli UnuU, lata- vr m , odul1 ?- ma 1 aIntudi . llé a ffe<J“«ur : adeò
bipotmhelio: Ingroppa delegale fi* Ufefla tuordeom confcendet /cS$?
parte mitici e delia colonna nella par te di fitto,la latitudine del ca- diuifa,vna Plintho feu abaco Cymatium vnà complementi albribe-
pitellonella partefuperiore fia ter orni faccia due maAuìi p Aoìi. turialtera Echino Annnlifnné fìmnl __
benché io mi do a credere , che il tefio fia corrotto circa laproiettu- J - m 5 column f defìcJCU craffitudine.Superior capituii pofteà Ìatitudo
fadetta Sporto, laqual in effetto torna molto poneva a ri fretto deeli 3n ^ uos moc * L d° s > & fextam unius moduli partem ampiius quoquo-
antichi che fi veggono : eperciò fue^
formare vn altro fecondo il Parer mio r.nn U r fuenmt< Mt^men Vitruuianum ccdicem, quod ad proietìurae atti-
pormare vn aurojecomo u parer mio con lejue particolar rmfure net quantitatermcorruptum utique ac deprauatum effe ccnfemiis :
piu minutamente defentto , pemocke Vitruuio non mette le par- eam emmffi antiquoru, qua adhuc extant, opera circunfpexerimus,
ìicolar rmjureaeUimeinbn, ma taf affa conbreuità . Dno adun- comprefliorem atque tenuiorem proculdubio effe còmpericmus.
<que eh e fatto tre partì del capitello, come è detto difipra; ilTlin * QP a P ro P tcr e regione capituii huiufce alium, prout noffra fert fen-
tho ha da effer diuifo in tre parti, rnafia per il Cimatio tolfuo re* te ptia,proprijs moduiis fubtiliori & magis exo uiffta ratione deferi-
jC ne fara tre parti dandone vna parte per emulo : lo hipotrachelio diffé<fto> plin thus identidem in terna diffinguetur fé emerita : euord
pacome e dette dijopra : la proietterà di ogni membro fia quanto afferum Cymatio>eiufque regula limul ita diftribuetur- vt eo in ter-
***** * lu '-perche così facendo farà la cofia con qualche regio- na *P at , ia toiliter diducto , regula unum, duoque reliquia Cvmatio
ne probabile, & farà anco grata agli occhi de i riguardanti . concedantur • Haud fecus etiam Echino in tres partes dimiffo, ause
nominepaffimappellarcfoleiijusjcondonabuntur. Poftremaqu^hac^arK^ntres^iftàmlas J Kemfeiundl?fi l nplilì'^ UOSr f^ arU i n
panter dxftantia affignabuntur. HvDotrachelium f m f cs tantias item rciunctaffingalis annulisfingulse
denique membrorumproieciuraieorumbem altitndinibns^nn'j,^ iac ^ n ^H m ^ u P r P- 12 -en traditum fmt, confìitnatur. Singulorum
bilis erit , tSc eiufdem ipecies ad oculomm fenfum perbdlè vuque^efpMdebitT = nam< ^ lie ^ °P ens rat! o artificiofa ac proba-
Cymatium, uulgò
Gula Inuerfa •
Plinthusj»aliterAba™
cus*
Echinus,uulgò Oli!
cium.
Ampli > uulgò Re-
guise aut Gradus
Hypotrachelium ,
uulgò Freggium^
Aftragalusj uulgò
Orbiculus.
Apophygis, uulgò
Collu capituloru «>
'Cimmoj detto jaU toucrfci
HUntbO) detto uba#.
Echino dette mouolo,
zAnulfi dcttmfìoì'hQynàcb
ÀJItdfftlOjQ toMWo~,
HifiotNcUlfO) de (tofani*
«SF*
LIBRO QJV ARTO
*55
S^ileapkeUo e da collocalo opimo dem architrave : f- Capitolo cpiftylium, quod Architrabem vulgo* appellar, fuper-
a!tegz_a driqua e farà vnmodulo, edirnfompartifctte,vnafa- imponendolo foccedit , coius qoidctì altitodo mdolom vmim
rd la tema,(egutie cerilo regolo , fitto la.tsmaftand’vn modulo duntaxatexplebit, Eoque in partes feptemdiuifo 3 teniar parsvna
lafisi aparte, tatuai diuifa in quattro parti tre faranno per le tnouctur ? Ruttarne vna curii regala fab tenia cooftitutse ino
gatte , vna per il regolo : lequalgutte pan di numero fei pen- fra • 5 ta P arte folummodo finientur ; Qua rurfiis in partes quatuor
denti fetta li trigliphi e l'altera deiqualifaràvn modulo emcTc nario nonleroSmprehen?* 11 " r , egu!zaf 9' lbctur : Guttargne ipfe fe-
/ara vna parte da ogni i
■feriti reflerahjei fe ac . r .----- . —r-- — v.„ V uvvi.,.^uw uncmpiajpars vna ìesmeanaiicuhs vtnn-
jaranno per li due canaletti di mc%z,o, ecofifra l’vn trìglipboel - que itatuetur : denarumque partili rn , qua? fuperfunt , jfex frigi y-
altrojia difpatio vnmodulo e me%zio } ilqualfpatio farà di qua- ^j 1 ?^*** ^pidrnm frontibiisj & quatuor rcJiqii^ medijs canaliculis
dratoperfetto, e li detti fpaty fon nominati metope da Vitru uio » jfadicentur■. Inter binos autem triglyphos moduli vnius ac femis
ne squali fpatù quando per più dilicatez&a fi vorrà ornare fe vii i mter S LirrCtl P ei “(edò nimirum abfòlutoque compre-
fculpirà/imilicofe, col Li quadrò fignL B, & Zo fledi hulufcem ? di f P at / a Metofc *
Sdstast^Vr^f w***
Significato.imperoche hauendoglmtichifaenfieato li tori,a iqua~ buermt ; eiufmodi fcalpturis > quas in quadrato Bliceva infcripto
li}acrifrcifiadoferaMvnpìatto,poneiianofimilicofeiritailuo. exprefiasintueris,uei taurorum quoque capitibus, quemadmodum
ghiper ornamento intorno di tempij facri,fopra itrigliphifi hanno proxima oftendìt de/ignatio > certe cohoneftabuntur. Necpdedi-
da fare lifuoicapitelli], l'altera de iqudifia la fitta pane di vn ^ppefcaljptiirae conuenienti myfticaque fignificatione defìri-
tnoduio : [opra i triglipblfiapofiala corona con li due eimatù.vno ^ n ^^ Cum e ?f m b . ubulas uetcres Dijs immoiarenti& fa-
vw-wk-ì »/f : tst
perla corona,e li due per li cimatij, mal altera del tutto/Saper morati* rerum quoque con/imilium effigies ac fimu!achra| ^ppo-
me^z.o modulo ,fopra la corona fiaposìo la fama, Ititela [uà nendainfeulpendaquc corarunt. Triglyphis deinde capitola prò-
furamelo modulo , aggiuntala et taua parte di t ejfa per lo fuo ximo fuperiorique loco fratini fuccedunt * qu* ad moduli vnius
/siXaM M f’ v a a a - — 1 A- ? ' ... .
teda effa, & ofiam lajjati li^pa- CoISSKTSS
ti; piani, onero[colpiti a fulmini, ilfporta della fama fia quanto iima,quam reCtam gololam uulgus Italoriunappellat , ftatuatur i
' ia J ua alte^a y e coji tutti i membri eccetto le corone il fuo fporto cimisi quidem altitudo femimoduli unius fpatio fìnietur , oótau-a E-
fifaràfempre quanto l'altera , ma quanto lecoronne baueranno ip^us parte propter regulam fuperiorem ei fuperaddita. At co-
a^)/irTrriAif ^iva«*/o^«ìm/4 /-La /«a.Aì. - aL.. . r rime mA^nIì _..
maggior proiettura, purché le pietre lo comportino , rapprefen - pr°ieftiira àaas moduli vnius tertias libi uendicet : in imaque.
faranno più granita . e quefio fi vede batter ofieruato gliantichi 1 P^ 1US P a F te bì P er ttiglyphos guttar, compreflìon tamen cali igatio-
*«» » «*. « igge^va^iiafcgsgiggag^^
. ..r-.— . ■■,..>■ . |
prstercoronas prominenti^,eorumdem altitudm.bos aiqoales conficiantor. At de coronis ilIod P “comperìot°bTfc
,quo maiores ampliorefque.dommodo lapides ìd nobis concedere videantur, earum fuerint proieSors, eo maiorem operi eraui-
. . .
Sima,uuIgòGuIa Reda.
Cymatiuirb uulgò Gulalnueffa.
Corona>uuIgò Stillicidium-
tj
DELL’ORDINE DORI
Se la colonna batterà da effer
Urtata ciohanellata,le Strie fa¬
ranno di numero xX. in modo ca¬
ttate 3 che da un lato all ’ altro del
fpatio della Stria fia tirata vna
linea retta , laquale fard il lato di
vn quadrato ,e formato ilquadro,
al centro di quello , poncndoui il
compaio con vna punta } e con l'¬
altra toccando l'vno e l'altro lato
della linea , e circuendo farà\a
fua giufìa cauama , laqual fa¬
rà del circolo la quarta parte : lo
ejfempio di que(ia è quifotto al
piede della colonna.
£ feper efaltation della colon -
tia oper altro rijp etto gli farà di_
bifogno lo Stilobate detto Tiede -
fiato , non bauendo ad vbidire à
cofa alcuna s di piu ò meno altejL-
iLaifta di quello Stilobate il lato
fuo quanto l Vlimbo della bafe
della colonna e la fua altera
cioè il netto i farà che di quella
latitudine fia fatto vn quadrato
perfetto , e da angolo dà angolo
tirata vna lineaper dìagone,quà
to farà detta linea,? quella fia la
fua altera:laqual diuifa in par¬
ti cinque, fi aggiungerà vnapar-
te per il fuo Cimano altri me*
brivn‘altra parte sì darà alla
fua baf e : e cofi quello Viedelìalo
farà di fette parti , come la colon¬
na yproportionato a talalte%z.a •
E benché la prefente proiettura
del capitello fi allontani molto da
i ferini di Vitruuio per effer per*
pendìcolar alplintbo della bafe :
nondimeno per hauerne io vedu -
to alcuni antichi & anco ne ho
fatti pone in opera di tal forte ;
mi è parfo metterlo in difiegno, *
compiacente di chife ne vorrà
feruire:bencbe li (ìuaiofi di Vitiu
uiofolofen^a hauermaneggiato
altrimenti le co fe antiche negard
no quefia ojimnema fe vordtr
no bauerriguardo agli abaci 1
de i capitelli CormtbijìUproiet-
tura de iquali è perpedicolar alfa
plinthi delle bafi . non danaranno
cefi faci'mente tal proiettura .
* Si fhdatas columna»
oc eft catnliculis*quis
^ufdain medfis diftin-
tìas atque elaborata^
tibi conficitndas prò-
pofu eris j ftrias uiginti
numero primiìm per-
duces > eaque'ratione
excauabis> ut rete qua
dam, qua? quadrati la-
tus utiq.exiftet>ab uno
Itria? ipflus latere ad ai
tenni extenfa* quadra-
toque lam defignato *
in eius centro alterimi
circini pedé obfirmes d
& reliquo ab una rete
extremitate ad altera
peruagante> ftrigis ip*
fius camini > quod cir¬
cuii quadrantem occu-
pabitjiuftiifima ratio-
ne tandem attinges *
Rei autem huiufee exe
pittai. ad columnse pe-
dem hic inrrd fubieci-
mus.
Sin ad columtiam ex
tollendam > aut ad aiiu
ufutri Stylobatej quod
Pedeftalum uulgusap.
peIat,opus efse mdica-
bimus: nifi quippiam"
tale forfitan occurre-*
rit> quod ad altitudine
modo adaugédam mo>
dò diminuendam nos
aliter perfuadeatjhanc
vtiquenrmam cert am
que perpetuò infiite-
mus rationem. Stylo-
b%cx huiu fee latus
plincho quali colum-
nari fubie&o squalo
prorfus confiituetur :
Deinde perfectum ab-
folutumque ex pràndi-
età latitudine quadra¬
timi conficientes , ab
angulo ad oppofitum
angulum dia gonfi fi-
neamperducemus >qu§
ftylobata» ipfius altitu-
dinem(de amplici eius
puroque nunc loquis
mur interuallò ) nobi-
quamprimum termi-
nabit atque deficiet ,
Moxque altitudine hac
inpartes quinque di.
ftinte>pars vna adhuc
cymatio membrifque
fugerioribus > necnon
intim? bafi altera con-
fimilis applicabitur ac
trib uetur:adeoque in-
tegrum fty lobata? ipfi*
corpus haud fecus qui
columna ci fuperpofi-
ta>ad feptenarum par-
tium altitudinem edu-
cetur. Quanuis autem
prsefens capitulorum
priectura,ciim plint ho
bafi fubiedèo adperpé
diculum infifiat, à Vi-
truuianis conftitutio-
nibus perquàm longè
recedatt^fm tatnen & antiquiora capitulà nonnulla a prasfenti dìfpofidoue^ muencionum nouitate
pitula ea emmet ratione mftruda atque formata ad opus quandoque trad ^ . confcribcrc placuicrecfi qui abfque antiquoru
muldpnc^que uarietate deledantuncommoditatem fornii huiuice typu 11 . a ddicuntur,noitramhane capitulo,rum dilpofi-
Co-inthiorumcapitulorum abacos.quommprokaurx bafi um jp
<*-■ --xj.
L
—i
J V *. M.Ì a M, »^***»w*»*w i, L
accufabunt acque traducent.
LIBRO QJ/ ARTO 1
% $7
E per chetò trotto grandifeventi* dalle cofe dì J{oma , 'e [d'altri Quoaiam autem antiquitates cemplurts» qua? tum Komx tu ali»
iiìogin d Italianatfieritn di ritmino , hi voluto dimofirarne al - paffìm Itali* regionibus confpiciuntur,a Vitruuianis conftitutioni-
cunepani , dellequali fi veggono ancborain opera con granfiati*- ° us lon §^ s videntur, ìdcircò membra earum nonnulla, qua?
fattion de gli Architetti: e benché elle filano spicciola forma , e ma S no ^^ìficantium applaufu atque celebritate operibus adiunda
fcn' 2 gnumeri,efcnigmifurc , nondimenofonoproportionate alle £? nne . xa< l“ e apparent, m pra?fentia deferibemus. Quanuis autem
grandi , e con gran diligentia da granii a picciole traportate il • mmoribus ormis huiuFcemodi membra delìgnauuìius,ncc proi-
dem Tctmonc-il capitello lf, i Miserane [opra vn’arco trionfale: quamfimilimos effe, indeque fumma diligenza huc i nobis tradii-
il capitello T,èad vn tempio Dorico al career Tulliano in Roma ; <Aqs faille tibi iirmiffimè afleueramus. Capitulum R litera infcriptu
il capitello Vy fu trouato a\Vefaro con molte altre cofe antiche de- extra Roni* iplìus urbem ad pontem fìumini Anieni infidentem re-
gne di lode : laproiettura delqualc t anchor cb'ellafiagrande; non- P e F , tum òlim fuit.CapituIum V uocali fignatum, Verona; triumphali
dimeno è molto grata a riguardanti, il bafiantento y la bafe,c’l capi- £ uldam arxau iupenus ìncumbit.Capitiilum, T litera demonftrante ,
iella A ,fono affioro Boario in Bpma , la cornice , il capitello , \e la \ -? 1 * 102 ? 1 * dem carceri Tulliano proximam oftenditur .
o a, enti atte, A,fono al fot o Boarioin Roma : lequai tutte cofc cuius procura etii immodica videatur, contempiantibus tamen
ho voluto (ltmoJirarc,acciocbc lo Architetto pojfafareelett'm di grata iucundaque admodum effe cenfetur. Stereobata,Bafis>Capi-
quel che più gli aggrada in queflo ordine Dorico , bora fieguitei ò tulumquc, A uocali harc tria communiter defìgnantCjRomse in foro
in talfpetic alcuneparticolar mifiure necefiariealC Architetto . Boario ftatuuntur.Coronix,Capitulum Jncumbaque ipfius arcus, B
^ r -n r a . ljtera h*c tria pariter denotante , in Marcelli Theatro confiftnnr
Corona, zophprus, Epiftyliumque, A vocali rurlus ha?c tria Emul commonftranfce, Roma? in foro Boario itcrum extant rw
rniSSSSc 1 r 1 ^? nil ? C rccei ì5 nda defìgnandaque exiftimauimus, vt Archite&us in Dorici huiufee ordinis pertra&à’tioné
hifce compedis ac diligenter confideratis, qualunque ei commodiora opportunioraque uidebuntur> fcligere ihoxque ad odu«*
cdsana^enarrabffnusàc^cr^qwmur? 11135 D ° na CU,fdem ° rdinis rationcs ac f J™m W ias “nquam Architelo inprimi/n.r
r
DELL'ORDINE DORIGO
i
LIBRO Q_V ARTO- i J9
Effendi) la difinbution de i trìgliphi, e delle metoque mo Ito ne . Cùm in Dorico hoc ordine? quem exponendum fufcepimus , tri-
ecfjarìa , & anco dijficile in quejì'ordine Dori co : mi sforzerò dar - gtyphorum metoparumque diftributio perquàm ìieceflana.t
.k: __ 1 __r_. ' _ . • • rlì^rìL'c -. /- ,
«e quella cbiaregz.a,che ante farà pofsibile . Dico primieramente dl *n clJl s quoque inuolutaque exilèat : ìdcirco aliquam faltem prò
che anebor che nell’opera hefaUila , cioèdifei colonne in vn por ti. vinbus noitris rei lumi (ce cognitioaem nuncin medium afferre em-
co ài tcHo di Vitrmio dica, che i moduli di tal diflribution voglia- temur.Sufcepoim ìgfiur negotium fidenti Se alacri animo fùbeuntcs
co f‘ ’ P in ‘oche volendo dar alfpauo dimeno quattro mctope, & india «odalo* xxxr legimus diftribuifse codicem S corra-
alh altri fpatij tre,il detto numero non può fupphre. Ma per quanto ptum Se mendofum ibiforfitan effe fufpicamur . Necenim diftrii
io confiderò uoglìampfìer xlii. fi come nellafeguente figura fi può butionem diana Cibi ipfi aliquo pado condare polle cenfemus.Si nà~
vedere, e far conto:ecofi ancorarteli'opera tctraflila,cioè di quattro Q uc mediano fpatiometopa: quatuor ? csetenfque interaallìs tre$
WV ^V W v »»#vrv^v 9 w urtvjJSCUtrb LI O i- VJ/Cf/C9 VflV) 11L<*
permio auifo hanno da efler xxpii. fi come mUi feguente figura Antur-KTcetraftyloinlÙperadificio ,ex qùwTmTs'vSlìceVcoìam-
medefimmentefiipuo vedere• Tartita adunque la fronte del tetri- nis conlfante , Vitruuium cotius operi* fronti modulos xxiij 'diftri-
piu m moduli xxyii. dite moduli farà la grojfegga della colonna ; binde reperimus : Nec tamen?fì m r diano fpatio metopas quatuor ?
10 intercolunnio di megz.o farà di otto moduli : quelli dalle bande fpatijfque Iateralibus tres metopas fìgiliatim concedere volueri-
faranno di cinque e mmuzjoper ciafehedmo, e cofi faran difhibuiti naus,pr^dida coluerebit ratiocmatio.Quapropter nos, ledione illa
11 %x vii. moduli,e poCto fopra ogni colonna ilfuo triglipho , e com- tanc I uana m endofa tcuectmetraftyio operi? quemadmodum fequen-
partiti li trigliphi,e le metope nel modo dato nel principio di tal or - S':?^ ltei ? ^ te ? lC ^ e hS aatl . 0 ^ c ’^ 0 dulos xxvij condonandos elle
jì*ia. inrii i ' s . « », . arbitramur. Aedisigiturhnitifce fronte mmodulosxxviidideda
dine, lo fpatio di mew hauera quattro metope,e quei da t lati ne duo moduli columnamm fingularum cnUH^S^b«S? :
baueranno treper vno,de l altera delle colonne , bafe , capitelli Medianum intercolumnium odo fi bi modulos vendicabit ; Interco-
& altriynembnfia ojferuata la regola data daprincipio : ma Val- lumnia demum ? qme in lateribus fèatuuntur > modulos quinque ac
Ugz,* del ffifligiofiala nona parte ideila Longhena del Cimatio femis figdlatim explebunt : Et hac utique ratione moduli xxvij per-
ehe è fopra la coronajogliendo tal mifura ne i piedi de V\A,finfot- beIlè dittributi fuilfe videbuntur. Qiiòd fi fingulis deinde columnis
to il Cimatio della corona. Dico quel fiotto effa coronale jlcrotc - P ro P nos triglyphosruperpofuerimusjmoxque triglyphos metopaf-
tee dettepilaHrelli , fopra il fafimo fian di altezza per la metà q^quemadmc.dum Dorici huiufcc òrdinisinitioiamprapccpimus
■ Tft
p rte difopì 4 , e quel di megjLofia l ottaua parte piu alto de ghal- capitulorum? aliorumque membrorum confimilium^altitudines , c
trite perche quejta porta Dorica e molto difficile da intendere', io prieceptione iam fuperius tradita deducentur.At faftigij demum al-
ne dirò in ferino e dimo tirerò in dijfegm quanto io ne intendi il titudo longitudini Cymatij?‘quod corona fuperincumbit ? nonam
teftodi y itruuio dice, che dalpauimento alli lacunari], cioè dal partem abfoluat ? huiufeemodi altitudine ab A ipfius pedibus ad
piano del portico fin fiotto il cielo a ipiedi de V A, fia partito in tre imum v ^ 11 ^ c , or01 ^ c ^ ma a . UI ? 1 dimenfa. Acroteria fuper faftigium
parti emerga, e duepartifiaperi'ditela del lume, che cofi di- co / } loca f a aci dimidiam faftigij ipfius altitudinem educantur? fron-
ce il teHo al parer mio. Ma perche in picciola figura non sì pofio- te ^ e ^ UIrirnls columnarurn partibus gquales obtincant;Quinetiam
™ r v ^ # medianum acroterium odaua parte csteris eminentius ac altius
' • x - re kpwwolarmfure , nella fegue nte carta diro cx ift a t, Verù m cùm Dorica huiufcc porte genus intelled u difficile
f tu minutamente^ dimoHrerolk m figura maggiore. admodum & obfcurum iudicetur ? iurè nos, nc fiudiofis quicquam
cetuiue videamur 3 confcnptionibus & defìgnationibus infupcr adhibitis noftram de re hac fententiam promptiffimc aperiemus
Vitruuium interuallum vmuerfum à pauimento ad lacunaria?hoc eft i porticus ipfius folo ad coeli vfque initium ? quod videlicct
m Aipimspcdibiiscollocatur?in tres partes ac femis diuifiile? partefque duasluminis altitudini condonalfc reperimus. Veruni
totnunc aixifle lujftcìat: Cum enimpropria? fymmetria? propnjque commenfus ? ob fubiedir hguriE anguftias atque exmuita-
tem ? ni pralentia exphcari commodè nequeant : idcirco fequenti pagina tum dc;re hac vbenus mox difleremiis?tum amplio res
v 0eJjgnationum fines ac termmos confiituemus.
ito DELL’ORDINE DORICO
LI BRO QJV A R T Q‘
z6i
vntu adunque 3 eome ho dcttojreparti 3 e megz.a delpauìmen- _ A pauimento igitunqueinadmodum nuperrimè didum fmt
to finfatto t Lacunari^ ; due pam faranno peri alte^ del lume, ima vfque lacunaria fpatio in tres partes ac fernis diftributo ] dui
laqual diuifa in parti nyna farà per la fronte delle Antìpagmeti quidem Jumims inferuient altitudini : Qua in duodecim partes rur-
dette pilaftrate 3 e cinque parti 3 emezya fiala latitudine dellume; diuiia>Antepagmentorum> qua? vulgo Pilaftrata? dicuntun fron-
e fi farà dapiedi 16. da baffo 3 nella parte difopra fila mimùto la ter- S vna d u m ini lq. latitudini qumque ac femis affignabuntur. Siquc
mmuitala quartadecm»parte : tl fupercilia detto architraue fi<i antepagmenta quartadecima parte contwhenS^
detta medeftma altera nelqualb dafare il Cimano Lesbia conio tur. Supcrciiium deinde feu Epiftylium, quod .A ^itrabe-n vu sus
Afiragaloyil qual Cimano farà per la fefiaparte di efiapiìaflrata , appellar > altitudmem fumine antepagmentorum "latitudin i a?qua-
intendo lo Astragalo Lesbio nel modo dimofirato nella figura A , iem P ror(us obtiheat ; ibique Cvmatium vnd cum Aftragalo Lesbia
Et il tefio par ben che accenni , cbe'l Cimatio fi faccia [diamentefi- c °mtituetur,ipfique Cymatio fexta antepagmentorum pars tantum
pra ilfupercilio : maper quanto bo veduto nell’antico 3 io fbo vo- S 10 ^ 0 ^ibuetur. Lesbij autem Aftragali modum atquc rationem iu
luto far mtormlapUa{irata:fopra ilfupercilio èdaporre lo Hip»-
ikftoin luogo difregio,di altrettanta altezz.a > nelqiialducd teflo, ficaffe v.detnr : nos tamen antiqLrum exempU
cbefifidpifcail Cimano Dorico,ehAftragalo Lesbio neUafama circumorca antepagmenta Ine collocauimus, 'upra SupércS S
fcalpma 3 il qualpafio è molto confufo.ma m queflo mi do a credere deinde Hyperthyrum prò z-ophoro ad eàdem prorlus fupircilii io *
cbe’l teflo fia corrotto , e doue dice felpafcalptura 3 che voglia dir fius altitudmem efìeratur : ibiq. Cymatium Doricurrb& Aftra CT aki
finefculptura , cioè il Cimano Dorico, e lo Aftragalo Lesbiofinga ^ es d fcalptura lcalpendos elfo, Vitruuium prxcipienrem
[cultura : laforma 3 eproportion del quale è nella figura D 3 & A 3 r ^ tn T 1 ^ * P[ os tamen P ro ptcr fummam didi illius obfcuritatem
il tefio par che dica che il Cimatio della corona piana Ita allusilo c _?fr m m ea i m POtifiìmtjm fententiam induciimir > vt
perdilo 3 come dice il tefio : benché (tonfarla mai tal corona in ope
ra alcuna ; nondimeno 3 per trattar degli ornamenti » bo voluto in
quefto dir il mio proprioparere 3 e dimofirarne apparente figura»
CORNETTI Ol^E DELLA VAIATE SOVpADETTA.
Labium fine fcalptura confìciendos effe • Cuius cuidem ftrudura?
exemplum ac fymmetria ex defignationibus D & À, manifeftè per-
ìpici poteit. Vitruuius item pianse corona cymatium ad fummoru
capitulorum libellam mftituit* quod quidem fi admittatur > corona
magnitudo minia profe dò & immodica exiftet : Ei tamen nos Vi-
truuianam dodnnam fecuti tantumdem proietìurse > ad quantam
, rrr . . fupercilium ipfum altitudinem confcendit 3 hicattribuimus; etfi, ut
. _ le con piu maturo eonjiglio ho confiderai quelpajjo di vmu- uerum fateamur, ad opera noftra cohoneftanda exornandaq. num-
utoAoue egli dice cbejtjcmpifca u Cimano Oorieo 3 e lo Afiragalo quam profedtò tales coronas adhiberemus. Verumtamen cùm de
Lesbio in la [cima fcalptura , & anco io Tho conferito con alcuni ornamentorum ratione difeeptatio hic à nobis fuerit inftituta,fi prò
grecìydoue fi conclude 3 che filma fcalptura voglia dire Scultura di P nai P 9 ; °q il r e fententiam hic interpofuifìe, eamq. clariffimis defì-
bajfo rilievo jioè che le opere non babbian tanta proiettura man- Spationibus fuperadditis,legentium oculis quodammodo fubiecilfe
uidemur > haud eie quod aliquis nos iute reprehendere calumniari-
ue poffit.
baffo rilievo 3 cioh che le opere non babbian tanta proiettura quan¬
to le altre ; e cefi le [culture non potranno bavere tanto rilievo:&
io per batterne veduto nell o antico di co fi fimih 3 che li aftragali , e
foglie 3 e vuoiteli,& altre opere fono di baffo rilievo 3 affermoche
così voglia dire 3 cioè[cultura di baffo rilieuo %
SVPERIORVM DICTORVM RETRACTATIO
ATQVEEMENDATI©
Nos qmde iocum jIIu v ìtrnm) fupenus addudum,in quo author Doricu Cymatium & Aftragalu Lesbium fima fcalptura fcal-
pendos efle admone jat,djhgentius penfitantesj & dodiìlìmos uiros de hac re fa?pius etià confulentes, authoris didum ita denia.
accipiendum atque exponendum cenfemus : ut per fimam fcalpturam nihil aliud certè quim fcalpturam compreffiorem ataue
retunfam fignmeare uoluerit : adeo ut Doricis openbus haud tantam profedò, quantam operibus carteris, proieduram promi-
nentiamue tribuendam effe exiftnnant 3 & idcirco Doricis quoque fcalpturis uehementiores illas 5 &: eminentiorcs expreffìones i u-
re quidem mterdixifìe vide tur r Qumetiamnos antiquorum opera compiuta Dorico more perfeda elaborataque confpicati.
cum in eis altragaIos,folia,echinpsaca?teraque membra confimilia tcnuiter exiliterque admódum infculpta cognouerimus fexpo-
fiuom modo tradir^ quamprimuni lubfcnbimusj eique noffros omninò prseftamus aflenfus : per lìmam uidelicet fcalpturanfnil
Ippelìa^in^ligen^ * mmnrl cmxnentl ^ ws expreffiombus confi antem fcalpturam, quod humiliter releuatum uulgus Italorum
y~
DELL’ORDINE DORIGO
<■
mmBBmu&gBBQBQB
LIBRO QJV A R T O.
16
Tenhe in vm nnoUn tempi non fi colmano le pone mìnul At: qnanuis prifca antiquorum contendo,nortarum fciiicet P ar-
te nellaf artefupenoreiComc faceuanogli antichi t laqttdcofanon tesfuperiores cotrahentium atque diminuentium 3 hac temoeftates
biafimo per piu rifpetti : nondimeno alcuni ^Architetti inttlligen- penitas iam obfoleiiitjquod quidem inftitutum 5 pluribus adduóti
ti ne hanno fatte alcune, lequali non fono piacciate alla maggior rationibus>nequaquamimprobandum cenlemus rperitiores tamen
parte delleperfone .\onde fepur lArchitetto vorrà fare vnapor- non * lu '* 1 Architedi antiquitatcm affedantes , confìmiles quoque
ta Dorica femphee e di poco ornamento : potrà offeruar C ordine e dlfpolIt J ior ?^ s nimc perniò introdu xitfe ac
due volte tanto m altera quanto e la fu* largherai lapilajìra. - plex nonnunquam Dorica porte g^^rL^eMoram^muIdrndi.
tafara lafefiaparte della larghezza del lume intorno alla quale ne reieda ac euitata 3 fibi imitandum propofuerit,fubfequentis defì-
fifarà vn tuonalo dibaffo con li (noi qmdr etti fdqual farà per la gnationis ordinem ac fymmetriam prò viribus obferuabit . Aper -
quinta parte della pilafiratayanchora che quel deila pajfatapor - tionis altitudincm latitudinis duplam inprimis conftituet.Antepag
tafia dellafeflaparte , nondimeno per batterlo io veduto neW an rr j enta 1 e ^ ai l p ^titudmis, per quam lumen diffunditur, partem ex-
tico,dclla quinta parte in vna porta di mediocre grandezza, l'ho Rrrnm ■ con ^ ans fca] Ptura cum annulis limui
****** cotal moia : e conte bì detto dfiofra , quho >«„- buet^
£•“'^® Echi , no aferipferimus . Veruntamenportecuiufdam vetu-
bafo , Uquav membro Fitruuio dice Cmatto. Lefb io , a confron- itioris & mediocri amplitudine predite modulos atque commen-
prima fetràperioCimatiodettoGolaroHerfa', colfuo Tondino ,'e
con li quadretti, Infeconda per Incorona detta Gocciolatoi », col mine frequenter appdlat.Reliquo deinde antepagmentorumfpatio
fuo Cimano minore , la terga [ara per la Scinta detta Gola dritta* m partes nouem;feiundo,quinque maiori 3 & quatuor minori faida?
ma ftaui aggiunto l'ottaua parte dipinge nella fuaproiettmd deh figlila firn diftribuentur.Mox coronix ad antepagmenti altitudinem
ta Sporto . Sia ojjeruata la regola data nel principio di queffi or - e nuda (iiperincum bet. Qua protinus in tres partes a?quales difseda s
dine . prima quidem Cymatio * quod gululam inuerfam nuncupare fole-
„ r , j. . r ... , nius? eiuique Aftragaìo, & regulis fìmul concedetur : altera deinde
«oron^quamlubgrundiumparietumcjuefupercihum vulgus appellar, mmorique Cymatioaflignabitur, poftremaque demum
oimir^QUarn retram ffllili/Jim vnrari J ...r _fi .v_«_ r -t T
DELL'ORDINE DORICO
LIBRO QJV ARTO
incora che Vityum ne\ [noi ferini faccia mention di vn Col Vitruuius fvnicam tu ntnmm„. .
modo diporta vii-ordine Dorico : & anco, come ho dimoiato, eamque, ve iam demoKSS
moltocontamente alparer mio, a me par tenuemente co fa, che tionetradiditfevidetur: Verumtatnen nos fi&^rfemadìncato'
Mftfolo di vnaforte fi debbia vfare, ma divariate maniere, per na . m ^locupletare, & diuerfis taficantium mgenijs Sceré
' V na,abYic a .et>erratine* r^ntfbu? rÌ?- haU K vn ° fin ?P llcl °nquegenere , fed piluribusacdifFe-
uujc^mtj^unajare.ojmuamo questa regola,cioè che L'altitu- v tia uè nos tortane delettauerit, tale
dine dei vano dellaporta fia duplicata alla latitudine , e fiala fua communiflirnnm in i i ri nem i5 1 tn buemus. Pnmum quidem
pilajirataper l'ottaua parte delia larghezza del lume, e la colonna tudo kttadinisipfius dtiplaS^^ f
ptrla^ana, Uqnalvmavn poco alletta , & ancor ebefia più uam > & columa* quartati, è luminis latitudinefiliStenilcq^t
delle date mtfure, non e vtttoja ,per efjerparte nel muro ,&anco rer “j‘ columns quamuis altiores exiftunt,prifcriptola ìain
bauendo riguardo alle antiche, alcune dellequali in fimil fornito modulos egredtuntur : cita tamen partes earum ooftenores intra
fondi maggior gracilità : fopra te colonnefilpofio l'architraue'fe Znonn°«Jnmn^aMiquio^lSfC^^
Ufua altera fia quanto lapilaSìrata ; il fregiofia diafana tre c O“<Piciuntur,
quarti dellagroftegga della colonna , e cosìfopra ogni colonna Cta effe alieremos Vnin*^- tem J ^aud ultl ofas protestò eas
eDofe>^airvnoall’altrofiancompartai'quattrotri-
ghphi,e cinque fpatij.edeghaltn p articolar membri , come fono na y is traiiitudinis quartas educatur : Moxque fmgulis columnis fin
hafi 3 capitelli,fregio,tngliphi,ecornice,fia ofteruata la rettala 4^ galipropnjque m fuperioribus oartibus trkhmhT -L
pn aliato s, lajummita della lìnea circolar farà la dehl pros fìonm wquam excedere foleant: idcircò ne imprudens quando-
ta altera delfromefpició, branco contai regola fi Può fan In. S? e ^rres>pr*cepti©nem hancfirmam 5 quam tutò fequaifismunc ti-
tnenato . 01 aftereimis. Coromcis primuin termini* utrinque itatutis ac de-
cata media fecetur acdiuidatur « narrane rin* a;^;a • j r ftnid s*topènor «ncainter ambas exteemitates* A Icilicet & B,collo-
gnoCinnitente 3 ab A coronici* falere ufque adh+n*Raffili?** ^Pperpcndiculi morati dedueatar « Moxcircinicufpide fi-
akitudinem tibi deiiniturum affirmamus^ Eademnn? n!ì piS t itera CIrCLinclLlcat:ur , ; Peripherie huiufee apicem faftigij propolìti
qu*Remeiutavulsòdicantur>perficies"a^ue^ad < exitta^antkrapeSuces e . , ^ aU ^ tri3H ^ atantl * m, ^ c ^ rc ^ 3ta quoq.faltigia.
\
%£6
DELL'ORDINE DORICO
_
LIBRO QJ/ ARTO.
167
Tal volta vna mcfcoUnga, per modo di dire, torna più grata In operibus plurium ac differentium rerum permixtio . aptaque
per la diuerhtà a riguardanti : eh: vnapura [impliciti di firn prò - earum compofitio propter multiplicem partium diuerfitatem ma-
pria natura : onde è poi più lodabile ,fe da diuerfi membri S vna “ n c «'e voluptate.quam vnms gencnspropnetas,naturane vnius
"I J. r * __ ^^«L****;*"*,» Amplici tasammosnoftrosafhcere folet.Quapropterid malori lau-
tfteffa naturi fi) a formalo va corpo jrop t ,comefipuo ve- ac |j luc at q UC admiratione dignum videtur > fi complura ac diffi¬
da nella feguente figura,nsllaqua{fono trigliphi,e mutoli m vno m jij a generis'vnius membra tam appofitè inter fefe coharreant > vt
ifiejfo ordine , ilche in effetto non ho veduto. nell'antico, ne trottato totum ex ijs coagmentatum conftitutumque elegantem proportio-
fyitto . Ma Balda/]arda Sienaconfimi tifi imo nelle antichità for- nem & laudabilem fymmetriam aflequatur. Hoc autem fequenti >
fé ne vidde qualche vefiigio , onero colfuo bellifsmogiudìdofk il ni fallonpatet defignatione.Hic enim triglyphi mutulique in eadem
tromor di quefia varietà ,ponendo i trigliphi Copra all'apertura , acie eademque ferie mftru&i omnes confpkàuntur : quod quidem
perchepatifconomenpeJò,elimttolifopiail jododellepilaHrate, £
hquaUfoftengono tutto Ipefo delfafligio . e quefia cofa , al parer aut j lorcm vn q ua m le&itaffe meminimus. At Balthafar Senenfis an-
ttno jferua il decoro, & b gratto fa. all occhio, e fu molto lodato da tjq U it a tum acerrimtis iudex ac perferutator fiònulla forfitan rei hu-
Clementefettimo , che fu certo giudiciofi/Jìmo in tutte le arti no- juice ueftigia in antiquorum operibus deprehendit , aut uir natura
bili . Laproportìon di quefia porta co fi fard,cbe l’apertura fi* di acutiflìmus egregium hoc commenti genus tum primùm exeogita-
doppia proportene : la fronte della pilafirata fia per la fttthna uit atque adinuenit; triglyphis quidenbtanquam imbecillioribus ad
parte dell'altera : ilfupercilìo per la metà di quellafia latitudi- grauiora onera perfcr«nda,fupra apertionem conftitutis, mutulifq;
ne de i mutoli e de i trigliphi fia per la metà delfupercilio, e la fua deind e > quibus vniuerfum &ftigij pondus mnititur, ante pagmen-
fra ogmpiUtlrata , e quattro trigliphi [opra b apertura,comparti- fenfuiperbellèrdpondeat , nobis quammaximè certè probatur :
ti lifpatij egualmente ; effi[patti vertmno quadrati perfetti -.(opra Quj n£ ;tiam Clementi feptimo fummo Pontifici, q uem ingenij ui &
li mutoli e li trigliphi fono da collocar li capitelli, 0 abachi, che dir acumine in liberalibus omnibus facultatibus quamplurimum prse-
gli vogliamo : e tal volta in vna cornice Dorica fi dicono mutoli : ftitiife accepimusjhoc idem commenti genus uchementer pia cuiife
la fua alteTga fia la quarta pane minor della fi onte del triglipko , memoratili: .Porta; huiufee fymmetria talis nimirum exiftit>ut’aper~
ma il Cimatio fia la terzaparte di quello : l'altegga delia corona ti 0015 abituoo latitudinem dupla exuperet proportione. Antepag
no quadratiperfetti :m<t la proiettava di effa corona dall, deftrac dines^prsdidmirnlatitudinumduplseconficiantur^ Vndemutulis
dalla fimiftra banda fia per la metà di quella della fronte : la prò - duobus binis paraftatis liue antepagmentis utrinque>qu^ ad Iatera
lettura della Scima e del Cimatio fia ogn vna di effe quanto ì al- colJocantimquatuorque trigl vphis apertionis > qux medium locum
teTxafua : il fastigio farà alto nella fòmma parte , che da f e obtinet.hiatui infidentibus, fpatijfque mter eos «quarauone mox
& vna d effe fa la fua altera, e di quefia inuentione Jo *Ar~ £ e u ab a ci > quocunque membrum hoc nomine appellare libuent »
chitteto non pur fi potrà feruir per vnaporta : ma admerfi orna- q uanu j s i n Dorica coronice mutuli ijdem nonnunquam uocari con-
menti ancora fecondo gli accidenti. iueuerunufuperponendi uidenturrquorum altitudines quarta parte
triglyphorum fronubus minores conftituentnr > tertiaque pars Cymatio tantummodò triBuetur- Coronse autem & Cymatij
pariter altitudoitriglyphorum ipforum frontibus arqualis cfbo : umaque edam 3 quam rectam gululam palTìm nuncupare fole-
musjad eandem prorfus altitudinem erigatur* Coronar proiedura 5 fi frontem accipiasjtanta utique efse debet j ut fpatia inter tri-
glyphosconilitutai&in profmidiori parte exiftentiajperfe<^a abfolutifsimaque imitentur quadrata. At corona; deinde lateri-
bus>dextrouideIicetatqueiiniftroj dimidia frontisipfius proie&ura tantummodò conceciatur. Sima deinceps itemque Cyma-
tiù,proieduras proprijs altitudinibus’arqualès obtineàt.Summu denique faftigium ad eam altitudine pertingetiUtabuno Simar ad
alterum latus feda linea extenfa eaque m partes quinque diuifa 5 partium illarum una faftigij ipfìus altitudinem mctiatur.Prarcla-
rum hoc autem imentum haudfolummodo ad magniheas portarum extrudiones expediendasjiierùm ad diuerfa quoque orna-
mentorum genera>prout temporum conditiones atque opportumtates effìagitauerintiComparanda Architelo quamplurimum
sifui fore uidetur.
/
n
sii DELL'ORDINE DORICO
ì
LIBRO QJV ARTO.
z6$
Renchc dì più miniere di porte fi p etri un fare nell' ordine Do- _ Q^anuis in Dorico ordine complures ponarum forme atque ra-
rico t nondimeno, perche alla maggior parte de gli huominì ferri' tiones exeogitari poffunt: attamen cùm nona & ab vfu communio-
pre piacque ■>&anco aldi d'h oggi pi ac e la nouità y e le cofenon trop r * ^ £rj a° ta > humanis ingenijs grata & iucuada plerunquc edè videa-
po vfate ; e maflìmam ente quelle fono di piu fatisi'anione , lequali ^ ur ** £ aque pra:feram , qua; etfi complurium permixtionem fortita
rnebora che Pano nifte fanno nei termini fuoi, come quella por. n™iem Sfe.w etfi colunmfSo 0 -
opere contesa
, v cernuntur, torma: camenperrectaintegraque iymmetrijs omnibus
dimeno fi vede in ejfa tutta la forma terminata , con tutte lefue diligentcr expioratisr termi natio coniìat. Eiufque moduli tales ni-
proportioni , lequali fonoquejie , che l'apertura della porca fia di niirum exiitent, ut porta: primum apertionem dupla > quemadmo-
doppia proportene y e lafua latitudine fia diuifa in fei parti e mez- dum ^phis didima iam fai t, proportione definiamus. Moxque iati-
%a , & vna parte fi darà alla pilafìrata intorno la porta , la co - tedine partes femifque diuifa , partiurn earum una antepag -
lonna fia duplicata a quella : laaual colonna col fuo capitello ycr. men f ls P° L , cain 1 P iam circumambientibus tribuetur , columnarum -
ra aa cfiere xnq.moduli fecondo Umifuradata da principio y e fa- j lima£s capitulorum adiedione concomitante,ad modulos xiiij iux-
ra detta colonna del capitello ingiù diuifa mparti xiq, e me^a , ta mcn uira: genus principiò iam d nobis ftatutum acceptumque có-
e ciafcuna dellefafeie , che cingono la colonna di opera B&flica , fcendent.Coiumnitquc polbnodum, a capitulis uidclicet ad infìmas
fumo per vna parte e megz*a, eccetto quelle che fono nella parte ufqtie bafesdn partes xhj femifque diffedis. Columnifque poftmo-
inferiore che coprono le bafi vogliano efier di due par ti 3 mi le eia - durn, à capitulis uiddicet ad infìmas ufque bafes,in partes xiij fe~
sueparti della colonna , che mofirano il viuo d'efia , faranno di mifque diifedis > fa-ciaruin columnas mitico opere pracmgentium
vnaparte ciafcuna , e cofi faranno diflribmtele parti xiij.emsz; uiu 9 ux d ue naam ac femis tantum modo pra:d ìótamro partiurn libi
,'Ucom- resopermnrabfconduntque : ijs ninque due partes feparS de-
c e co l f ontefpic io yofieruandaU regoli data da principio y li cu - j ?£I1CLir . A: esc cera quinque deinceps internali?* , qnx folidos co¬
nfi che occupano i detti membri far armo in numero fitte tirati al lumnarum icapor oftendunt> partiurn eamndem unam iigillatim
fuo centro , liquali farà in arbitrio de l\Architetto de non li farei expiebunt : ita que partiurn xii) ac femis pr^expofta fumma, iuftif-
tnaf tguitarc fondine de i trigliphi , e delle metope nel modo dat o fimi radane dn tributa iuiiìe uidebitur. Coluumis epiiìylium, zo-
nella portapafiata. E benché io habbia detto che alle fortezze fi pborus, coronixque una cum faftigio, quemadmodum fuprd iam
comenga l'opera t{uftica 3 ncadimmo dentro da vna fortezza io nabitum ruìt, miupens partibus aeindc fuccedent. Cunei membra
Maria tal’operaper rimare, metà fuori non ni pér efdoperà modo ? fepten 0 an '°
che facilmente ncemna >epenose ce l artigliane per u, fuo gnn aC q Ue concurrent : etiì,cuacis prattermiffis>triglyphorum metopa-
riUcuo . Dico anebora che quefiaporta Jìaria bene per mio anno rumque ratiònem tuperius a nobis demonftratam perfequi Archi-
al palazzo di vn faldato fi ne Ha città come alla villa . ted;o iicebit. Quanuis antera munitionìbus & propugnaculis rudi,
cum opu§ quammaximè conuenire .dixerimus ; attamen cum hnmana' mentes uarietate potifsimum aiEciantunfi pratfentis ope-
ris fpecies intra caffelium aut arccm aiiquam conititueretur>pr^clarè ea utique refponderet. Caue tamen ne iilam ad munitionu
partes exteriores quancloquc trad.ucis:Cum enrm hoc opens genus uehemendus excurrat atque promineat, tormentorum pla-
gis idibufque irequentionbus impetitum facile mmirum diiloiueretur atque corrueret.Quinetiam id pr^didis adijciemus,quod
pratfentis porta: conditutiotam urbano quàm rufticano Imperatoris Miiitis ue alicuius edificio ? mirum in modum certe con-
grucret ac conucniret.
.*
I
ftfiWIVHV
LIBRO Q_V A R T O.
171
• £ i.j, tipi rnavtn libro di trattar Colameli- Nosquidem de oniamcntisquinquc generimi 3?dificiorum> de
Miopenfter fu da principio,nel qua /vV columnis>llylobatis>epiftylijs,zophoriSiCoronicibus,&dcportarum
*e cfeg/i ornamentidelle cinque maniere degli^ edifici ,^ ciò . - nonnu i| arum varijs diuemfque rationibus > necnon de feneftrarum
de fenellrarum
confimiliurri
irinci-
imbus
v . ™ e ?*%T C '*^£rZ nonnullarutn varijs diuemfquerationibus> necnon de
lonncjpiedefialiy architram,fregi, e cornice , d alcune porte vana- f cap h amm q UC a pertionibus,& de membromm deniq. cornimi
te fineftre,e nicchi, & altri fimili membrijeparatt,volendo poi ne g ener ifc>us in hoc quarto volumine fcparatim aduros effe i pr
vii altri libri ai luoghiCuoi trattar degli edifìci integri, e degli or- p { 0 inftituimus; integrorum ^dificiorum vnà cum eorum ordirne
Irmi Cuoi ma daùoi mi fon deliberatopcr arricchir più queHo volti, pertradationem in lequentes libros opportumori locodilatori atq.
‘ ‘iilìZtìrldmrfe facete di edifici, sì di tmpij, come di cafe, prorogaturi. Verumtamen prxlenus volumims copi* & vbertati
me ai dimostrar aiucrj / j r quammaximè ìntentijconfiliorum nouis rationibus imtis > diuerfas
c dipalaggi, accioche maggior confti utt Jl VP Jjìp r alnrnr tamfacrarum quim prophanarum aedium frontes atque condito¬
re. Eperche (come ho detto nel principio) fempr e eh tiones hic exponere defignareque decreuimus ; ut fludiofì uidelicet
batteranno ilfuo pofamento nel piano dello edificio ;far anno elle piu ma j orcmcx i ucu brationibus notes frudum percipere & affequi
lodabili, chefe fusero [opra il predettalo : è pojfibile che tal volta p0 {f mt . Quoniam autem, vt-libri huiufee exordio à nobis habitum
t ^ dìtalQYo(reiLiLa*cbealfuobifo. fìiir.rnlnmna*,fnbftrato^edificiiDauimcnto per fefeabfq.fub-
lAviCUUi l&ktt
l’arcbitrauefia per mcgg-agrojjet,^» ucuu wwnn*, * ^ U p [ X conticiantur : òcyiooacae aemeeps in triplicatas colirninarum
te del tmlipbofia altrettanta,ma lafua altera col capitello [ara -craffitiidines extolIantor,eorumq.latitudines vnd cum Cfteris mem-
indicata alla larghezza. £ così ponendo li trigliphiaperpendi- bris adprarceptionesinordimshiuufce exordio mm traditasate
, * > . • »t>«h V ArnÙnna.p.rin. ^mtafaucreuocentur : Columna?,bafibus capituhfquefimul afium-
ftan come è detto nelprincipio : / altitudine del frontejpicio ji ai- ^ app jj ce£ur ; at eorutrbfi capitula iniuper addas>altitudines lati-
lontana alquanto da iprecetti di Vitruuio : perche di tali, e piu tllc ii num dupla? periiciantur • Vndc triglyphis quatuor adcolumna-
atti ne ho veduto nell’antico 3 laqual altera far a che da Ivn lato rum p£ rpendiculum collocatisi duobufq. triglyphis deinde inter v-
a\Xaltro della cornice nella fommità d’effaper linea retta fta diui- trafque columnas fìgillatim mtenedis, & qumq. triglyphis medijs
fn in Celiarti & vna d'effcfdrà l'altera delfronte[picìo,cioè dal demum aiquiffima ratione ditebutis , mediana omnia interualla
foinjeiparth & vn a U> k / Mr0 \ tut 0 p2 */ 4 _ perfediffima ratione quadrata confpicientur. Corona poftmqdum,
Ctmatio della cotona fin auafommt J , . P me mbraque estera* quemadmodum initio traditum fmtjinftituan-
huiuice ea potiiiimum ratio exutec> ul mmnix torunici^ lutei u<uw
èrtane nell'edificiolegate 'con laltre pietre . in fex partes squalcs fecundùm re da? linea? extenfionem ditebuto*
ìllarum una fallisi) altitudincm,a Cimatio corona videlicet ufq. ad falligij eìufdcm cacumen,nobis quampnmum defiruat atque
defienet Acroteria tandem ^ qua? in edito loco fupra falligium ipfum collocata pilarum minorimi imagmes atque limiliaiai »
nes referenti tales nùnirum habebunt fymmetrias : vt eorum frontes fummis columnarum craffitudimbus «equales exiftant, &
tantundem pariter ipforum altitudinibus, demptis coronicibus, tnbuatur. Medianumtamenacrotenum fexta parte amplius,
nnim acroteria in lateribus conlìilentia 3 in fublime efferetur. Nec columnse i propterea quod in partiu.m nouenarum altitudine
eriguntur, vitiofa: improbandzue erunt ; cùm partes earum nonnulla unacumlapidibus reliquis in iplamet ftrudura coonexàr
atque coagmentat# rdidcaat »
a ra nt e
I I B R O QJV ARTO.
*7 3
DI quella fegueute figura Ugiudiciofo Architetto fi potrà ac- Sequentis figura: formatti atque difpofitionem folerti Archicelo
emmodare a diuerfecofe, c tranfmutarlafecondo gli accidenti ^ complura mmirum transferre & aptare licebit: quinetiam illaru
éhevH occorreranno ,e mafììmameutcper ornare vna pittura fo - P ro diuerfis temporum conditiqnibus atque opportunitatibus > va-
altare come al dì (Chosti in molti luoghi & Italia fi cofìu- ^ & multiplicem recidere eidem fas e-rit. Veruntamen ad altana»
fra vno altare consolai aoo&i mmounuyjt quemadmodum compiunbus Italia: locis mos hodie inualuit 3 pitì:u-
ma: potna anchor fa uireper vnarco trionfale , kuandoviail mijgmenda exornandaque prsefens commenti genus quamaptif-
hafamente é megt.oSlmilmenteji poti la o, nar ma porta fenut fimum foreyidetur : Necnon , lì medium ftereobatem detrahas >
tale dalie bande,e con efie anchora . e per ornamento di ma fine- triumphalis arcus fpeciem haud iniucundam exhibebitiltemque ad
Jlra talrolt^o di vn nicchio , o tabernacolo , e cofefimili.Lafua portf alicuius ornatum tum abfque alarutn vtrinque dependentium ■
proportion cofi farà,che l'apertura in latitudine fia diuifa in par. appofitione 3 tum ijfdem ad latera conftitutis>fummam,ni fallor,op-
ti cmue,& vna a'efie farà la profezia della colonna 3 la fafeia portumtatem pradtabit : Poliremo fencflris , fcaphis,tabernaculis,
cuero ricinto dalle bande 3 e difopra , e difotta fia per la metà * confinulibus condecorandis & v enuflatc quadam afficiédis
della colonna : lfiltra dellapertimi fi perfette parti dell apertionis latitudine in partes quinque difle^a, earum vna colum-
cùlonna : ecofi effendo la o afe e l capitello per vna groffegga de narum craflìtudimbus metiendis tnbuatur ; Fafcite pracin&iones
colonna , ejfa verrà ad ejfere di otto parti in altezza 3 l'altera ve 3 tum qua: latera tum qua: extrema , fummam videlicet imamque
delpiedeflalo fia per tre parti della colonna e lafua fronte quan- partem ambiunt atque circundant, dimidias columnarirm crafsùu-
to il stocco d’efia colonna , lo Intercolunnio per fianco fia quanto dmes expleant : Apertionis altitudinem feptena: columnarum par-
è zrofTa vna colonna t e ne l'angolo d'effo fianco fia la q uarta parte tes-abColuant . Quapropter cuna bafes capitulaque fimul aflumpta
di vna colonna : l'ale dalle bande dono nanno li nicchi fia pervna fimpbces columnarum craflitudines arquerit > earum perfc&a jinte-
colonna e meg^aimailnicchio fura quan ^ goffi a co orna , co i umnam m partes confcendant/rontefque plinthis columnarum
fiala fua altitudine triplicata alla largne^a: laltegza de lar- ^quales obtineant 3 IntercoIumnia 3 qua:inlateribusflatiJunt:ur>CG-
ehitraue fia per mosto, colonna , cofi il tnglipho fia altrettanto lumna: unius crafiìtudine fimantur 3 moxque laterumipforum angu-
in Jronte 3 ma la fua altera fenga il capitello firn vn quadro 3 e due li columna: vmus excipiantur quadrante 3 Alte pteromata ue vtrmq.
tergi; perche ponendo U triglipln dalla defira^dallafiniflra ba- pendenria 3 fcapharum uidelicet perquàm commoda receptacula »
da a perpendicolo della colonna fra l'vno, e l'altro triglipho met - columna: vnius dimiditeque mfuper crafiltudme terminentur ; Sca-
& il frontefpicio 3 e mugli altri membri cofi da baffo , come di - attollatur 3 parque ratio de triglyphorum frontibus eltojquorum al-
fopra fiano fatti come è detto da principio 3 e perche t trigliphi de titudines y abfque capitulorum tamen adiedione»quadratum> dua-
i fianchi fi allontanano da i ferini di yitruuio , benché dagli an- bus tertijs fuperaddfas 3 egrediencur • Vnde triglyphis deinceps de x-
tichi ne hò veduto fi gli angoli 3 queflo fiaperò a beneplacito degli tra Iteuaque ad columnarum perpendiculum aptatis diipofitifque »
Architettici farli o di Inficiarli 3 e benché in quello quarto libro &inter extremos crigi^phos nietopis quinque 3 quatuorque trigly-
non era di miop enfierò far e alcuna pianta, per hauerne a trattar phis medijs confiftentious ; diilnbutio niftiffima nemperatione
V U -n i procedec»nccoparuinetemmfpatiamoxpcrfediffimarationequa
nsglialh i libri, nondimeno a quelle facete u e far nno ifficih 4 rata videbuntur. In corona dpmum^faftigio^eterifque tam lupe-
intender e,io glifaro la fua pianta per piu chiareg^a,ejausjattion r i or j^ us qaàm inferionous mernbns effmgcndi s limcticndifq. » re¬
di tutti . gulas iamqarincipiò ftatutas perfequemur. Quonià autem triglyphi
in lateribus vtrinque collocati Vituuianis conftitutionibus aduerfantut(etfi angulares tnglyphos in antiquorum operibus fiep®
confpeximus ; Architedo>!prout ipfi libuerit » vel admittendos cos relinquimus . Verùm etfi in hoc quarto voluminc nullas pia»
narum formamtn defignationcs,quas Gricci appeilant,cùm in voluminibus caetcris de eis abundè fit nobis difTercn^
dum>apponendas ducebamus : attamenfi qua: tedifìciorum ìrontes intelledu paulò difficilioresobfcuriorefque fortefortunaot*
eurrent, ijs 3 vt facilitati ftudiofommque vtiiitati pariter confulamusilchnographias liias iubijcere haud certi grauabimur »
#
LIBRO QJ'A
cbc il ffdntcfpicio y ifHCJIfU VI unti, * t urrif/VJ)!; HI*- *■»**■ > Hmuivvmv/ui uwikvj »u mvitUMiu L*muiumuu
tri edifici,non voglio perciò rettarc di non fare alcun ordine di ca - xdimn , ncc ad alterius gen eris *dificiorum ornatum adhibentes
fe fenica archi : imperocchéfe vorremo far archi conli fuoipìla- qumtamen aliquas domorum clafses abfque.vlhs arcuimi ciroin-
V- j* . Lettori1* du&iombus hic defignemus>haud certe prsctcrmittendum exìitiina
fln quadri , c metterci ancora le colonne tonde per p u. mus . 51 eternai arcus quadrati* pilis,& coiumnis teretibus infuper
ornamento , e volendo vn portico Itminofo > li archi & tpila - m aioris venuftatis gratia , fuftiiltos extruendos nobis propofueri-
fin occupar anno affai del lume : mafe vorremo con colonnefole mus : arcuum pilarumque obftaculis quamplurimum impedienti -
metterci li archi fopra , farà cofafalfiffma : per cicche li quattro bus,haud multimi interiori porticus lumini & claritati confuluilse
angoli de l’arco fopra vna colonna tonda paleranno fuori del viuo mehercle videbimur.Sin,coiumnis tantummodo fuppofitis>arcus fu-
e però non foto in quefio ordine ; ma ne glialtri anchora io intendo periores ijs circunducer e voluerimus,à reda nimirum ueraque sedi-
fare in alcune cafe » altri edifici (enza archi. Quei lo adunque co - Scandi catione defcifcemus :quaterni ennn arcus ipfius anguh tere-
fi farà, che lo Intcrco unmom ggioref q tt og fi z. procurrent. Quapropter haud in hoc ordine duntaxat, veruni in
colonna , &il minore di vna e ptez^a : * a lte%z*a delle col nne etiam ordinam generibus domos nonnullas , nonnullaquc
fia diparti ix.con le bafi,& ì capitelli, lo architene sfregio, e la ^dihcia abfque vllis arcuum interp ofitionibus conftrucre iam ani-
cornice,&altri membri fian fatti come e detto da principio ,1'aper m us fuadet. Trium igitur clailìum hic propofitarum prima cacte-
tura delle finettre fia per duegroffez^e di colonnare la fua alte*.* rarumque infima ea ratione mlt/cuetur , ut maiora intercolumnia
ràfia vn quadro, e due terzi le [ue pilafirate la fetta parte del lu- quater repetitas coìtmmarum craftìtudmes expleaabintercolumnia
n> e ,elacornìce difopra accordata tonti capitelli, la porta dimix.- quemmora coiumna: unrns dimidieque infuper craffitudine fiman-
Xpfiam largheza-aper trepam ^nna.' l altera fa per ^ akimdinem peta „ t * Epift 4 y u um) zophorus,co7omxque,necnó
fette parti, che cofi verrà il lume delle finejtre,e della porta tut cx tz£ 3 . membra ad principiò iam traditasi pr*fcriptafq. dirigantur
ad vn lineilo,li trigliphi,e le metope fian cofi compartite come fi p ra j Ce ptì6nes : Feneftr arum apertiones irf duas coìumnarum craf-
vede,e v erralaJuagiufla dittributione. il fecondo ordine fia mi * fttudines pateant , e*demque iti quadrati unius duarumque tertia-
nor deiprimo la quarta parte,co fi l'arcbitraue, fregio , e cornice ru m infuper altitudinem efterantur: Antepagmcnta fextam luminis
fia minor del primo la quarta parte minuito per ratta parte, le fi- partem obtineant ,;fumm*que coronices coìumnarum capitulis ad
ncttre d'effo ordine fia la fua latitudine quanto quello difetto con unguenti refpondeant : Medianapor t* laxamentum tres, altitudo-
W- * rr» * “r u tà ‘
dicalo ddle colonne, e cofi fi vani de fi nicchi fiano quanto tuentur >Triglyphi Metop*que hac, qua intueris^ ratione inftru-
vani iteff ? colonne e la altezza fua far a due quadri e mtzi~o * Il difpofit*que > iultiffimam nempe diftributionem afsequentur,
terzj) & vltimo ordine fia minor del fecondo la quartaparte^fi- Secundus ordo deinceps atque in medio conftitutus > à pnmo or-
milmcnte rarchitraue>ilfregio,e U cornice fia minuito per ratta dine quarta parte deheiat : eademque ratione epiftylium» jeopho-
parte : mapartitoper ter^o, vna parie fi darà a l architraue,vna rus>coronixque>qu* hic ftatuuntur^ab illis prò rata portione quar-
alfreno con li modiglioniAltraperla cornicela di quettale taidentidem parte diminuantur . Feneftrarunmque in feamdohoc
^ / « :r r . * ordine patentdaxamentafeneftrarumìnlerions ordims iam expofi-
panicolar mifure fi tmmanno nell or i mp fi 4 ,, fi fi c d m antepagmentis latitudines perfequantiir . Scapharum
faranno tanto m latitudine quanto quelle difotìo,ma li nicchi fi - circumatn bi eil te S ornatus ad coìumnarum infra fita rum perpendi-
no minori di qrnidì mez$o la quarta parte^ l’altezza fua fia due ctl j um fiingantùr 5 earumque apertiones minorati! intercolumnìo-
quadri e mez^o ; e del retto degli ornamenti farà facile da tro- rum pariter dimenfus abfoluant, ipfieque poftremò ad duorum
tiare col compaffo in mano . quadratorum, ac femis altitudinem efìèrantur . Tertius ordo in
fublimi & nouifiìma fede collocatus , à fecundo medium locum obtinente quarta parte decrefcat : Et epiftylij quoque zophori »
coromcifque cotitradur* prò rata pariter conftituantur. Veruni trimembri diuifione mox adhibita , pars vna epiltylioj zophoro-
mutulifque altera > tertiaque coronici demum affignabitur ac tribuetur.At proprios coronicis huiulce commenius in Campo»
iito ordine vberius deinde perfequemur. Feneftrarum apertiones , imarum latitudinibus *quaìes ommno conhciantur. At po»
ArviinNe f-vinn/V**» fronlitc ni'ìHvtsl 1 dllOtTltTl CtlliCÌrS-tOrillTl 2,C iCITllS
m
\
DELL’ORDINE
/
■
B R O Qjr ART O.
— 177
nmavMfimUcmunitone, kScntTgcm™"mfHcoIfmenoSf haUddifsirai "
«sa^'ssssss^*
chi; [tri dibifògno che/i faccitno le crociere,fi come,ippar Snella f am ^«&*■■ex:
/*"#? àfottoseperebe le colane nò fot,ebbene follerei fianchi rt“?“i einde c,rcund fi & onibu S concamerate teitud nes erunt con'
\sss^«rs»ip^4ssfx
♦
DELL’ORDINE DORICO
i
LIBRO Q_V A R T 0.
2-79
oucr
detti archi
far vna colonna quadra con lafua bafe , e c^irrfo »e/ moio «ai !!‘;^°^rl 1 ^ t ;!‘ U '"/ U ' !:,arals Kretlblls columnis unpofiu pcrquam
dauantidmoflrato : e benché tal figura dimora ma cafa intiera cium fubeamus 3 quadratas columnas 3 proprijs bafibus fubiedis,capi-
in quefih tre archi, cofa che in vero parche Jia poca,e mai bastante tulifque fuperindudis , quemadmodum praefens patefacit defigna-
per vna enfia ; quejlo nientedimeno^ è fiatto per vno,che haueffepoco tio, appofitè conftruemus. Quamuis autem fublequens figura iute’
terreno : ma quando il terreno farà maggiore, la faccia fi potrà par- gtam ardificij fpeciem tcrnis «rcubus diftindam abfolutamquc prò-
tirc in cinque archile tal volta infette,cbc in quefto medefimofing- P onlt > quod quidem fpatium ad ardem aliquam extruendam angu-
jtetto filar àficmp re bene . La qual partitìone fi farà, che la grotte?*- ? ec /“fficiens omnino effe yidetur : trina tamen hxc arcuimi
Z4 di quattro colonne entrino in vn vano : l altezza della colonna ri fl l n^ l ^r 1C ? I r U ^ us TO^ US arcas ^ n f s ardiores compreftio-
farafeipartid etta conia bafie, e capitello: e fiopra effepoftom . ar- Qiiód fi area folum latius atquc patcntius extitcrit, tunefrons sedis
co, Ufronte del quale fiara per me%ga colonna, verrà u vano di ancerior in quino$ 3 & in feptenos arcus nonnumquam 3 eadem ardifi-
proportion doppia : fopragli archi è da collocar /’ drchitrauefilfre- ci) forma & lymmetria optimè congruente» diuidetur. Modulórum
gio, e la cornice, f altezza del tuttofila per duegrofikzzc di vna rutena diuifiones taies utique rcquiruntur 3 ut intercolumnia tolum-
colotma, e diuifio in tre parti,
vna e mezza al fregio.
mito larattaparte , male {indire [opragli archi filano della mede-
tfferuariìadata règola: la porta fu largaperdite colonne, e lafua ^
^Jcflaparted 5 maU c °™* ce J ua fi* * tatto de ita- pla m ox conftabunt proportione. Arcubus epiftylium > zophorus*
pitellifatta dei tnedefimi membri,e cosi accompagne. ale firn firc coromxque defuperimponenda fuccedunt; quorum omniumaki-
ancora : la larghezza dellequalifiiaper vna colonna, e megf-a, P tudo fimul accepta , columnar unius geminatam craflitiidinemì fibi
alterafiuafar a diproportiondiagonea ; le colonne angolarifiaran requiret : Eaqnemox in tres partes ac femis diftindtaj vna epiity lio 3
no della groffegz.* dell altre, ma farà la fina altezza di otto parti,e vna Item ac %nis infuper zophoro>vnaquc demum coronici redde-
megza , Lordine fecondo, chevàfiopra queflofia minor la quarta r ^ r * In c * teris lambris deinde componendo dcfiniendifque, pCx
parte,le colonne angularì,l'archìtraue,ìl fregio,e la cornice fìa mi - Sff, n :i noi: ’, ls aaas tra ditam perfequeris. Offij hiatus ac latita-
iextam tantummodo oftij ffbi vendicent portionem. At coronix
ijfdem membris,
hinc & filine con-
. - . # . . . . bit • Fencftrarum
pra effe fon fatte per due rifpctti,l'vno è che (e la ftantia farà di tut- autem latitudines>colùmnf vnius dimidieque infuper craffitudinem
U Mtczt.a,cbi mofìra di fuori ittiolo iejft fanti*, & ance offa «“iipabunt; earumque altitudincs ex diàgonia conilabunt propor-
Jaripìù Iminoft, l’altro rifletto è ebo volendo amezare alcun* ^°‘l-’ An F I ? res ^ olum , n ? cjterarum craffimdmem imtcantes, ad
(«-i *?. tsassas;
tergo ordine fìa minor del fecondo la quarta parte,epo< fatta d efijo deficiet : Columnarque in angulis collocatzj necnon epiièyIium>zo-
cinque parti,vna farà per l'architrauc,fregio e cornice,partito per phorus 3 coronixque a confimilibus inferioris ordinis membris prò
terzo, dando vna parte al'architraue,una al fregio, e la terga alla rata parte diminuentur : Fencftrarum fupra arcus confiftentium la-
cornice,e nel fregio filano compartiti li modiglioni,fi come fi vede, titudines ab ìnreriorum feneftrarum latitudinibus nc minimum qui-
la luce delle fincflre fara conte l'altre s ma la fuaaltezza fara la duo £ em <*ficedant 3 at c*dem ad duorum quadratomi altitudinem pp-
iecimaparte dipià,per efferpiù difianti dalla vifla ; la pilastrata “5 a e ^ crantur : Aniepagmentorum eadem cuoi mferioribus ratio
i*/fitv 0 <* raffi il ctonie, * 1* r, lifrmmtpihirì «t*. ; c “ e ^detur: zophorus fupcr antepagmenta conftitutus 3 altitudmcm
fla cornei altre, tcofì il fregio, e la cornice, lifrontejpici,&iKe- antepagmentorum latitudini parem omnino affequetur : Necnon
menati fi faranno come, è detto piu addietro nelle porte Doriche . coronici tantundem quoque tribuetur. Superiores fcneftellse dua-
E per ornare, e per feguitare m ordine nella fommita ddta faccia „ bus certè rationibus a nobis excogitata* appofitarque fuerunt : Siue
ia,fipotranfare quefilipiUflreUi, fi come è compartita quefilafac- enim interiora cubìcula atque conclauia ad cam » quam frons extc-
cia , & in quei luoghi, che tornerà più commodofipotran fari ca - rk>r pGllicetur 3 altitudincm educantur ; ipfa , fupremumque Ccelum
mnipcrl'vfcita del fumo, i fpatijfra le fintare, che refilano bian- P ariter ubenori luce hoc pa£o fruentur ; Siue habitationem aliquà
chi, fon riferuatiper le pitture ad arbitrio dell Architetto,& a vo- f e p ar F£ at ^ c d, |W cre commodius effe duxens, fuperiores cel-
H • « • 1*1 ^ ^ J 1 ' . . £. tius ordo , cui poftrema ac altiffima fedes affignatur > fecundo iam
buon metterci le chtaui, almenper il trauerfo del portico,ne ifian - declarato quarta parte minor &: humilior confidetur . Quo in par¬
chi deue crociere, nel modo che fi è detto . tes quinque mox aiftributo 3 earum vnam epiftylio 3 zophoro 3 coroni-
cique fimul applicato : ternaria tamen diuifionc confeda , adeòfvt portio vna epiftylio 3 altera zophoro 3 tertiaque coronici demu
«quaratione diftribuatur. At in x,ophoro mutuli » quemadmodum hic intueri tas eftj quamaptiffimè collocentur. Feneftrarum
lumina non fecus hic atque infccundo ordine inftituentur> co tantummodo diferimine mtercedentc 3 quòd hic propter maiorem
ab afpcótu noftro diftantiam atque longinquitatem fencftrse duodecima parte altiores quàm ibi perficientur. Antepagmenta de-
inde 3 quemadmodum fuperius tradidimus,ad apertionumlatera perducantur. Haud fecus edam in zophpro 3 coronicc » faftigijs
tum redilineis tum circularibus> qusc Remenata vulgo appellantun extrucndis rationeminDoricarum portarum conftitutioni-
bus iam affìgnatam imitabimurac perfequemur. Vt autem expofitar frontis cacmnen fummitafquc fubie&arum partium ordine
concomitetur & confequatur 3 acroteria nunnulla sequis interuallis 3 prout frontis latitudo rcquificrit 3 diftinda diftributaque inibì
ftatuentur : Et ad atramfumi caliginem euomendam eijcicndamquefpiracuia qusedam aptioribus atque opportunioribuslocis
ibidem adiungentur. Candida fila puraquefpatia 3 quac media inter feneftrasrefidcnt» prout Architedo xdifquc ipfius domino
vifumfuerit 3 piduris infignienda exornandaquerelinquuntur. Quòd fi fabrxcasrobori ac firmitati magis confultumadhuceffe
ijoluerimus 3 Ferreas fubfcudes ( noftri claues appcllant ) in tranfuerfa porticu camerarum ipfarum latcnbus^quemadmodum ali^s
didum fuitj iubftitucre nos utique oportet.
Na
Ito DELL’ORDINE DORICO
wagwq r&
In quettanohiliffma città diVenetia fi vfadi fabricare fa mo¬
do molto differente da quello di tutte t altre d'Italia'.perche emen¬
do ella popolofi fi ma, hifigna che il terreno fia fnetto, e compartito
con gran difcrettione , però che non batta , nè è capeuole negli (di-
fi ci digran cortili,ne di molti giardini,par lo per fa generalità, però
t'he pur fi vede in qualche palalo particolare l'vno,e l'altro : che
fe ci poteffero capire , i fami delie habitationi [ariano maggiori,e da
diuerfe bande, ilchefirìttringe quafì nelle facciate,0 nelle pfaz,z.e
thè cjji chiamano campi, ofopya li canali, q nelle [rade, kqnali fa
obfcruari confpicìmus : prò?rer ingentem cnim hoimnum cò con-
fluenripm turba n ac mulcitudinem arearum fola angiL.tiOj.ibus n-
nibus circunfcribi > & scquidìma rationc diftribui utiquc conuenii.
Nec cnim communium ardificiorum anguftiae fìnuum laxitatibus 5
feu hortorum amcenitatibus fufcipicndis proieclo ìumccrent ,* clii
in egrcgijs quibufdam & fumptuofis sedibus vtrunque nonnunquam
adsffe pcrfpicitur. Quòd fi fubdiuales are*,hypsethraque hwufcc*
modi I«ca ibi condirai poflent; interiora cubicula atquc trichina lu
cem
LIBRO QJV ARTO.
ì
jifjvpvnv anivr i«ti *,0
fabricare antico nelmodo qui dimofiraco iiiquaijara, eoe parato , »ui. wuumui uai muuus> auc ex commumoriDUS uijs , qua:
il vano d'vnarco in due parti,c mczxd: vna d'ejfe fard per tafron . ar< ^ os & anguftos calles plerunqua obtinere videntur » per trontes
tc dclpilaflro, lagrojfezx* delqualefiaperla ntttà > eh colonna. ^“ u ’n®®^« tenor . a ^dwm ingredbtotafque domosobfcuriori,
vhe'Z'La awiunti ad cfta ver U fua altitudine* che faro, vnauadro^ dir defìpnitin. _ rlK. _ c _ ' i_
ClgVli uT(*f/l}l£ipZTYJlClyZ*Cl(*OlijrltlQ)j€c&f,lZ f il\}JtQ,E l TYlCTÌÌOflCll - 7 ^ j wvìuujuìUUlu widuKUUi*
che è al theatro di Marcello iìmofir aia più a dietro ; Laporta tf eL ?j? occ ^P aila bus. Mox ad arcuataru m aper-
fotto’l portico farà in largheiga per tre gr offese di colonna , r yw tertias infuper addito aaertfon^ma '* aCltu ^. mibus ciuas
Ufu* altezza v» quadro, e due ur^proportionat» aitano : la drato,duabus certi,s fupeLdiedis.wklancem ha^if/c^faetiara
fua pilastrata fta per l ottauaparte del lume : la coronafuafar a a fi columnas paululum extenuaueris, acque graciliores aliquantuluni
lineilo de i capitelli i maaggiuntoui Ugola dritta* fifarà Ufrente- reddideris, &arcusad epiitylmm ufqueproduxeris, apertioncs ad
fpicio nel modo che se detto,con quella più >c men luce fopra ejfo, Quorum quadratorum aititudiueai perdngences nimirum corintie^
che alla fabrica farà bifogno : efe quella farà in qualche piatta, o capiculorumque deformationes ex fupcrioribus prarcept io-
ìn altro luogo frequentato : fi potrà far botteghe nelmodo dimo~ Sl M L i1 rt ^ C Ta arkur I -^ rcLmm ltlcllin bx dimidiascolumnarum craf-
S 7"f al rimanente della fabrica . Sopra le colon-
ntfta posìo l architrave, e l altera fuafaràper ma&* colonna : commode traducentur : Oitium fi» poetica in inférwr?5n.
laftonte de t tnglipbtfia altrettanto,ma lajua alte^afara tanta, ihtutum>latitudmem triplicata columnarum craffitudinfims «qua-
che compartiti ejfi nel modo dimostrato s lifuoi fpatij venghino di lem obeineat, & ad quadraci umus duarumque tertiamm infuper
quadrato perfetto : fopra liquali fi metterà la cornice, della fetta altitudinetibeadem arcus fymmetna proportioneque retenta , con-
parte, maggiore dcllankitraue, de i membri particolarifiaofier* * cen dat : Antepagmentà o&auam iuminis partem ubi capiant : Co-
nata la regola data : l'ordine difoprajia minor la quarta pane,ma 52 ^ a ca f )ltL dorum libellam itatuecur : At Sinia deinde adieda 3 fa-
fpono della cornee,fin U rimanente dmfo mpamv. &vnad efie mus.demktetur. Quòd fi hbricx afteerior pUmcLs ad pl ateam.vd
fiaperParchitraue,fre?io,ecormce,epartitoPerterZo,vnaùarte forum,ueJ jocum almm mwmni* ~r _.
c* m i nwiv, C iaVJUaUfilri/tiia/tUV UHk untine, in
quei luoghi dotte cianderante camere, fi potran chiuderei vani
dimezzo, e li due dalie baniefemranno per (mefite-, nondimeno
(ordine non farà rotto di fuori, & anco dentro non romperà Sordi- 7 ónhnm J w<uai “^^ - - -
w.percbe quel luogo emujofara per u camini,liquali fi dice che fi n pomo una epiftydo, mutulis alttrafcorcSicique'^ftrMia candì
yon ian far jemprefra due finestre , rapprefentando la faccia dell reddacur : Coiuiun^ epiitylium fuiHnences, partes nonem in altitu-
attorno j che lefinefitefongli occhi per la luce, & il camino rappre- dinem educancur: Minoram coluoinarutn, qua: medianis arcubus
fentaìlnafo, liqudnceuefempre lefumofità . fulciendis fubfidunc, craf/ìcudmes tertia parte à columnarum ma-
colmnnis ad columnarum maiorum lacera v trina uè n-ihn™ 1 C 3 . ffi:udimous co^rahunemr. Vnde breuioribns poflea femi-
teruallalateralia dupla nL™?ceS arc K uat ^ ^amdudionc infignitumdn-
Ciegan.er dupoutis & cpilocatis : trans sa is iupenus & celi iimin.nifimo imninp i. 7. J• j P crqua
N n 2.
T
*78 DELL’ORDINE DORICO
mm
?pCTmin:
££mr?\
j rremn
HrmsT^
H'i’k’thW
wmm
i
LIBRO QJV ARTO.
2. S 3
Ter compartir la feguente facciata , fi diuìderà la fua latitudi - Vt fequentis deiìgnatioriis frontem ar qua ratione partiamur , to-
ne in parti xxip & iena d'effe farà per vna colonna : la parte \di tara latitudinem iu xxiiij modulos primum diuidemus : Singula?que
mez.70 fra l vna e C altra colonna farà di feigroffegjce di colonna, columnsejqua? fenario numero terminantur 3 moduIum vnum libi ca-
fia per vna colonna emerga : lafua altezza]ara due quadri e AnnA* u+mu» ti i * • j ^ • 1C ^
J * , n , 7 ,VJ r*cn. ji iveliqua aeinde lateralia ipatia, qua? numero quaternario defimun-
m^o : lepiUSÌrateper la fifia parte del lume : le finestre dd tur,ternarum columnarum craffitudines fìgillatim abfoluent. Fe-
primo or dine fiati delia mede firn a larghezza : quelle difetto per le neftrarum latitudines columnar vnius dimidiseque infuper crafììtu-
fiantie ammende , che cefi fi dicono , [arati dvn quadro e meg- dincmexpleantaesdemque ad quadratorura duorum ac femis aiti¬
lo : la porta farà in latitudine per cinque gr offese di colonnare- tudinem erigantur : Antepagmenta fcxtam luminis partem requi-
ciocbe le colonne , h abbiano il fondamente fodo : la fua altera Primiordinis quidem fenefteE eandemmet cum ordine ianv
^ w • ò > £ o 4 vvìiuxv. 1,3 14.1 L/Lio H1LWJL LUL/xwlUil 1UJJL.L JA41 (X Il li dlOFCl**
4 .parte in altezza: ma in quello cafi 3 per mioauifo^cminciado la que celias conftitutis lucis prseflant vfuram>quadrati vnius dimidij-
compartitìon delle colonne f opra quefto fido ; vuol ella efier di al - que explent interuallum. Ianuse inferioris latitudo 3 vt fuperftrud se
nettante atterza, quanto il primo : perciocbcfe’l Rufiicofoffe la columnap folido innitantur fondamento , in quinque columnarum
altana parte mamor del Dorico di irtelo, cl Milo ordine la craffitudmes extendetur : ipfaque quadrati vmus,duabus tertijs; (fu-
“ r peradditis jaltitudmem petet. Quod autem ad cuneosjceterafque
quarta parte min r f i 3J qu.s ,7 L PP[ lapidum attinet compactiones connexionefque, moduli ex ipfamet
minuitO) e l primo fina di ttoppo altera Fatto adunque Upn- ciefignatione facillimè cuiu ìs innotefeent. At ab ima arcus ianuse ip-
mo ordine con lafiafaf:ia,fifara vn Todio detto Parapetto di ta~ fius circundudtione ad fuperforem vfque primi ordinis fafciahbduse
altera delle quali farà, che effondo Cordine fecondo t di tanta al - ab altitudine inferioris quarta parte deficiat. Hic tamen, primam
terra quanto il primo, & Iettata la parte del Todìo:il rimanente columnaruin cihributionem f uper folidiorem ftru&uram inchoan-
fia dmifo mparti v. delle quali quattro faranno per kccUnna^ t . ex iftimamus:Nanque fi rufticus ordo in infima fede conftitutus or-
altra firaper * ar chu r aue, fregio , e cornice .* leqttal parlifui anno cimerà Doricum in medio refìdentem quarta? partis adie&ione exu-
compartite comeflà il difjegno } offeruando taprima regola » e coft pcraretjmoxquetertius ordo à fecundo medlove quarta item parte
le colonne verranno di giu fia proportene . Il [patio di meg^o fia dedeeret : tertius hic ordo humiliori» & primus immodica certe al-
partito , che le c olone Ile finn perla metà delle grandi , e Ho [patio titudine foret. Primo igitur ordine iam abfoluto/afciaque eum cir-
di meg^o fia due volte tanto in largherà .quanto quei dalle ban- cumambiente perduéta,podium quoddam tanta? vtique altitudinis,
de : Imitali fpatu faranno a lineilo delCaltre finefire ,fipra lequal quanta coiumna? vnius dimidiarque eft craffitudorfnox excitabitur,
hdueminoifpatij dimezzo .ofe gitfa> a quel che fi e e in opera. rentlli: , ut fecundo hoc ordine primi ordinis altitudinem omninò
euero per più accompagnamento gli occhi medefimi a tai hueuoie adgquante^podij interuaiìo quamprimùm ablato>quod fpatij fuper*
fe glialtri membri particolari eireftmoffempre fi bada ricorrere e ff > mpartes quinque poflmodum diuidatur : & quatuor colum-
alla prima regola di terzo ordine fia minuho del fecondo la quar- narum ipfarum corporibus tribuentur 5 poftrema cpittyli), zophori »
ta parte , cioè tutti li membri per k ratta pane : ma le finefire mt~ coronicifque fedibus derdida. Huiuicemodi au lem partium di¬
te van larghe come quelle difitto , e cofi la fua altera > e gli altri • j \ * | * j * , . r i r . * ■ rp a ^
uation di me^o > fenza il fi ontefpiuofiraper la metà e alte z ue nicntem fy mmetriam hoc pado alfe quent ur.Medianum fpatium
%,a del terzo ordine, nel refiante dei membri, come ho dettQ.fim- C a nempe ratione diuidetur , utminores columell^ columnarum
f re lo ingeniofi * Architetto potrà accemmodarfi.e crefcer,e mmtiir m aiorum dimidise conficiantur 5 medianumque interuallum, fi cum
a fio beneplacito , e que fia facciata è fatta al coSìume di Venetia . lateribus propinquioribus conferatur,bis in tantundem latitudini
pateat, fpatiaque hsec ambo in lateribus collocata ad feneflrarum c^terarum libramentum conftituentur : quibus feneftrarum
apertionibus propter maior em luminis claritatem oculi,vt hic apparet, nonnulli in fuperiori parte effodientur.Minoribus autem
fpatijs,qu? vtraque in medio4 latere tamen fica confpiciuntur,aut hgc , que cernis, arcuata oblongioraque lumina fupcrnè adij-
cientur , aut , feriei eiufdem continuando gratia, oculi esteri perfìmiles ad libramentum ibi perfodientur. Et ut membra om¬
nia quantumuisexiguaminutioraque abfoluantur,adfuperioré,quam iamtradidimus,prsecepfionemftatimconfugiemus .Ter¬
tius ordo poftremò,qui in fuprema collocatur regione 3 fechndo quarta parte humilior exiftet ,Jadeò vt membra fìngnla prò rata
«iiminuantur portione, Feneftrarum omnium hiatus inferiorum latitudines prorfus imitabuntur 3 propri^que earum altitudine?
exterorumque membrorum commenfus,circino adiuuante 3 facillimè nimiriùn expedientur • Mediana illa in altum edudio > fa-
fìigio detrado 3 dimidiam tertij ordinis altimdinem ex^quabit .JDe cseterismembris poftremò id quod alias diximus > repetcn-
dum nunc denuò exiflimamus 3 perfpicacem uidelicet Architedumjprout commodum ei fuerit,ipfìque libuerithlla modo audu-
rum>modò imminuturum effe.Subieda; autem frontis defìgnaticmem è Veneta ^dificandi ratione accepimus 3 eamque fatis aprè »
ni fallorshic exprefsifse uidemur «
■%u DELL'ORDINE DORICO
Bfflll BfcilHM
L i
j
13 _i_r
:
S L _/
ì
U J_
LIBRO QJV A R T O. 7 zS 5
r ò dimorato qui a dietro in due modi come fi poltri far le fac Duas frontium prò sedibus Veneto more conftituendarum ratio-
nate delle cafc al cofiume di Venetia: ma perche in cotali faccia- nesjin medium hadenus attuiimus atquc explicuimus .Veruni quo-
te fi d ilettano ì Fé nettarli d'alcunipogginoli, che [portano infuori Veneti prò ardium ipfarum frontibus Menianis feu Podijs qui-
ddlefincHrc yliqualjin elTachtà fi chiamano percoli , e anello bmdam , quse extra fcneftras procurrunt prominentauc > Perguli-
fame per poter più commodamentcgoier delle acque de l cenali,
° ufiefeo che di continuo fi[entein quelle ^perche per lo piu le rea mihÉuta fiicrunt, vt homines ibi degentes tum iucundiffimo
cafe loro hanno le faccia te [opra i detti canali,& anco per li trm - aquarum recreentur afpedu, tum etiam auras frigidiores , qua? ex
fi>cfefte naualiyche fpefie volte fi fanno in efiafelicijfima città,pre. riuuJis per totam vrbem pafsim difeurrentibus attolluntur, folftitia-
ftano grancommoditx al vedere, e rapprefsntano ornamentogra- li tempore captent(pler#que enim Vcnctarum ?dium frontes riuu-
ds in cj]efabricbe,efono nondimeno cofevitiofe, fuor detta vtilìtà lorumlìnibus expofitar apparenti tum demum quia ad nauales pom
delle fahricht, efuor de l'ornamento : perche ponendole fuori qua- P as naua haque certamina>quar in ea prarclariffima vrbe farpius exer-
fi come in ma,non hanno altrofottegneebe modiglioni,e perche ^pplnScnf ? *df-
anchora quella cofacoe non ha il (uopofmentofilabile, nuoce alle ficiorum quamplurimùm cadem conducere exiftimantur. Quibus
mura ,// comepremddero gitantiéfy , che nonfporfero mai mfuo - tamen non obftantibus > hafee Menianorum extrudiones vitiofas cf-
ri d'effe [porto alcuno , fenon cornttspfoficnuta da i lor membri ,o da fe, ncc sedificiorum utilitati, nec eorundem forfitan ornatui eas ad-
i modiglionìidìco chejeìn tal fahriche vorremo far filmili cofe con modani confulere pronuntiamus.Cùm enim huiufeemodi Meniana
qualche ragione, farà dibifogno che lprimo muro fia di tanta grof- extra iolidum quafi in aere fufpenfa conftituantur, prseter mutulos
/èzj ia,che nel fecondo muro ritiralo netta parte interiore della ca- c l iucc l uam 3 fuftcntet fulciatquc), fuppofitum habent ;
s».8esk8bss«J8k^^
pianta. e co fi nella parte di mago, il muro dee efier fatto piu in p{o con fi rmar i optimè poteft. Ipfi nanque, prarter coronices prò-
fuori,per ejjer tlpoggiuol dimezzo piu largo diqueidalle bande : pr jj mC mbris mutulisve fuftiiltas, haud alia quidem proiedurarura
dr anebor che detto muro di mcTgo n?nfivole(jefar di tantagrof- genera extra folidum procurrentia adhibuifie comperiuntur. Atta-
fezjLa,fi potràperò nettapar te dentro della cafafare vnarco di inenfi in huiufeemodi Menianis extruendis rationi aufcultare vo-
biionàfortc'Xj-afilqualfoflenga la parte di m^o,che vaporo tui - luerimus > primi pariet i$ corticem ea crafsitudine effìciemus, ut in
ta vacua , e dipocopefo , e quefia pianta $’ intende Copra lafafcia fecundo panetc deinceps ad ardium interioramagis recedente pia-
SSSBfJSaSBSBSSSS^
quel ordine primo nel modo dimoHmo, lacomptrtittondtque- cerelicct .Quinetiam in mediano internano,^cum Menianum ibj in
•fidfacciafopraeJjQ.fi fara, chef e la parte di mcgzopèr lafua media fede collocatimi in maiorem quàm lateralia Meniana latitu-
titudinc farà di tre parti , quelle dalle bande fi^n di tre e meTga > dinem excurrat,paries prominentior aliquantulum coniìitui debet
dico dentro da i muri L'altera di queUo fecondo ordinefia quan - Quòd nifi ad tantam crafsitudinem medianum hime parictem per-
to il primo ,per la ragion detta nella p afiata carta , e prima fi farà ducendum efse rati f uerimusjin interioribus ardium firmfórem atq;
il Todio detto parapetto, di commetta alterali'appoggiar fi: quel yalidiorem arcum » cui pars hzc mediana , qua? vacua vndique &
?t£.l& , ±x%r/wfàrT SKStesssSKffiSS&ssSK
. 1J ' } ò, l fi CCGl ^ cc > ditone* modo , che fi e detto da pnn - mox a p tar i accommoradique debet : & mehercle fubterfluentibus
apio : U Latitudinedellaparte di me’zgpfiapartita ) che l aperture aquis Ruflicus hic ordo perbcllè nimirum congruere Bc conuenire
doue è il mezgo circolo [opra , fia duplicata a quelle dalle bande, e viaetur. Primo igitur hoc ordine, vt habitum fuit, iam expcdi to
fia lafua altera di due quadri : e cofipofio iarchitraue fopra le abfolutoque , frontis,*difiributio lupra eum deinceps ita collocabi-
colonne perfofiegno deli arco ; tutte lefinejlre tenderanno a quel li- tur a c fUtuetur , vt fi medianum intcruallum partium trium lati tu-
uetto , e per più commoditàdi luce ; & anco per ornamento della di . nem int r ra fi^ietes ipfos obtinuerfclateralia fpatia deinde partiu
faccia fi fama queglìocchi, & anco le finestre quadre, fi come fi " lum f fe “ ls latitudine* intra parietes eofdem. fifa; vendicent .
f/ f 10 ' G [[ n di molte -ofi? , fe perlajpefanonfi ^armad primi ordims arqualem altitudinem efferetur; Podiumquc
vo) ranfare di marmi 0 d altre pietre : fi potrà ben con pittura ìuftae altitudini^ ad fupenneumbentium commoditatem ac vfum in-
J upphre f imitando ilvero con lartificio . L’ordine terzo fia mi- primis excitabitur : Reliquoque {patio deinceps in parte* quinque
nuito per la quarta parte al fecondo , e cefi tutti i membriyciafcu - diinfo * partium illarum vna epiftylio > tophoro* coromcique fimul
no in feper la ratta parte , ofieruandoU regola data nelle cofepaf- sequa tamen 3 vt fuprà iam admonuimus,cìiftrìbutione confeda,tri-
columnas impofito > feneftrs cun^ar ad Iibellam eandem penitus dirigentur.Vt autem tum xdes interiores vberiori luminc com-
pleantur 3 tum frons sdisce xterior elegantiorem afpetìum prarfeferat ; oculi illi rotundiorcs 5 & qiiadratarum infuper fendtrarum
apertioncs,queinadmodu alias etia didum fuit, in fuperiori parte conftìtucntur. Quòd fi parfimoniar atq. frugalitati attendente*
mar mora, infigniorumque huiufeemodi lapidum genera in sedificando adhibere noluerimus : perquàm artinciofis piduris co¬
in eifque conficiendis ante habitisprseceptionibusnecefiariò erit nobis utendum. Quanuis autem Dorico huic ordini lonicum
antiqui in compluribus sdifieijs fuperpofuifie fpedantur, ut diftindè rame ac Methodicè procedamusjlonici ordinis ^mmctrias
atque commenfus feparatim poiieà explorabimus <k perfequemur,
/
1
zU
DELL’ORD IN E DO RIGO
LIBRO QJ/ ART
■f uLuivycr pna siamia me- ri infìnc'-mfUf-xiAi** a ~ »- Tt v; . illlCLUlci: >^ extra
dioneepiccioli, timo neUagroflh&a del muroiperche vm SUn. drocn vel SoSS Gioito, ftatuetur i altera vero „ tv
M mediocre spicciola furia tal volta occupata da vn camino a teriori parieti craflitudine colWni h” V ' dai "' 5 totaque in in_
modiglioni , & anco perché [opra offa ci potrebbe andare vn'altro diocrium cubiculorum generafoniLfe muTiirri™^e m >f “ me '
cantino, ebedellamedclima canna due fuochi Ci Ooiran Cernire . paratu nonnunauam imnoJiri «w.S™? ' x l! Js a P,
ecoji tmigkdm regoli finn della medefima larghetto : le fronte que .vna antepagmentorum frontibusafenabitur, eoifivìioaue d -
de i modiglioni ,edei triglipbifia per la metà ddl'architraue , ma JP lc H a pars tantummodo tribuetur.Quadra leu Renila circuncurrcr
lafua altera farà , che fatta la larghetta del camino quanto le R tmia P a **e deffàaturmecnon Regul* cun&a»i quotquot fherint I
/* r * il bifogno della jìantia , epojìo li modiglioni f opra le pìlafira . £? . Iatltu ™e ferminentur.Triglyphorum Mutulor urna ;
te nel modo che fi vede ; il {patio di meg^o fi a partito nel modo che titudin es ita { a p tlì< j m f m aflequantur : eorumque ai-
fi vede r..ì t* __ v.ll... r uuiuiricsita <ccClpientUi > vt foci latitudine „rl
g.rcte M «r, e fatto di quella due parti eguali, vm farà per quadratone perfe aionero mchéÈ^^qS^StììSTCìSv
la corona, e del rimanente fattone tre pam ; vna fi darà, al phonrni Mutulorumque capitula, dimidras nSorimuDfommtf
O(8«ii0 col fao quadretto, lo Mango fia per la Scima , & il tltudmes foraentur. l Goronix , Sima atque Cymatio firmi! accenr if
quadretto fuo : il Sporto della corona cofi farà : che l fondo $ eJTa P at ‘ e m cpiftylio altitudinem confequetur.-Qua in duo sequa feemen-
vengafrà Ivn triglipho all'altro di vn quadro perfetto , acchcbe ta n • f 5 vna coro J ì f a Ppbcabitur ac tribuetur:Mox eo,quod lupe-
V olendo fi in efiofondo fculpire alcuna cofa, che talfpatio fia cape- kllc • ltì0a ,y na Orario reguteque ìp/ius condona-
mie di tal cofa In pmettJa ouer [porto della Scimi, c del Ornati Wdil^^GMttuds
f» ornamenti (oprala cornice fi faranno phos collocata perfctìum aWolntimqnSS^Ste^^
a beneplacito dell Archmeto , & anco fipuo farfenza . Quette forte fcalpturis pars ea illuftranda exornandaque videatur fm J
mfuredaterei operafaramediocreogrande, tòrmau bene, ma proporti magnitudo id nobis affatim conceda? permittatque Simi
s e/k/tftti di picchia forma per vna jlmiapicchia, fi bar anno da at( 3 ae Cymatij proiechira,eorundem altitudinem xquet.Ornamenta
fare le pilafirate in fronte per lafettima pane dell'altezza dehva- cor ^ ni f 1 ir ? u P ens P ar tibus fuccedentia 3 ad Architeli libitum appo
m, e così tuttiglialtri membriproportionaù a quelle con la reio - o P artes ^pcrioresjabfquc ulla ornamentorum
ladata difopra. t * 4 & ^ì,^!°, ,fin ! p iC / S puraquc a , b eodcrn conftrtm potcrimt.Verùm
bis tradrtr atque pneferìpti opcrìbus ,
pufilla > cubiculorumque anguftijs accommodata eadem extiterint 3 antepa|mentorum frontes ex^ao^tionk rnìf°c A r^
SSSSSSS?' totps “p»J.SSSSSSSSSS:
Oo
DELL’ORDINE DORICO
\
LIBRO Q_V A R T
2.89
Quello «mino fuori delmuro cofi ì do fate, cbefeeondo la ca- Focus hic propoiìtus extra parietis craflitudinem ita confi* netnr
faci; a della flantia, fattaUcomenlente altezza e larghezza, fu ut ems altitudine laritudineque prò cubiculi ipfius capta dimenla
m furata talalf.p , 77<i dalCu.nlfì hnCnttnl. avrUitY/tue in miAttvn 3.C definita •. alfmidn « J ~ j *ajTi-
T vna a cpeji aara a 1 amitraue,pegio , e cornice ,panm lai ^ , 7; : e^rumque vna epiitylio , zophoro,coromcique
ismbrì con la regola data da principio : e brache qudìa figura * imu ^ ^sisnetur,2qua,prout: fuperius tradidimus* horum membro-
hnosìri lai membri di maggior altezza : questa caufa dalla vifia con ^ a *Qiìa.nuis autem in profetiti defignatione
,v. l- rr, ^ 0Vera dì lotto in sàd'occhio ne ah frac. akltu Ì ines modulo* à nobis
queuapaneyCDeji ritira piu verjo 1 muro allontana più dada itratum latitudinem parti fuperiori prorfus sequaiem adequi rande
yifia , e dafepar chcminuifca . E perche quella parte che riceue contingit.Quòdfi to inm mutuli ipfius corpus sequè cratfum effice-
ilfumo 9 che va su piramidale, in vna grande altera non faria re ^uens 3 hoc in ampiiori aliquo «pere quammaximè certè nobis
prato, all'occhio » fi tiotrà P/ìyp aupff ordine fnhv/r ì/i avìvu/i probabitur i pars enini inferior cum ad parictem magis inclinet? ab
io l’altezza della fiatiti*. E quelli fai termini fi poffono tenere in pars illa focùquK^^
vnaformagrande : mafe di medioore ,o facciola forma fifa fi mamattollitur.afpctìu, iniucunda & mfuau“éx1ft=r P et • pritnl co-
baueradafare } fia lafua altera dall architraue al fuolo diuifa romei prefens iirudur^quam hic defignauimus,fpecies tunc fuper-
k parti cinque , & vnafia data alfarchilraue, al fregio, & alla addi commodè pofset: qua? 3 prout Archite&o libuerit, cubiculique
cornice con la medefima regola , che dìfopra sè detto : e cofi /’ al - *P^ US aititudo eifìagitauerit, in aitum modo maior modo minor
tezz.a della frnn.tp del windHjlìnnp fin l/t nnn/i +»nYte ìniurget . Et ha? quidem Droceotiones infhtnf-anmp in q mnli/M-i o li-
tezz,a
pitellop
latorncràpiùgratiofa. E quello dico per ejperientia ,chehauen-
ione fato furo «Urne deforma picaoUper camere , & offerita ufque in partes quinque dwidemus : earumque unam epiftylioizo-
la regola prima-fono dette opere tornate troppo fide, ma con que- phoro, coromcique lìmul regulam fuperius traditam perfequentes
Jtajeconda regola le forme picciole tornano piùgrate,e più gentili* tribuemus.Mutuiorum frontibus nonam altitudinis partem tantum
plebunt. Et hsc ratio utiquemediocribusexis:uisveoDeribnc^?!i t ì?nwfmf,^ 1 ,t l L!,£f^. 1 ' t i I mIl l ?5d/ n !!8. I j S _ lri “i CU ‘ or ^ 1I1 ^ ront:esex "
Ugnata i nobis mifseiipprioremqus regulam in eis conuituendis efseì^ perfecut^ foEiSora prol^ò ^rafstóraquè^pera mox
ra ra/heidVreSdmu". apreCCPUOnS “ tanc,quain "ouifswi attuluimsipennutaw.opeu I afpeftui iucundiora & veauftio :
pELL’ORÌH^EDQfyca
1«>I
L I B R O QJV ARTO,
j>£ L'O n,D IWiE 10VLIC 0, E DE I S p .01 DE IONICO ORDI.NE, PROPRIISQVE IPSI V S.
ornamenti. Cap.PII. ornamentis> Cap.VII.
tritolo : Uqual generatone gliantichi tolfero dalla forma matto- tionem veteres è matronali forma dedimffe memorantur : lonicaf-
mie,e la dedicarono (comes è detto da principio di questo libro ) quea:des* quemadmodum libri huiufce exordio traditum à nobis
ai utpolline,a Diana, & a Bacco Ma noi Chrifiianì ,fe hauere - fiat, Apollini,Dianse>& Baccho dedicare olim folebant, At no$, qui
no a far alcun tempio facre di quell’ordine : lo dedicaremo a quei Chriftianam profitemur religionem 5 fi templum ex hoc ordine de-
fanti, la vita de iqudì fia fiata frà’l robutto & il tenero : e co fi a promptum exxdificauerimus, fan&is ijs nimirum* qui nec feueram
quelle fante, che di vitamatronale faranno Vate . Efe alcun edi - ornarne nec molliorem * fed mediani quandam vitam traduxemnt,
di vita quieta, non rooufii ne anco teneri. fi conuerra a lor queft facras huiufeemodi sdes deuouere nobis licebit Quòd fi publicum
ordine Ionico , & ancofe per matrone fi bauerà da fare cofa alcu - tortale priuatum ve sedificium dodiflìmis uiris*qui in otio degentes
na , quella maniera farà conueneuole , bora veniamo alle mifure nec horrido omninò nec lautifiìmo prorftis * feci medio quodam ui-
e propor rimirili queéa fpetie . La colonna Ionica per regola gene- uendi genere deledantur* conftruendum nobis propofuerimus * ad
vale fi farà, diotto parti, con Ufua bafe, & il capitello, anebora Ionicam hanc ?dificandi confuetudinem ftatim cotifugiemus,Quin-
tèe Pitruuio la deferiuadi otto e ma& ; tal volta fi farà di notte, Architetìonicum aliquod opus ent afsignandum
e 1 pm,fecondai luoghi,e e mp fi g fi • q fi de hisaliàs*nuncpropofiti ordiate modulospcrfequamur.Colum-
eome bo detto fi dee far di otto pam , vna delle quali jarala Jua narur n Ionicarum pr^ceptum illud communifilmum inprimis folet
poffeT^a dabajjo , e coft lafua bafe fifaraper la meta d effagrof- afferri* vt ece*bafibus capitulifque fimul adiundis * ex odo partibus
fe^a, laqual bafe Vitruuio la de ferine diligentemente,nel iij.li - conftituantur * quanuis Vitruuius odo partibus ac Temi eas definie-
bre al iij . cap. in quefto modo, che detta, bafe fi a per la metà della rit:Quinetiam ex nouem quandoque * & ex pluribus partibus non-
cotonna ma il V limbo fia per la terza psrte d’efia, le nato! Tlin - nunquam * prò uari j nemp e locorum atque jedificiorum rationibus,
tho, del rimanente fian fatte fette parti , trC dì quelle fi daranno esd f™ conAabunt. Atn OS ,vt wmadmonuimus,-Ionie* column*
al Toro * che quattro far an per le due Scotte , ». f fi g ,& ^ j ma co \ umnx ìpfì lls crallltudine capietur. Bafis igitur dimidiam
1 quadretti m quello modo , che le dette quattri t ar 1 l i( w columnse craffituainem ad^equabitiquam quidem bafim a Vitruuio*
egualmente, e ciafcuna d’effe parti bauerà vno afiragalo con lifuoi libro tertio capite tertio perquàm accuratè deferiptam comperi-
quadretti , lo afiragalo fia l’ottauaparte , & il quaà>\ettoper la musjifque deferiptionis totius fenfus exiftit • Bafis in dimidiam co~
metà d'eJfo aHr agaio : e benché ciafcuna Scoria farà d'vnà jlteg^a lumn* craflltudinem aifurgat ; pi inthus tertiam fibi uendicet craf-
nondimeno quella difotto parerà maggiore per laproiettura fisa , fitudinisportionem. Bafis in dimidiam columnx crafiitudincm af-
che [panieripiù in fuori dell altra : la proietterà detta Sporto fa tertiam fibi vendicet craffi nidinis portionem.Qao
« da bc ! ni i 0ttaM ’ >¥>»thofa ro J iptis > quatu( / reliqua , 5 uabus f co ti]s,earumq ue aftragalis Se
raper ogni lato la quarta , e * ottauaparte dipiu , con la grofiez * rcgllìis ea ratione diftribuentur : vt partibus hifee quatuor in duo
della colonna, e pere he il quadretto [otto il T oro è occupato da ajqua fegmenta diuifis*eorum utrunque aftragalum vnd cum regulis
tanta gYoffezge d'effo Toro, a me pare cb'ei fi debba far due volte pariter ìortiatur . Aftragalus odaua parte feotise terminetun& re-
ntaggior deglialtriyofferuando in tutti i membri quella diferettio- gula dimidio afiragalo ^qualis conftituatur. Quanuis autem feotiie
ne che nella bafe Dorica fi è detto . 4 amba: eandem altitudinem prorfus attingant,fcotia tamen interior
cùm vehementiorem quàm fuperior prominentiam & proieduram
exteriorem obtineàt,maior quoque & ampliqr quim illa intuentibus apparebit.Bafis proiedura odauam & decimamfextà craf-
fitudmiscoiumna: ipfius expleat portionem : itaque plinthi vndequaque latitudo column^ totius crafsitudini quartam Se odaua
partem infuper addet. At quoniam Regula fub toro conftituta ab immodica tori ipfius craffitudine obfcuratur & quodammo-
do obtenditur , eam regulis cseteris duplo maiorem idcircò nos vtique efiiceremus : & in membris fingulis effingendis * prout ili
Dorica bafiiam admonuimus* fummam certè sequitatem atque dcxteritatem adhiberemus.
Torus fuperior* vulgo Baculus fcuOrbiculus
Quadra * aliter Limbus aut Regula
Scotiafeu Trochilus * vulgo Capetum
Afiragalus * vuIgò^OrbicuIus
Scoria.
Plinthus * vuulgò Soccus.
*Tm jwperiore* <kito hiftowjmtYo tonim
Quadretto ^detto JiJiedo>o*%)pIlE!
Scot tammo detto cavetto >
0 detto tondino^
Jkofta,
Flfnéo) detto %oceo^
%?/%
D BT .T/ORDINE IONICO
Ter che la bafe ionica , deferititi iaVit/uuìo, non fatisfaalU Verùm cùm Ionica bafis i Vittuuio tim elegairter defcfiptà, wm
marnar pane de zìi huominie per effer il toro molto grande, epoi propter immodicam tori craffitudinem, tum edam propter aftra-
plilkrJdi molto piccioli fono così gran membro per il giuiicio galorumfub eo exiilenuum temutatem gracibtaKmq; plenfq.nunc
•. mnnmè fatisfacere videatur ; qumetiam dotìifffimos viros corri»
dimoiti intelligenti , che piu volte [opra t fi h nn fp • p] ureS:) q UOr um de hac re colloquentium difputationibus fxpius in-
€0n g ran yìuerentia p e molto nfpettc a vn tanto autore, ne f ormavo ter f u i mus ,fibi aduerfantes infeftofque habeat : idcirco nos tanti viri
yna fecondo ilmioparere :fatto adunque lophntbo , come e detto ven i am pacemque praftati baiìm aiiam,prout noftra fcrt fententia »
dell altra ; il rimanente fila diuifo per terzo,&yna parte fi darà al faperiori fortafle moderatiorem & caftigatiorem in medium nunc
toro, l altra fiotto il toro, partita in partifei, vnad'efle parti farà prooonemus. Plintho igitur, quemadmodum fuprà iam habiturn
per lo astragalo, il fino quadretto fiaper la meta d’efiò afiragaio : fuiti* conftituto, quod fupereft deinde, in tres partes diuidatur : ca-
il quadretto fiotto l toro fiaquanto l attraggo : il rimanente farà rumque una toro fupenon attnbuta, altera fub toro mox collocata
7 , r ■ • , . t i 7 .... * »'...ìnfpvmrresdiftinsuaturrauarumunaaitrasalocondonetunresu-
fio diuifa in jet parti , yna far a l astragalo , & tifilo quadretto ptY ^ toro mQX f u b e ft ja d aftragali g qualitatem efteratur: Vnde quod
la metàd efio afir agaio 3 & altrettanto fiati quadretto difottojo - re bquum extat interualli, Scotio, quam Trochilum Orbiculumre
fra l plintho: il rimanente fi a per laficotia di fiotto: lapriictturafia a j^ appellant,neceffariò continget. Pars tertia demum > quse nobis
come è detto delTaltra 9 e fila fatta nel modo, e con quelle linee che è fupereft, in fex partes item diuellatur : quarum una aftragalo affi-
qui fiotto dimostrato . gnetur, dimidiaque aftragali portio regulas eum mox confequentf
applicetur: necnon regufe inferiori, qua! plintho fuperior imminet,tantumdem tribuatur. Quod autem remanet, inferiori fcotig
refemabitur . Proiedura denique modulos à Vitruuio fupri iam traditos atque ftatutos minime egredietur : frlmearum, q\m
ftibiecimus, du&u* necnon raticne, quam fubfcriptam intueris,obferuata, ad exitum commode perducetur •
.A
1
I
t
LIBRO QJV ARTO.
2-95
il capitello Ionico fi far fa quello modo, la fm altera fia per At in Ionico capitulo deinde formando éffingendoque hac ratio-
la terza parte dellagroffegza della colonna, e lafronte dell' aba- ne vtique prqcedemus. Adtertiam crafiitudinis columna? partem
co fia in Latitudine quanto iìmofeapo della colonna : ma diui[o in capitulum eiieremus 3 Abacique frontem imo column^ ipfius fcapo
parti xvìifMì fia poi aggiunto per li due lati vna parte , cioè mez ..• ja'iuidine parem conftituemus : Eoque in partes xviij diuifojad am
za per banda,chefar turno in tutto parti xtx. ma ritirato nella par- Pf* vnain %> eradl > cletur .’ ltaut Iat f 1
, - J A . r vnicuique pars drnndia teorlum obuemat atque contmgat, partefq;
te uue t io, e vnapane,emegz,aper banda , fia menata vna linea omnes fimul acceptae xix numero exiftant. At fpatio hoc parte vna
detta cateto,laqualfarò,pani ix» e me%z,a che vien a effer la me- dimidiaque iniuper vtrinque ad interiora contralto* linea partiuni
tà della latitudine d'ejfo capitello, partita in effepartiix.e mez,za nouem ac femis>quanta videlicet eft Abati ipfius latitudo>ad perpé-
dellequali vna e mez^zjt faràper l'abaco fatto nel modo , che all 1 ' diculum dermttemr > quam quidem Vitruuius catheton appellare
t Architetto pareva, 0 nella defira, 0 nella finifira banda,che am- confueuit , nouenif que partibus mediaque infuper ibi fignatis 3 pars
bedue fono antiche, le otto parti , fotto l'abaco faranno perla vo- ? na culI i dimidia Abaco tribuetur : quem quidem Architedojprout
luta detta viticcio dagli thofeani, & altri la dicono Cartolo. £ T/l, ma iv 1S i^r " rJ V \ am a< ^ xuam c b iam dexteram ( ambo enim
perche in uefla compiccio la figura ,e maffimamntenell occhio, f uerunt ) formandum atque perficiendum relinquimus. Partes oóto-
jana difficile a metterci 1 numeri ,e I modo di farla , neLa feguen- n^quse fub Abaco collocantur*VoIuta?:>quàm nonnulli appellantjde-
te carta piu chiaramente dimofirerò in ferino, & in disegno 3 & inceps inferuienc.Quoiiìam autem hic propter volut^oculique prf-
anco dimoftrero il modo di far le firie d’efia colonna cioè le canti - fertim exiguicatem numerorum appofitio>eiufque conftituenda: mo
lame, e fi vedera difiegnato il fianco d'effo capitello . Ma la co- dus ratio que perquàm obfcura atque ìntelledu difficilis efletfidcir-
lonna, fella farà da piedi xv.in già ,fia minuita lafeflapahe nel - cò & vberiorem eius explicationeno,& clariorem eiufdem latiorem-
laparte fuperiore, con quella regola,che nel Thofcano se data per defignationem in fequentem paginam mox difterpmus 3 necnon
a.»;*-, .^4»» JBSÌSSSSSS^SSS^
/ itrmionel teiz*o libro alq* capitolo, che diagentemente lo di' demus : quinetiam lateris ipfius capitali typum pegentium oculis
mofira.^ fubijciemus .Columna autem>fieius altitudo infra quindenos pedes
extiterit, fexta quidem parte in fummo contrahetur atque diminuetur, ea prsecepcione, qudm de Tufeano ordine agentes fupe-
riùs tradidimusjad columnarum omnium conforrnationes adhibita.Quòd fi ex pedes quindcnos excefferintjS: adpedum quadra*
genum altitudinem ufque excreuerint>quid tunc eritagendum j inquies ? Yitruuiumlibro tertiocapitefecundo de hacrevber-
jfimè pertradantem confule.
Summus
Scapus
columnse
Cathetus
ImusSca.
,pus Co-
lumn ^ 0
Imjlapo it U colonna,
#
z 9 4 DELL'ORDINE IONICO
formata chefarà parte del capitei Ionico iomeho dunùflraUb Capitali Ionici parte > quemadmodum fupraiam demonftraui-
&** **!*** . SJSSSSÌ
d^j/v wriwo, chziiituuo vengono acfL., otto. L occhio fia j n f ra Oculum remanentibus,par quinta voluta; ipfìus ciclo oculo ne
4 iuìfo i» parti fei, e petto U numeri come fi vede nella figura : fi contingetdtaq.o&onarius partiurn iam exceptatum nùmerus rande
mette vna punta delle ompaffo f opra il numero i. e l’altra punta explebitur.Polfmodu oculi diametro in fex partes deftin&o,numeri
fitto fabacoyctrcuèndo ingiù frani cateto,e lifermado la punta del fq. prout in fubie&o fchemate aparet , clifpofìtis & collocatis : crus
$ompaffo,e l’altra mettendo [opra il numero z.c circuendo in fu ftt circini immobile vnitati applicètur, & alterò fub abaco mox ftatutu
alcateto , e lì fermar vnapunta del cornp affo,el’altrannettere fio - vique ad catheti partem inreriorem circunducatur,inique coniìffat:
pra il numero 2 . e circuendo in giù fin al canto, e li fermare vna -P e m . a herocircini P ec ^ e aa bmarium tradu&o,ad catheti partem
pmta del campa]) d,e Ulna mette) e .opra d numero q .e caci n- ac ] ternarium tranfeunte,cufpis altera ad catheti inferiora cir-
db in su fin al cateto, e hj armare vnapunta del compafio,e Ultra cir cunferatur,ibique firmetun poltmodum circini latere ad quater-
punta metterefopra il numero 5 - ecirenendo ingiù fin al cateto , e n arium deducto, àltfertim ad catheti vfque circumagatur , nec vite-
Itfirmare vna punta del cowpajfo, c l'altra punta ponendo fopra rius protedat : deinceps priori circini vefligio ad qmnarium tranf-
ilnumero 6 . e circuendo in sù, verrà a conghmgerfi con la linea lato,ad catheti inferiora in gyrum alterurn delabatur,ibique ipfum
circolare dell occhio, nel qual occhio formata la voluta,dalla de - comprimito. demum fuperioii circini vertice ad fenarium progre-
firn , edaìlafimflra Uni*[egli.finirmi rofetta dibtjjoriliem diente, vertcxinfenorad lupenota arcnmuplutus cura oculiperi-
per ornamento.Ma notami Lettore che me Itecofefnq . . iajn per eluda , ornatus grana tam ad dexteram quam ad leuam ro-
theorieamente malfipoffin dmottrareje l prudente Archi, etto f arum exigu;rnonnulla* fimilitudines limo fcalptura? ge nere pqflre-
voluta; ci rimane bora dafare la fua cinta fognatale farla dimi’ tib.us petita diuturnior quoque vftis folerti fuffragabitùr Archite-
• ‘‘pangBfotto l'abaco,? neumemo ™ mus, conftrnctjo.emique prò decrefcénfe voluta diminuendi modis
mero %.fiapotta vna punta del compafjo y elaMa punta Jotto 1 a rat j 0( ^ Lie nunc fuperehe videtur.Baltheum igitur aggredientes fupe-
jcinta,circuendo ingiù fin al cateto,e lì fermare la punta del cera - rl0 rem eius latitudine»!, qu^ fub abaco mox collocatuntertia oculi
paffo, e metter l*aitrapunta fra l numero 1. al numero 4. e tir- parte primùm dehniemus. Dande altero circini cmre inter vnitaté
l’occhio:e quefta cofa(c@me hò dem)confiflepiù nellaprattica,che pede quinario initentoad catheti inferiora alter circumuolatunibi-
tielfarte, perche il farla diminuire e più e meno fia nella difere- que cum qbhrmato.Demum altero circini vertice acì fenarium tras-
tion dell’Architetto inmettere la punta del compafio vnpoco piu Jato>& reiiquoa^fupenora circumuoluto,ambs videlicet tum vo-
u - ^ ^ . • \ / ff 7 •>.. ' 7 fi; lutse tum balthei ipfius penpherics cum fummo oculo coniuneen-
alto , 0 vnpoco piu baffo. La rnifura olarg.je^ u q j • tur.Totaque operis huiufce,qiièmadmodum fupra etiam admonui-
nonfi fayajempreavnmodo:mafe l capitello far a di buona gran- n ^ •
de7Lz~a,la cinta far ab ene della q nanaparte dell’ occhio ,fe farà di
mediocre grandezza,la cìnta farà bene della terza parte dell’oc¬
chio , fi farà di pkciola forma , la cinta fi potrà far e per la metà
dell’occhio,e que fi a farà ftmpre alla volani del giudiciofo Archi¬
tétto,perche nelle antichità aitante volutelo hò vedute, tutte
ta ve vlla fcriptorum esagitare videtur.Balthei namque magis mi*
nus’ue diminuendi ratio Architetti acumen atque iudicium circini
cufpidemadaltioramodò, modo autem ad humiliora traducentis
.cprofcdtòrequirit.Commenfuumquoquehaud vnaperpetuaquera-
f on "fatate, e di mifure, e di òpere ; le altre praicoUr mìfurffi
poffon comprende< chiaramente, e co„ comp.fi 0 in mano mifurar ca pitulu mediocri magnitudine fuerit baltheo tenia diametri pars
il tutto. Le Uriedella colonna, dette cancellature,far anno xxaij. pe rbellè conuenietrQuòd fi capitulum deniaue oufiUa .exienan: fnr-
fanelatura,ma[etal volta ver la fottiglieZTa vna colonna fi vor- cundfas tuoi opeubus tum fymmetrijs quoque differre profe-
rafarfiarerpìà grafia , le fine,faranno xPùij. penioebe la linea ammaduertimus. C sten deinceps commenfusfaciliime perlpi-
Vtfra dilatando fi per pm numerdi canal, fi -piene ad allungare diligentlori ederrimè expedientur.CoIumnarum iìris in canflicu
e farparer quella cofa maggior, che non è con t artificio. La - lorummoremàfummoadimumxxiiij.numerpperducentur:&ea-
èacp di quefìo capitello come hò detto, è tanto nel fianco, quanto rum qualibet in partes quinque per tràfuerfum dipi fa, ftrigis ipfìus
nella fonte, ma il fianco è quetto qui a canto fognato A, il quale cauo quaterna, & quinta einfdem planiciei perbellè diffribuentur.
empagno dì mifura, e di proportionea quel della pafjata carta . Moxque à plano ad planum reda linea perduèla,medium eiusfìgnu
Difcreto Lettore io bò condotta que fia voluta a quel temine , che hrigis ipfìus centrum nob:s quam primùm determinabit. Quòd 11
il mio debile ingegno ba potuto per eficr il tefto divitruuio diffici- c0 ^ unina tcnuior fortafle extiterit,nofq,eii}s fpeciem crahlorein at-
4™,
altre co^ e belle efj 0 au.Cip le promette neh, v»tim 0 boro , ilquai e ctJ s namque radius cùm per ff riges numerohores peruólauerit atq;
non fi ritroua, e fopra di ciò fono diuerfe opinioni. Molti dicono difeurrerit, ab ijs quodammodo expanfus ac dilatatus rei maioxetn
che al tempo di Vìve nulo erano alcuni Architetti ignoranti, più “ quam reuera fit, formam intueritibus referet. Capituli ante abacus,
fortunati,che intendenti,come ancora ne fono a tempi nofiri,pcy- quemadmodum alias difìum fuit, & laterum & frontis perfeèlam
che laprcfontioneforella della ignoranti ha tanta forza fra la fcxtietur ^qualitatem.Latufqueen tibi,A litera appofìta,nunc de/r
j moltitudine di quei che non intendono, che i fapienti rimangono & hauimus ^tque iubiecimus curri fuperion capitalo à nobis
fuppedditati a quei tali, & inpoca filma tenuti, e che per tal cau - o^inn!™ &modu is & fymmetri^ conuenn^
ri ? t * j fi. 1 • adir, • ommno compenes. Bt de voluta tot qmdem dixifie fufhciat,quam^
fa Fummo non volrJfedarealpMco qui fia ulcofaper non in - pr0 ut imbecilliorem ingerii; noftri vires pertulerunt,ad exitumperr
legnare a gli emuli fuoi . Altri dicono eoe quale cofe erano tanto ducere certè conati fumus : Idque inprimis labore noftrum ingemp
belle, e di tanta fodisfanione, che furono ritenute appreffo d i co- nauit & auxit, quòd Vitruuius in voluta; explicatione breuior nimi-
loro che furono pofj'efiori de ifiioi ferini. Alcuni altri hanno volu- rutti ac fubobfcurior exiftit: prxfcrtim cùm & voluta: defjpriptione.»
to dire che le figure erano tanto difficili, e da fcriuere,e da mettere & a ^ a complura elegantiora pr^terea in extremum librò reieceric
in difiegno, che l’autore fi r mafie di non le fare, ne i ferini fuoi,ma atc l lìe dlftulerit. qu^ cùm nullibiprofecfò reperiantur, in diuerfas
quefta ragione vltima io non affermo,perche Vitrmiofù tanto in- ^ ClOS corj p' lu £s,&: ^ 9 l
tendente , fi come ne fanno fede li jer ittifuoi,che ci non hauer m cus ac prs f e nti temperate extitiflc arbitrantur: Arrogantia namq;
mito cofa eh «-non hauefje wtefa,e perfide per mfegnar la ad anni cùm ignorationi tanquam Comes &c germana perpetuò afliflat,tan-
tam
LIBRO OV ARTO.
tam in imperitorum vulgus commendationem fibi&authoritatem acquirit,vt fapientes ijs longè inferiores,& pra iliis nullins fe¬
re preti) habeantur. Quapropter er. rei; limane tal tuo limi hoc hominum genus aliena inuentaquandoque/ibiarroearec, aduli-
randa h^c nequaquam in Incera e 7 icifk,ncc adco preclara cum ijs communicare vilo pa&o voluiffe afìirmant. A'ij Vitruuianaru
rAnlrnnhrmnm n^rpriM deiiP'n.'ifinrnm paotit'n _ j • • • , n u
Pp
<f
DEL L'ORDINE IONICO
F,ò dimorato qui a dietro di fan il cephd Unito perii tefio Ionici capitali è Vitrauij fententia cohftituendi rationem fatte, m
„ ■ * • , ; ùwnfiverò rime danno Mor ,in fupenonbiis explicmmus: nane capitulorum quorundam
fiiyrtmmoptr quanto io lomt • • • ' V ' y *J . v ' r à Romànisohm extrudorum formai fpeciefque declarandas aggre-
deuni fatti daglianticbi Bimani- Del capi t e io ^ ^ 1 ' diemur.Capitulique inprimis M iitera infcriptbquod in Marcelli ip-
in opera altbeatrodi Mare elicane dora alcune tnyur e generai. La ^ u$ t j ieatro adhuc extare confpidtiir,communiores modulos perfef*
dimoftr a,facendo i altera del capitello pi ^ *^*^^w* g lini q lie exprefllimque intuerìs,addenduniilli exiftimarunt,capitu-
m da baffo , ilqual capitello fivede (uprejcnte incorna , e u ] 0 adduascrafiìtudinis imo columnse tèrtias in altum aflurgente ,
moli altri di tal fpetie . Kuiufce antem capitali fpecicm , proter capitula alia complura ea-
dem ratione conftru&a, Romo nane quoque attendere .& confpicere iicet.
,/
laccio. che s'etli non farà amertito alle colonne angolari .pane us,Arcmtectus exeruenaum a&gpucrcLupqu x um y r~
'f"gsS“””“.S“S c i»3",S2«3SS
pane cCeffe hauerannoi fianchi delle volute pur ver fa il conile > e finum conusr f as , a ii tT verdlvoiutarum latera ad finum eundem fpe-
%Mesto e mteruenuto ad alcuno »Architetto moderno : ma per non <^ a ntia obtineant,quod à recentioribus Architedis’nonnullis admi*-
cafeare in tal errore gli farà necejfario di far li capitelli angolari , cognouimus.Ne in feda hoc igitur turniaque ferrata quandoq*
cornee qui [otto nella pianta ji.e di tal capitelli ne fu trotiatovn* sedificator impingat,in angularibus capitulis extruendis fubiedo A
inB^mafilqualdauadapenfareamolti,nefipoteuacomPrebende Ichnographfe exemplumimifebiturac perfequetur.Quinimòcapi
re « che fine Me,fatto , dimaniera che lo diceuano il capitei dalla tuli id genus Roma? compertum ohm memmimus cuius finis ac vi,
o „ J J JJ . ». ortihftrihne nopn icmMnnic ih zcvwrr meditantibus>nulla certe ri
a ad vn angolo interiore di yn colonnato come ho detto . Efefi znigmz ckc mi, corìntio nis capitulum illudpaffim appellatene ,
h aueranno da fare colonne pianeJu ghangoh di fuori 3 acciocbe le p 0 ft maltas tamen difeeptationes cócertationefque,capitulum hoc
fronti delle volute fi veggano per ogni lato de l'edificio fi potrà far interiori, quernadmodum fuprt iam habitum fuit,columnationis an
come qui fatto fi dimoftra nella pianta B * gulo quondam inferuifse, ftatutum determinatumque fuit.Qròd fi
in, exterioribus angulis quadrata columno nobis collocando proponentur >_ vt volutarum frontes vndequaque confpici poffint,
e xfubieda IdinographiaB modum atque rationem petemus.
i
LIBRO QJV ARTO.
i 97
^ Io (piUilio detto arebitraue copi fi ha da fare ,fe la colemia fa¬
rà da piedi dodeciapiedi quìndeci in aliena fiarchinane fiaper
U meta della colonna da baffo « efe da piedi quìndeci a piedi venti
farà la colonna in altezza ■> fia mifurata in parti tredici , <& vna
farà l'altitudine deli'arebitraue -, ancorafe]da piedi uenti a piedi
venticinque , fia di tifa la fina altezza in parti do decìde mezqga^
vna fi dar a all archi traile, anchorafc da piedi v eniicinque a pie¬
di trenta ,fara la fua altezza. : farebitraue fi farà la duodecima
parte di tal altera, e co fi come le colonne faranno di maggior al»
tez,z,a: l architrauefifarà la duodecima pane di tal alterale co-
fi come le colonne far anno di maggior altegpa: l'archìtraue fi farà
maggiore per la ratta parte .perche quelle cofe che fi allontanano
dalla vifta, tanto piu perdono della fua magnitudine circondate
dall aere fpaciofo.Fatto adunque farchitraue della fua debita altez
%aquella fiadiuifa in parti fette,& vna d'effe farà il Cimatio det¬
to gota rouerfa , e fia la fua prole Mura altrettanto : ilrimanenteji
iìuiderà in parti dodici , tre fi daranno alla primafafeia, quattro
far an per la feconda , e cinque fi daranno alla ter : lagroffsgpa
di e fio arebitraue nella parte àifotto farà come la colonna nel fom-
mofeapo 3 ma la groffesa deli' arebitraue nella parte difoprafarà
come la colonnanell Imofcapo : il ze foro detto fregio fe fi hauerà
dafcolpirein ejjo alcuna cofa , fifarà piu alto dell'arebitraue la
quartaparte , mafefen^a[culture efchieitofifarà : dee effer la
quarta parte minor dell*arebitraue : fopra il fregio fia [opra il fuo
Cimatio j l altitudine del quale fia d'effo la fettinta parte 3 e fiala
fua proiettura quanto l'altera [opra il Cimatio,fila poifo il denti-
colo detto dentello 3 efia la fua altezza quanto la fafeia dì mezzo
laproiettiira d’eflo fia quanto è U fua altezza , la fua fronte fia
due volte in altezza alla fua largherà, & il cautofra l' vno , e l\
altro fiala terza parte manco della fua latitudine : il Cimatio di
queflo habbia d ejfo lafefiaparte:la corona col fuo Cimatio , eccet¬
to lafcìma , fia quanto è alta la fafeia di meggo : la proiettura del¬
la corona col denticolofia quanto laltitudine del fregio col fuo Cr
mallo lafcima detta gola dritta fia quanto la corona 3 e l'ottau a
parte di piu : il fuo quadretto farà d'efia lafefia parte : & la fu a
proiettura fia quanto l'altezza : e co fi ogni membro di cornice , ec¬
cetto le corone s fempre tornerà bene 3 che quanto è la fua altera*
Unto fia la proiettiva .
Epiftylij deindejquodiArchitrabem vulgus appellar,conftituendi
ratio acfymmetria talis exiftet.Columna à duodenis pedihus ad oe
des qumdenos m altitudinem excitata,epiftylium ad dimidiam ime
co urnns craifitudinem efferettir : Sin à quindenis adVicenos *pedes
collarina m altum affurget, eius altitudine in partes tredecim diftri-
buta, vna epiftylij ìpfìus altitudini aflìgnabitnr ac tribuetur : Qiiòd
11 a vicenrs ad. yigmtiquinquepedes columna extolletuociiis altitu¬
dine inpartes 4 duodecim femifque diuifa, vna epiftylio referuabitur
& concedeturrSi a vigintiquinque demum ad triginta pedes colmn-
na eadem afcenderit,epiftylium ex collimila; iplìtis altitudine duode
cimam libi partem vendicabit. Pariter edam quò colutane ardua
magis atque fubiimia petent,eò epiftylia prò rata portione maiora
amplioraque femper conftituentunquo enim res ab oculorum afpe-
du longmslongiufque recedunt, propter acris intermedi) fpatium
verapropriaque earum magnitudo cò magis magifque imminui
gradatim videtur-Epiftylioigitur conuenientem altitudinem quam
pnmum nado & alfecutojin partes feptem mox ea diuidetur : qua»»
rum una Cymatio,quod inuerfam gulam Itali appellante condona -
bitur ; necnon tantundem Cymatij proiedura; pariter tribuetur.Re-
li quoque deinceps injduòdecim partes diftffido,tres prime,quatuo r
iecund$,& quinque tertise poftremsque fafeise tranfmittentur. Ima
epiftylij craifitudo fummo columns ipfius fcapo sequalis ftatuetur :
at fummutn deinde epiftyfium imo fcapo columnse ^qualem alti-
tudmem fortietur. Zophorus, quem Freggium vulgus appellat, lì
fcalpturis exornandus atque cohoneftandus ceufebitur 3 epiftylio
quarta parte altior efreretur:$in abfque vllis fcalpturarum illecebris
fìmplex ac purus relinquetur,quarta parte ab epiftylio ipfo deficiet.
Zophoro Cymatium deinceps fuperftat,quod in feptimam tantum-
modò zophon ìpfìus portionem alfurgatlproieauramque altitudi-
niprorfus ^qu aleni obtineat.Cymatio mox denticulos fuperponito,
quorum altitudo m ediana; fafci* squalis efto,proieduraque altitu¬
dini par ammirò conftituatur.Deriticulorum frontes altitudinem la-
titudinis duplam aflequantur. Gaua autem denticulis interieda, ter-
tia parte ab eorum delìciant latitudine.Cymatium denticulis fuper.
indudum, festa eorum parte deftniatur.Corona,vnaque ipfìus Cy-
matium(Simam tantum excipio)median« fafciae ^qualemfìbi ven-
dicet altitudiiiem.Coron^ Denticulique fìmul proiedura, zophori
vni cum eius Cymatio altitudinem a;quet.Sima,’quam redatti gulà
paflìm nuncupari iam diximus,ad corona,odaua parte ampliùs fu-
peraddita,sEqua|itatemdirigatur. Eius autem regul^ fextam
ìp^us partem tribuemus, fimsque eiufdem proieduram altitudini
«qiialem prorfus conftituemus,Id vero inprimis memoria ut man-
des velina, quòd lìngula coronicum membra, coronis duntaxat ex-
ceptis,prokcturà5 altitudinibus sequalcs habere quamaximè dec^t.
Sim a
Cyma-'
tium.
Corona
Denti-
culi .
Cyma¬
tium .
Zopho¬
rus vul-
fium! 6 ' S LrfttelùOj 0
%
ic>8 DELL’ORDINE IONICO
E pèrche le cofe di Rpma
fon molto diuerfe da i feru¬
ti di Vitruuio : ioformarò
vn altra colonna, [opra la¬
quale fi fard larchitrauejl
fregio ,e la cornicele l'altea
zji del tutto fio. per la quar
ta parte dell ’ altera della
colonnate partita in partìx .
tre Jaran per larchitraue
partito nel modo che fi èdet
to 3 tre fi daranno al fregio
Tuluinato cioè colmo , e
quattro alla cornice: Uqual
jarà diuìfa in fei parti , vna
fidaràalàenùcoloy-vna al
Cimano che foftiencj, mo¬
diglioni , due fi daranno a i
modiglionivna alla co¬
rona 3 e l altra alla [cima 9 e
fialaproiettura del tutto
almeno quanto e alta , &
vna fimile cornice fu houa
taa fanta fabina m Roma
ad vn ordine Ionico •
E fe i tal volta farà dibifo
gno di effaltare le colonne 3 e
non ejfendo aflretto da[ ne -
cejfità di alcuno accampa -
gnamentodaproportiondel
Tiedeflalofara ; che la fua
fronte fia al perpendicolo
del TlinthOye baitela del
netto fiavn quadro 9 e nteT^
%o:laqual diuìfa in fei partì
vna fi darà alla fua hafe 3 &
vn * altea alla cornice difo -
pra3che farano in tutto par .
ti otto ; e co fi queflo piede -
Sialo farà di otto partìprò -
portìonato alla colonna } ch e
èanchorejfadiottoparti ,
& il tutto s intendefempre
per regola generale ^affan¬
do fempre molte cofe nell'¬
arbitrio del predente ^Ar¬
chitetto^
At quomam ant iquà
manonim operum monu¬
menta àVitruuianis coir
fcriptionibus quampluri-
mùm difterre confpiciun-
tunideircò aliud cqlumnas
genus in mediumnuc pro¬
ponete libec cui epiilyliu,
zophorus coronixque iu-
perftàt/triaque hxc fimul
acceptaad:quartam alti¬
tudini columnas portioné
confcendunt, Vniuerfoq.
fpatio in decem fegmenta
diftributo , tria epiftylio >
in eo diuidendo rationem
fuperiùs traditam perfe-
quentes, tria item zopho-
ropuluinato, & quatuor
coronici demum impert'e
mus. Coroniceque rurfus
in fex partes diftinda, vna
Denticulo condonabitur*
& Cymatio alteramutuios
filamenti afcribetur, mox
dua? mutulis .vnaque coro
na? , fima?que vna pariter
tribuentur. Totius autem
coronicis proiedura,eiuf~
dem altitudini sequalis fta
tuetur.Huiufce generis co
ronicem ad Sabinam Ro-
nise in Ionico quod am or¬
dine compertam olim finii
fe accepimus.
Quòd fi columnaram
amplifìcationibus exagge
rationibufque magis con-
fultum effe voluerimus, m
fi perpetua connexionis fe
ries impedimento nobis
extiterit.hacvtique ratio-
nc procedemus.Stylobata:
proportio ac fymmctria
talis excogitabitur,vt fros
quidem ad Plinthi colum-
naris perpendiculum fta-
tuatur,& tetragonus mfu-
perftvlobate ipfius ambi-
tus quadrati ac femìs alti
tudinem aflequatur : Qua
rurfus in fex partes diftin-
da, infimi bafi una > fum-
inique coronici altera a p
plicetur ? adeò vt fegmen-
ta omnia in vnum compo.
fita coaceruataque odo-
narium numerum procrea
bunt.Vnde hac ratione to
tius fty lobata?,eius appen-
dicibus fimul adiundis,al
titudo ex partibus odo
conila bit: ipfique colum-
nx , qua? ex odo partibus
item componitur, perbel-
lè nimirum quadrabit at-
que confentiet.Prfceptio-
nem autem hanc noftram
tanquam communiorem
in medium nunc prooo-
fuiife fufficiat j priidentis
Architedi iudicio ar ki-
trioque compluribus dem
de relidis.
(
LIBRO Q JT ARTO.
x 99
Per la gran differenti a ch'io trono dalle cofe di p^oma , a quelle Ciìtn Romanas antiquitates à Vitruuianis conftitutionibus Ioti-
che de ferine Vitrmìo , ho voluto dimcfìrare alcuna delle più no- gius fecedere obfernauerimiisddcircò ex ipfis nonnullas 5 & eas qui-
te : parte delle quali fi Reggono ancora incorna pofte in opera .La ^ em i^udriores> hic duximus feligendas apponendalque : quarum
cornice jlfregio , e t architrave fegnato Tfe al theatro di Marcello £F S , omani ) s operibus adirne inferi conipiciuntur. Coronix, 20-
«.<.<* ^s^^ìss^ss^sé
foprafegnato T > e al mede fimo ordmejotto >e colonne lomce ula n em extrudra collocataque extant,Exigua pila vnà ciim fuperaddita
cornice con li modiglioni fognata A, fri trovatafra fanto Adria- bali) T litera defignantedn eodem ordine Ioniciscolumnis fubdita
no j e fan Lorenzo in ìXjma : l architrave fognato F,fà trouatoa repedtur . Coronicem A)mutulis firmi! adiedfeRomse inter Adria-
VderLo nel Friuli ; dqvale architrave per hauer le tre fafcie fen- n i Diuique Lamenti) a?des compertam olim accepimus • Epiftyliiim
za li afiragalifio lo giudicai Ionico . Le mifure diquefle cofe io B Opitergioad Forum Iulium inuentum fuiffe autumantrqaod qui-
non le 1 pongo altramente,per cloche io le ho trafportate da grandi ^ enU 3 c ^ r Lres .^;( cias a ^ique ^!° aftragalorum habeat
in quella forma con grandma iùgmwkq»» nufmefipotran rum p r0 politorum comraenfus in proemia minimè recenfemusffa:
col compajjofempre ritrovare . . tis enim id effe arbitratimi ! quòd ex veris propri;fqne formis ad ty
pos hofce rmnores > maxima adhioita diligentia ) ea traduximus. Qymetiam illud inlimer addimus,: quòa proprios modulos -T
circino adinuante ) quiius faciilimè expediet atque cognofcet « ^
oo
DELL'ORDINE IONICO
/fio Lf/C LIU> HAélt'kvV j* I # r - ; ' il A ; O «.«V
f bigie yio tiónreftarò di trattare quanto io ne intendo. Dico chdl <\ uca a ^ x J LUr .’ eillS tan oivexpilcationcm ? prout: nokra fcrt ìenten-
\ n y. . V • d ,1 ir t.c-rr+ssh'^oxìì^nnvta tia^m prsientia-minimereticendatn exifhmamus. Vitrumànamita-
Gito ci: Fummo Ji riporta > ^ a } te *Z? c f /72 * ? que oratiònem,quod ad luminis aititudlnem fpetìat 3 ad Dorica: por
Doncaictoè dal patimento aui lacunarifi ano j fitte tre parti e mez. tse genus rcfcrendam effe pronuntiamus : adeò vt apauimcnto ad
7$ìé dóueè la croce s intendono li lacunari,cwc il cielo 3 e due par- lacunaria partes tres dimidiaque prartereà ftatuantuDcrucis nota la.
iifian date all'altezza del lume : dellaqual cofa , la corona rolla cunaria feu codimi ipfum nobis lignificante, binsque partes luminis
molto grande $ cerne quella della Dorica, ma ne feguefyrì altro er- altitudini concedantur : ex quo coronami, haud fecus quam in Dori-
rore 3 chefacendcfi la porta nella parte da baffo tre parti , e la fua co §cnei e, pei ampi am fore certe continget.Huic ili ud quoque aoiur
altezza di particinque, come dice il tello , e rninuita nellaparte ClUm accedii > quod ciiiu mia Ouij latitudo tres, & altitudo quitique
tf lu lar g a >toelo itile) coummo cu m'ez^o, facendo vn tempio con 0 p-jj apertionem latiorem quam medianum intercolumnium hac ra
quelle mifure che nel terzo libro lo deferiue Vitruuìe di quattro tiene [ore confequitur,fi moduli ipquos à Vitruuio tertio libro pras-
cp Urne s de [quale qui fotta ne hò formata mafigura\, acciò fi veg- fcriptos inuenimus,adTetraftylam sedem extruendam d nobis adhi.
(TM ai auò(ì<* fìnvt/i a! Cun 1 n/ìual ttpY b 111 n h fev n il H m ìp fi iPfin f .C"!n 1 !7 Ol 1 in Pm rp t PYPmnliim tnft-'i fnktVri-
Za di due quadri
fue colonne foni
y* # J %
Je diptà altezza della Dorica : nondimeno ella ne hà manco quan- nx m fabUine magis afliirgant , aitiorem profeào lucis ingrelìum
lo altdio , laquale e parti cinque in altera , e partane in lar - quam genus Donami nancifci oporteret : attamen Vitruuium lucis
gke%za, ma il tutto però congran riuerentia di va tanto a ultore . ufuram & ubercatem ei quodammodo fubdnxiffe reperimus , cùm
tres latitudini 3 & quinque duntaxat altitudini partes ille tribuerit
atquc affignarit . Hstc omnia tamen tanti viri ueniam pacemque
prelati dixille voluimus ? At nos partibus ijs,qua? ad rem magis con-
ducunt,ex Vitruuio aflumptis 3 aliam huic proximo loco defignatio-
nem abfque ulla fuperum partium contrattura apponemus.Quòd fi
quis morena libi gerere ftudens fuperas partes duxerit contrahen-
‘ìfomimeno pigliando quelle parti che alprcpofìto faranno nel te-
fio di Vitruuio : ne formato vna qui acanto } fenza miniarla nel¬
la parte difopra: ma chiper fatiffarfi la vorrà rninuita tenga l or¬
dine della porta Dorica: ma il tutto però fia detto con gran riueren¬
tia .
LIBRO O V ARTO.
301
acquirent , ea nempe ratione, qua? 111 Ionico cpilìyho tradita fare,
:a-
. rurarum
* * r t „ .. , . , r . ---— quarta parte altior antepagmentis
l'altezza della corona, e ui altri membri Jia quanta lapilaìUata, xnfurget : fin iiudus fìmplexque relinquetur, quarta parte antepa-
ffonte quanto la pilastrata ; ma riparte da baffo a lineilo della In* cx r feabetur figura diftribuénuir. Ancones fiue Prothyrides ? qua?
' ( * . C. . • 1 ‘ *■ a 1* 1 . A/lpnl l'ilo* <-> — I,•
collocali ■
j {
tdi
fa,&abbuffato vnapunia fin alpmto€roce,e con falera punta fia verricelli vndequaque cpmplcditur > Remenatumque vulgo appel-
,circuito da vn lato all’altro della Scima, qmSìo\jarà la jua alte 5^- latur* eo nemqiie artificio fiiftam altitudineni affequetur: vt ambo»
%,d\ il quall\emenato da farlo a non farlo, farà jempre nel parere ^us c ù'fiui cruribus ad extrenia finii: ipfius lacera in fuperiòri parte
deli .Architetto > e qnejìo jemiri ancora perfenejhs, & altri or- a aitei um quidem aa crucis fìgiium deteratunreiiquiim ve-
1 J r b ro ab vnq ad alterimi hmx latus circuncurrat j& hac vtique ratiórié
Peripherie altitudmem fratini expedies.Circulati autem ieu 3 vt vul-
namenti .
gus loquituuReniena .1 fattigli lumi f ce comedionem omiffionermie Architetto > prout ipfi libuerit, mtegram referuamu s. Neo
ad portas foiurnttiodo >■ verum ac reneitras quoque axiaque ornamenta appingenda > hec cadeni ratio ubi optimeinferuitura v i»
detur. - ' -
%
3CL
DELL/ORDINE IONICO
La luce della porta figgente [ara dì doppia proportion,cioe di due Subfequentis ianua: lumen ex dupla confìat proportione>ad duo-
quadri la fi onte della pilaf rata farà loti atta parte della latitudi - rum uidelicet quadratorum fummam pertingente. Antepagmento -
ne del vano : e la colonna far a groffa due volte tanto nella parte da rum frontes ex apertionis latitudine otìauam libi partem arripient:
baffone farà ntinmta nella pane dijopra la fetta parte : la fua al - Imiq. columnarum fcapi bis tantundem craffitudmis obtinebunt ,
Uzza f,'ara dì parti 9. con la bafe e'I capitello , offeruate quelle mi- luperiores uerò ab inferioribus (exta parte dedcient: Scaporum au-
fure che da principio se detto . E benché le colonne ftano vna parte tem,bafibus capitulilq fìmul adiedtis, altitudmes nouem Cibi partes
di più chele date regole,non 'e pero co fa vttioJa,per efferfilamene e acqmrent: Ccmmeniulq. ìj, quos a principio tradidimu&dihgenter
li due terzi fuori del murale non portando altro pefo che’l fiontefpi loprimis obieruabuntur . Ntc quamuis column^ mobulos lama
ciò ) anzi feper qualche accidente quefìe colonne pajjaffero parte 9. nob * s itstntos partisumus addinonexxupcrcnwn ulìum uitijautre-
non fariano da btafimare per effer pofle per ornamento fole, & anco P r ^ en icnis genus jncurrunt> cum bina; tantummodo extra muri
perche le fono legate nel muro / altezza,dell'architrave (ara quarta ]j^ us crafhtudmem tertiar earum partes emmeant : necpmcr fa-
to la pilaf rata il fregio , 0 intagliato 3 0 fc biette fi a fatto come de ^ onens fiiitineant perferantve . Quinetiam
denodegl, «Uri : \au ntce fiala fa altera, {Jntolarchnra- ?P «£ modu05 ” t01 "
, f. . . , . r fi j j ■ , »tunaexceiierini j cum tamenornatusioìuseratia^necuilaneceiii-
«e: degl, altri Mri»fiafmmmtA* t 'mu V * s e detto , f on . tatls ratione adh;bltse3& «mi interiori pariete eonnexj infuper col-
ttfpiciofara m orbano dellArchitetto de farlo fm ed,e, eptu caffo , igaw . q;s ppareanbhand impreband? quidem caiummandteue erùr.
coti vna deh regole ante ned ore.,ne Do, tee . e «i quefiaintuiuion E p iflyi U!m a d aiKcpajmentorum teqnalitatem educettir: zophorus
fi fottal Architene prudente accori sedare a pinco, e, & anco lai fme lcitìpaì(jl}m eum «iftimes, feupurum fitopiicemue maluens,
volta fecondo la muffita, & altre accompagnamenti fi potrà la In- Scruni, quos ism explicuimus, xophoromm ratior.es se modnios
cedi quella farvi, quadro,e »<«», tal velia vn quadro,! due ter- perfequatur : Coromx a d epiliyli) zqualitaté deinde t fferetur ;cx-
zi : ma degli non far a forzato da nectjjìtà a Icnna , io lodato p. u u rorum membrorum commenius ex iuperius a nobis traditis pram
queflaproponione , ..... . cepncmbus deducentur : Faftigium ueì in fublime atteìieridùm nel
tìepreflìus conftituendum,prout ìph uifum fucrit Archite&c 3 rcimqLiimus; ad preprias, qiiasm Dorico ordine rei huiufee tradì-
l
■ss *
.. „ onica: e quejwnon epero -- r v l u, uvuvuun)i , xumcuurumc nuiticum ge-
da mettere cofì in ogni edificio Ionico , je non con buon propofito > e nunc * ^ ec ta 5) e J 1 fonicis ^difieijs qui-
asassar^ ^
citta.ad vnedificiodivnletterato, ornerestedtvnarobufla, fi enimrurùverbi caufa,*des aliqua nobis confitiendapropon«unvc
potna comportare: ma m qualunque luogo eh ella fi vorrà fare, e vrbanum xchfìcìum uitg aumentate infigni alieni uiro>qui v el litera-
3 olendogli far [opra quell'altro ordine a vfo di pogginolo : bifogna- rum fludia profitetur,vel mercatura quseftum exercet, extruendum
Y&vfcb f tinY ì dpi ntiirn tantoché la QrnflerT.a dpi. ntuvn fiacri A il aggredicmur : duorUITl huiufremorli nrfìtrmm . tVm-hV;
piano <
propoi
l’arco, e «pmjir™uuue orna, *cu«comnajco aeuturgomA ritjfi òrdinem alrerum in Podi) fe „ MenìamfoTmlra^daaum'rom-
dellumelottauaparte, e Ucolonna fia la qrnrtapme d effa luce : pofitumque fuperaddendum exiftimauerit, extra muri EfoUdu
ma l altera fanfara di p. parti con lab afe e l capite Ilo : larcodi tantum utique erxt ei prodeundum.ut Meniani planicies, quemad-
me%z° circolo fta diuifo inparti 13.&vn quarto : il cuneo di me- modum ex fubietìa perfpicitur Ichnographia, in murali craffitudi-
’Zo[ara vnaparte,& vn quarto,e gli altri i a. faranno eguali ,per contineatur. Propo/itx autem operis iymmetria talis exiftet, vt
li cunei, l’architrauefregio>e cornice,fia dell’altera della colon - ^ Cls ln S re «ws ad imam ufq.arcus circundu&ionem,in duorum qua-
na la quinta parte, dekaqual fi farà parti 11 . quattro faran per f n o rn a e ^ eratu £ : ambobus colum-
arebimuemper ilfiegio,e quattroper la cornice: Caltela del pertionem
parapetto del povmolo fia per la meta della latitudine della porta, earummip arrini/4im»e . /■ 7 , ; ncs quarta *
ac i mcTnuujiwtf>mui,vHiicj*pvuu ìmjma aabjncacjww ìuuunoii matus partes expiebunt : Hemicycii ipfius ambitus feu cir-
di quell’ordine ,de iparticolar membri delle bafi, capitelli , archi- cundu&io in partes tredecim & quartam infuper diuidatur; Media-
traus fregio, e cornice fi farà come è detto nel principio . Ma dei noque cuneo partem vnam & quartam illamamplius occupante,
cunei chevanno al centro, ediqueiebe cingon le colonne, fi farà partes duodecim reliqua? fenis fenifq. cuneis utrinq. interietìis fum-
comefi dimoflra nel diffegno feguente • ^ ua i ^ ate diftribuentur. Epiftyliunb zophorus* coro-
quidem interuallo in partes vndenas diftinao, quaterna: epiftylio, terna zophoro T coronirì demummt^n ' ° " fcc ? dan £ : quo
lumnas arcumambmn^conficisndonun modus ratioqj ex fequentifatis, ni failor, ranftat defignatione . ’ aboattD » qul c0 "
■
DELL’ORD INE IONICO
v •' / ;• yy»
L i % R G Q_V ART
? /v r
Bejtibe foltezza di quelli archi non fio di doppia proponion e. Etti infra dcfignati arcus? qucmadmodum aliorum> quos hade-
comi la maggior pam degli; altroché ho dimofiroiomon è però tal nus refenfuimus>pler ique dnpl» proportionis altitudinem nadi mi¬
nima videantur: haud mendum tamea aliquod ibi adefie? qmn con¬
citò poti us & cogitato ita a, fadum finire exiftimato. Id enint non -
nimquam occurrere poffet, quòdin frontibus ad inm diftribuendis
Hata forfitan alieni aeterraiiiataeque altitudini necdfariò elfet ac¬
quile feen duna : Mec non ilìud itlfuper adde quòd ciìm arcus?vt pri-
rnarium òftiumin medio relidat & collocéfcurdmpari numero fem-
per fiat extruendi ; ad tantam vtique altitudinem propter impedi¬
menti id genus edaci minime poflent.Nifi tamén confinili qua da m
editate àddudi àftndiquefuerinius, Suplicatam latitudini alti-
cuinfcun-
Inter-
coft mendofa>aitgi è fatta eoa arte : percioche tal volta <poirehbt
accadere che nella compartition di vn<a necefiaria altcz r ga,&anco
per far li archi di numero difparo,che cofivoghan fempre effer,per
collocar la porta Principal nel megzo, che ìmalcafo nonpotrebbo -
no venir ed quella altezza : ma fé non faremo forzaci da ne ce (fi ùà
alcuna-, io lodato fempre più la duplicata latini line in altezza che
altraproporzione. La latitudine adunque fe al vìi pii afìro>e L’altro
farà parti tre, e l’altitudine parti cinque: ma fatto della latitudine
poiparti cinque, la fronte de <
deUacolonnafaràpervnaparte, . . > currensìgitur puarum auarum lantnao tres,earamq; aitimelo quin-
no le parafate dette pilastrate, di m e zza graffe gza di coioma ,e parces explebit: Ver dm latitudine poftmodum in quinque par-
cofi farai arco : ma l imposi a che'lfojhenefia della me de fi ma a»- tes diftributa, pilarum frontes duas, columnarumquecrafiitudines
tegp^afattanel modo,che è quella del theatro di Marcello fegnata partem vnam tantummodo fomentar, Ad columnarum autem fin¬
ir, le colonne far anno in altezza parti ix. con lebafi & i capi - galani lacera paraftatse?quas pilaftratas vulgus appellati dim idiarii
... /•-». i* -' colamiara craifitudinem aflecutse ftacuentur.-parq. ite ratio arcua¬
ta: circundidionis exiftet, ’At incumbf arcum lultinctes fulcientefq.
adfemicdlumnaram eorundem moduiorum altitudinem erigentur-
eademque prorfus ratione,qtia incumba in Theatro Marcelli quinta
ab bine defignatione figurata? atque T litera inicripta, extrmentur.
Columns?bafibus capituìifque fimul adiundis?acJpartium nonena-
rumaltitudinem excitabuntLir: earumqueformandarum modusra-»
comendi due quadri: il frontefpiciolìa fatto con vna delle regole tioque exfuperiori pra^ceptione capitali huiufee exordio à nobis
date nel Dorico : Varchitrave, fregio, e cornice fiandeil’altezza iam tradita deducetur. Mediani pHij intercapedo dimidiam inter-
della colonna laquartaparte fatta con le fopradette regole. L’or- curren tem pilarum ^quabit apertionem ? & in id altitudini;? infur-
j i« get : vtantepagmentislestaluminisparte difinius? &coronicead
dmedifopì , P ' r ^.. P ' d'Pp 1 \ incutnbarum?qiubu 3 arcusipfi imiituiicur?libeIJam extenfa?fimaque
fi larchitraue ,il fregio,e la corniceJia inulta l altezza la quinta p rx cerea fuperadita>& zophoro?qui ab antepagmentis quarta parte
_.La M fi ma sé 4 J sì . Ia A ) >4 /tll /«<«!• Jl M A /? /TT /ili* A! ^ W d/n/1 ^ . 1 ! * P» *1 V * t • * • r* '
felli > fatte con la regola data in principio di quefto capitolo, la
porta di meggo farà per la metà del vano de i pìlaììri ? e l’altez -
<ga fuafarà, chefatta lafua pilafhata della ufi a parte del lumie,t
la cornice [opra Laporta a lineilo dell impofia degli archi, &ag-
giuntogUlafcimadì [opra, facendo poi il fregio la quarta parte
minore d’effa pilafirata,tanto fiala fua altezza, la qual verrà po
parte,che verrà ad cjfere la quarta parte dell altezza della colon~ imminuetur ? demani adieclo? ibi altitudini terminus finifque con-
na:ma bipartir :p articolar membri fi trouerà piii a pieno nelfor- ftituatur , qu$ ad duorum propemodum quadratorum fummam
i /i , — s~m « « ■ • /i ««it * . t? r \ ' r * 1*1 • •
dine compofito ; lefineflre fatte con li archi faranno di largbeTga pertinget. Faftigiatam frontem deinde?prsceptiones in Dorico or-
quanto la porta,e co fi lefue pilastrate , e l’arco ancora, ma lafua dins iain traditas explicitafque repetentes perficiemus-Epiftylium,
altezza farà due quadri e mezzo' e quefl'b per dar maggior luce zophorus,coromxque m quartana altitudmis columnje parte m affur
to) la quartaparte a quelle da baffo. La latitudine de imccoifra Jocatus? primo iam expofito quartaparte humilior depreiìiorque
le colonne, e le paefhe ftmpsr vnacolonna e megza, e fiala fua confticuetur : pariterque epilìylium? zophorus?coronixque quinta
étltezzaper quattrogroffezzedi vna colonna, efe aitrimembri ci totius altitudini parte?qu£ cuoi columnse ipfius altitudine collata
relìano, fempre fi può ricorrere alla regolaprimadel fuo ordine : quadranti rationem fubibit,definientur.Veriìm de membrorum fin
perche diquefla colonna Corinthia fi troueranno le mifure nell'or- gulorum exquifita accurataque diftributione, de Compofito ordi-
dine Corimbi ». Sopra aneli ordine fi poma far chi volelTe [opra la ne peragentes vberius in pofterim diireremus. Cui nata: de inde Stili
faccia vna ambinone ma ben accurata dalle acque con Utile ben «cus tpnnam Annate circumdu&jque feneftrg.prsexpofitam oftij
. ri » f r • J j a n r f laticudmemadsquabunc:Necdimmilisantepagmentorunbarcua-
appoggiarfifa qual cofafam grande ornamento alla faccia,^ an- tartrmque conuerfionum ratio prorius exiftet : At feaeftrarum ea-
coprefcariagrantommoditaperhhabitanti. rundemapertiones?ytinterioracubicula lucisquam plurimumac-
cipiant atque combiòant,ad duorum quadratorum femifque altitudinem efferentur : Corinthise columnce pianse nimirum exi-
ftent?quje?prout didumiamfuit,abinterioribus columni quartaparte deficient : Scapharum?quse columnis feneftrifque mediae
interiacent jlatitudines vriiiis dimidixque columni craftitudine expieant ;earumque altitudines ad quatuor columnarum cralfi-
tudines educancur. Quòd fi membra nonnulla fuperefie adhuc videbuntur,ad propofiti ordini canones inox erit confugiendum:
Quin edam proprij Corinthiarum columnariim moduli atque commenfus?in Corinthio ordine i nobis appofiti explicitique fta-
tim comperientur.Ordini huic nuper expofito ambulatio?vt ab imbrium pliiuiarumque ftìilicidijs as difi cium tutum incolumeque
reddatur?tdferismterfefequamardiilime copulati atque coniundis inftrata complanataque fuperftrui poflet :Podiumque acl
eam nimirum? cui commode inaiti valeamus?aldtudinem excitabitur. Nouiilima autem hiec ambiliationis podfique mperaddi.
tiotum^dificij ipfius fronti ornatus ac venuftatis nonparum adijceret,tum habitantibus iucuada & per cornino da' vdqus foret-
DELL'ORDINE IONICO
TmTTTnirrmij
^T^nrtmirnxnTiTrE
al
ili 1 ÌLlU iiai
■iWlW^HI'BlllWiwi imw
4
LIBRO Q_V A R T O.
3°7
T duoli a (conicko detto più a dietro ) F^Architetto k attera hud At Archite.&o 3 quemadmodum fuprà ia m diximusdd nonnunqua
mmro dicolonne : ma ài talb affiena, chfialfuobifognonott fup- occurrere poflet 3 quòd etfiiuftum columnarum numeram na&us
< r ' • j -In ' t ; ^ ^ moaarive queant, cognouent, mutiUa prorlus ei tore videbuntur.
tuo [ara maggior delle c un >fi potrà fare n' m • « Quapropter fi maior porticus iplius quàm columnarum erit altitu-
faccia vn arcofofienuto a ad architrctue 3 che far a [opra le colonne : } in media fronte arcus epiftylio columnis defuper innitente fuf-
ilqualarchitMue fiaperlimpofiadi vna voltaabotte, ma dotte fultus ftatuetur y quod quidern epiftylium incuipW tdludmatam
farà l'arco fia fatta vita crociera^ per fonema d'ejfa botte fia po - conuerfìonem fuftinentis ui & munere potiatur : quò autem arcus
fio [opra ogni colonna una chiane di ferro 3 o di bronco, nel modo che reiìdeòit, camera qnsedam extruetur : & propter teftudinis ipfius
ho detto nelfordine Dorico in vti fittilifuggetto - Ma lapartitions roburacmunimentum > a fingili u.rum columnarum capitibus fere^
diqucflafaccia cofi far a 3 c bel' intercolunnio di meugofra l'vna , e ^ ^ es 3 prout de eacem i e pertra&antes in Doricoovdu
l altra colonna fi a perjeigrofse^e dnolonna 3 e la colonnata ot ^ntio ea vtique exiftefcvt medianum intercolumnium colùna? vnius
partila fua a.tegola con la bafe e l capitello: l archttrauejia quanto f ex j es repetitam crailìtudinem expleat:Columneque fingul^jbafibus
ègroffa la colonna di fopra , e cofi t’arco , fopra'l quale fi farà vna capitulifque fimul adiundis 3 partium odo altitudinibus termmen-
cornice , V atteggia deUaquale fia per la quarta parte maggior delF tur : Epift ylium,necnon arcus pariter ad fumma? colutimi cradìtu-
architraue fengailfue tondino ,£r il quadretto : laqual cornice fa- dinem excitabuntur ; Arcui deinde coronix fuperimpofita > abfque
ra capitello a i pilaftrelliy che faranno della gr offesa delle colonne dragali regulaeqjie adiedione, quarta parte epiftylio altior coniti-
nettatane di [opra: lifpatij da ì lati fra l'vna colonna,e l'altrafm tue " lr '>jP f aque coronix mmonbus pihs.qu® fummas columnarum
„ n r a- i cramtudines ada?quabunt,capituli cuiuldam ulum atque opportu-
per tre grafi ezie dicolonne : l altegj^ el p rt fa a 3 chel archi. n j tatc j 11 praftìabit ; Lateraliamtercolumnia> triplicata columnarum
traue 3 cbe fomenela botte, fiaper cornice a detta porta mutando craifitudine conitent : Odi) altitudo ita definietur, vt epiftylium te-
partedeimemhriycomefivedeneldifjegnoy [otto la cornice fia ftudini fuìciends fuppojfìcum coronicis vice locoque oftio eidem
pofìo vn fregio , ilqual fia dell'architraue la quarta parte minore , inferuiat : membris nonnullis tamen, quemadmodum ex ipfa habe-
e fatta la pilaflrata d'altrettanta altera, quanto farà daeffapila - tur defignatione, innotiatis permutati fque : Sub coronice zophorus
firata abrado della porta: fia fatta lafua latitudine per la meta, e W P«te epiftylio ipfo depreftìor collocetur : antepagmentifq; •
co/i la luce di queftr. portafarà di due quadri: lefinefire fian fatte ■ a ^ ltuc ^ 1 ^ s tantundem 3 quantum ab ìjfdem ad mnu^ gradatio-
Ituello del po ta 3 e lafua rjoex^afiaper due colonne 3 l altexr afiignabitur; & ftc ianua? totius lumen ex duobus qyadratis tandem
tez&a ; il rimanente fia diuifo in particinque 3 quattro faranno per altitudines autem ex diagonea conftent proportione*Secun.dus ordo
f altezza delle colonne 3 e l'altra parte farà per t'architraue 3 fregio y deinceps primo ordine nuper expoftto quarta parte deprefsior con
e cornee y oJferMàudo le date mifure di tal ordinedalatitudine della fÌGÌatur,pluteuiqtie ad commodamaltitudine excitet ur. Mox eo,
finefìra di mezzo fia con lepilajlratc quanto è lar?o il vano della 5 J U0< ^ fapereibin qumque partes diftributojcolumnarum altitudini.
r*r .afri* 111 i • -ir bus quaterna aienbenturj quintaque demum epiftylio, zopnoroj
^ J l r %£ a / u f ar u plicataa la larghezza , circa il fitto or- coron icique referuabitur : proprios tamen ordinis huiufce>quos fu-
riamente joprafta off erutta la regola datam filmili porte, lefinefire prà iam pr^fcripiìmiiSiinodulos inftngulis membris adhibeto.Fene
dalle bande faran di largheggia come quelle da baffo y e lafua al - ftrse mediana? vnd cum antepagmentisutrinque afsiftentibus latitu-
tezZa fia alduello di quella di mez.z.0, la eleuationdi meglio/opra dojporta? inferioris hiatum ada?quabit ; altitudo quel atitudinis du-
queffordine fia minor della feconda la quarta parte , minuita per pia perfìcietur. Quod autem ad fuperam partem exornandam illu-
la fua rata di membro in membro, e delle luci dì quefla , fia tenuto andatnque fpedtat ipra?ceptionem in hifee portarum generibus a
lordine eh'è nella parte prima di fiotto : il quale è vno iiìefio fu?~ n °kis iam traditami & conftitutam dbferuato.Qu^ nero in lateribus
a , a: £*S n »> vtrmquc extant fencftr^deneftns mferionbus pares latitudines ha-
^4.1'f ^ ^ efioterg^ ordine e m libertà dell beant: earumque altitudines ad mediana apertionis libramentum
Mrctoitetto. . jequalitatemquedirigantur.Mediana dcinceps ? qu^ in vertice ftatui
turjeauctio aiecundai quamiamiamexpofiiimiiS) ciane quarta parte imminuatur atque deficiat : membraque omnia prò rata
portione minora humiìioraque fenftm reddentur.Lumma autem eodem ordine eademqueprorfus ratione hic 3 ficut in prima claf-
ie csterarum innma 5 difponentur: par etenim vtrobique argumcntum uerfatur.Att^men an tertius hic atque nouifsimus ordo ce
tens luperaddi debeat nccnend Architelo integttim referuamus. " ' /
3®8
DELL’ORDINE IONICO
IIMM^
LIBR .Q QJV A R T O.
jo 9
Effendo ( come ho detto nel principio di queflo libro ) l*opera Cùm Ionicum opus è matronali figura originem fuam deduxiffe ,
Ionica tolta dalla forma matronale fé ancora tenuemente cofa ha- inox libri huiufce exordio oftenfum iam fuerit : fi focus forfitan ali-
uendo fi a fare alcun camino di cotd ordine 4 imitarpiù che fi può- quis ex Ionica officina erit nobis depromendus , ut ordinis huiufce
te quella fpetie , per Ilare ne i termini dell'ordineferuando il de - prop n a,que natura ferufetur , Ionicos ritus morefque in eo
coro L *P ro P° rtio ™ quensigitur defignatiofocum^^ati^e^^trudin^pmponk^^vt
Untatala conuemente altera dell apertura del camino3 dal fimo conuementi primùm fpiramenti ipfius al titudine definita » i paui-
a l’architrauefia dimfo inparti otto ,c he faranno ad imitation del - mento ad cpiftylium vfque odo partes confiituantur > exemplo ui-
la colonna ionica,dallaqualfi trarrà quella forma monlìruofa , 0 delicet à Ionicis columms accepto : unde muliebris portenti etiam>
mefcolata che vogliamo dire , conforme a tal maniera , laqual fer- quqd deferiptum intueris 3 mixta quodammodo fpecies Ionicis
uirà per modiglione. L'architraueffregio^ cornice fia dell’altea* in ^ ituti ) nequaquam aliena conlurgit : qua; mutulorum uicemmu-
Z a del modiglione la quarta parte Vanito nel modo che da brinci. nu ^ u ? " ,tiS ^ 9 r ^ x pletura uidetur .Epiftylium>zophorus,
pio s è detto : banche qttefti tai membri
te%ga>queJto amene ( come altre volte s e dettojialla veduta baf- ua ta. Etfi autem membra hzc altiora»quam reuera fint , fpedanti-
fa, laqual abbraccia de i membri due parti c ioè la fronte , e parte bus videantur ; id tamen, prout alias didum fuit,ab afpcdu infernè
delfporto.Quella tauola fopra li capitelli , che occupa l’architraue fint collocatoque proficiicitunqui duas membrorum partes potiffi.
& il fregio 3 alcuni antichi l hanno vfata , credo per hauer mag - mum 5 frontem uidelicet, & quandam proiedurac ipfius portionem
gior fpatto da fcriuer lettere , & anco perche fi dilettarono molto compleditur ac comprehendit . Abacum capitulis fuperpofitum >
di nouità 3 laqual tauola farafempre in arbitrio dell'architetto di ^ UI ^ 1 ^ 1 r ° ^°phoroque obtenditurjantiquiores nonnullos,vt lite-
due nfpettiyl vno è per far la bocca che ricette il fumo piu apertaci fg potiùs exiilimamus ) addere folitos effe confpicimus- At nos Aba
altra fi è per leuar via quella forma piramidale , che fa la g ola del ci nuiufee conftitutionem Architedo,prout ipu libucrit, ucl adiun-
camino in vna Uan^a di bona alte^ailequai cofe faranno femore gendam vel pr?termittendam certè relinquimus. Alterum ordinem
in libertà dell'architetto di farle e maggiori e minori , e tal voi deinceps? Delphinorum imaginibus feilieet djftindum atquc infi-
ta di non le fare. gnitum > duabus rationibus ita extruxiffe uidemur ; ttam ut os fo-
. mum excipienslatiusapertiufqucrcddatuntum edam ut pyrami-
data illa figura,qua: foci ipfius guise in altioribus a:dium contignationibus pafsim tribuitur ac afsignatur » hac catione euitetur »
Huiufce generis autem cunda uel maiora uel minora prò Architeli arbitrati! conficientur .* quinimò ab; codoni ita placuerit*
nonnunquam edam audadcr prartcrmittcntur .
\
DELL’ORDINE IONICO
Quefia forte dì camini Urna molto conmoda per luoghi piscio .-
Ih e fi *fa più buffa della faccia dsli'huomO) acciocbe il fuoco che è
molto nocino a gli occhi per la vifta ì fcnz,a offender quella, poi] a
[caldure tutto l mìo della pèrfona 3 e maffimamente stando in pie¬
di: l'apertura di que fio camino fia di quadrato perfetto : lapila-
flrata farà d'effa apertura la feflaparte: il cimano fi farà la fsttima
parte di quella : del rimanente fifaranparti 12, tre fi daranno alla
fafeiaprima^quattro faranperla feconda } e le cinque che auanza-
ranno fi damino alla ieigafafcia, & qnco per più 0 rnmento fe
Subieeti foci fpeciesangufHoribus atque humilioribus locis min-
fi ce conuenit;infraq;hominisosfaciemquedeprimitur > ut ignis?
nobis prsfertim afliirgentibus vniuerfi corporis partes abfque vile
aipedus» cui vai de infenfus exiftimatur, detrimento incommodove
caiefacere poilit. Foci aatem apertura perfetto abfclutoque con-
dudetur quadrato 5 Antepagmenta > quas vulguspilaikatas appel¬
lati apertura? fexta parte definientiinCymatiumfeptimam antepag-
mentorum partem obtinebit : Reliquo deinde in partes duodecimi
difìributoj trespriman quatuor fecunda^St quinque nomiamo? par-
demym terna? poftrema?q< fafciae coacedentur .* Quinetiam 3 or¬
nata*
LIBRO Q_V ARTO.
3 ii
*
^, patron far li sfangali co me fi reàe lì a canto : V akeejùa della nattis maioris grada, affcragalos, prout ex fubie&a patet defignatio-
Zcluta fa quanto le tre fafcie fenza il cimatio, e d'ejja fate tre ne* ad latera collocare licebit. Voluta: poihnodum aldtudinem ad
parti; vna fard per il fregio doue è la ce nettatura, l'altra farà per \\ tr * ulT l fafciarum* abfque C ymatio tamen, sequalitatem educemus :
y hcuoIo coll {no tondino, eipianetto, la tersa fi darà alla voluta , 10 tl ? P ir ^ es ru , 1S diuifa, vna ftriato zophoro > echino altera
hqualvolmapeoieràétUebmleatiudtoplmMh: maUfo At fo?
gue fenderanno fa folto l ai chitraue alfuo lineilo. I altera della j ia ex epilèylio vfq.ad libramentum eius pendente ftatuetitur. Co-
corona cmh due cimante lajcimafa quanto la feconda, e terza ronx cum ambobus cymadjs fimaq.pariter aldtudo,ad fecundf ter-
fafeia col cimatio : ma ilfporto della monna fa quanto è tutta Col- tixq.fofcix vna cuoi cymatio a^qualitatem dirigatur; corona proie -
tczya, & il fporto detta ferma , e dei cimatij fiafempre quanto la dhira deinde uniuerfamj quatti modo dixiraus, aldtudinem expleat :
fua altezza, e quella coiai forma ho fatto porre in opera , la qual pra?terea atque cymatiorum proiedur^ * eorundem alti-
torna molto grata a tutti, & è digrande afpetto . Ma perche que- tudinibus arquales exiltant.Et nos quidem huiulce forma? atq.difpo-
trer *-
(patio, fi pop a far c la pila] h aia deL ottau a parte ded apertura, e quia operis nuper expofìta fymmetria, propterea quòd immodicè
con quelle iflefieproportiomfar tutti li membri minori,e co fi tutta quoquouerfus expanditur ac dilataturjatius forfitan patet ; idcirco
l operar crràpreport ionata,e dipiu gracilità in fe:la parte difa antepagmenta ad o&auam apertionis tantummodo partem con-
prafattaniper ornamento, potrà l Architetto far comeglipiacc- ttahere fatius erit ; eademq; obferuata propordone,membra omnia
rà,perche queflo camino s intende tutto nellagrojfczfLa del muro > gradatim diminuenda videbuntur. Vndemoxopus uniuerfum &
e nudi’ornamento faria commodo per vna porta,o finestra di tal cunctarum exaclam retinebit (ymmetriam,& membroi um
V r venuicioretn gracilitatem utique nancifcetur. Summam deniq. par-
■À
/
5 12,
DELL’ORDINE CORINTIO
niLL'QBtptKZ eortnrmo , e de gli
Ornamentifuoi • Cap.viij.
DE CORINTHIO ORDINE, PROPRIISQVE
eiusOrnamentis. Cap.viij,
nel quarto libro alprimo capitolo ,quafi eh ei vogliadire,che poflo v0 j um j ne capite primo verba fedite videturjquafi id generis huiuf*
queìlo [oprala colonna Ionica: ellajia opera Corinthia benché nel CQ capitala Ionicisimponantur columnis,mox Corinthium opus to-
fesondo capitolo dinota la deriuation de i modiglioni [otto le coro - tum euadet : etfi capite fecundo mutulorum fub coronis onginem
ne, neper quello dà regola ne mi fura alcuna de gli altri membri . dedudionemque poftea fubiunxit ; cseterorum membrorum tamen
Magli antichi Bimani dilettandofi molto di quesìafpetie Corin - nullas prajeeptiones nullosve commenfus ab hoc pra:itantimmo ha-
thicC: come deli altre ancortefectro le bafi di quejla colonna molto bemus authore. V eriìm antiquiores Romani cum Corint ij or ims>
ornate > e eo/w/é di membri: d eSe quali baft per darne qualche re-
gola, ne fregherò vna del piu bello edificio ai Roma, che è ili an tuc]ine in f;„ nes quam max imè confpicuafque reddiderunt: quarum
theon,detto la Rotonda: ponendo m regola tutte lefue mijure. vc firmas aliquas praceptiones afterre poflunus, bafìs vnius fpeciem
La Colonna Corinthia per regola generale fi farà d’altera di ex Pantheo,quod Rotundam noftrates appcllant,Romanoriim aedi-
parti ix. con la bafe e7 capitello, il qual capitello farà di altera fìciorum quippe pulcherrimo formofifque depromptam acceptam-
quanto è groffa la colonna nella parte da baffo, ma lafua bafe fi a que nunc feligemus, cundofque eius modulos quam diìigentiffimè
per la metà d’effa colonna, e fatta di quella quattro parti, ma fi perfequemur. . . . .
daràalplintho detto ipcco>e delle due pmiteflantifinn fatte par-
te r. er ma far a per il toro Superiore,e l'.oro inferiore far a la quar g^SS^^Seitudo ad partes nouem primùm excitctur,capitalo
taparte maggiote.il rimanente fia dmjo in due parti eguali, ma al 5 tuc j inem imo columnscìpfius fcapo sequalem fornente. At balia
delle quali fi darà aUafcotia di [otto colfuo afir agaio, e con ti due ac j di m icìiam columnje eiufdem crafiitudincm efferatur : eaque in
quadrettila l'aflragalo(arala fifia parte d’efià [colia, e ciafeun partes quaternas dePcinda,Plintho, auem Soccum vocari ffequen-
quodretto fiaperU metà deli afir agaio, e'I quadretto [oprai toro ter audimus, vna aferibetur. Duabufque partibus, qus deinceps fe-
inferiore fia per li due terzi dell'astragalo : e cofi Ìaltra parte fila quuntunin quinque fegmenta diuiiìs, fuperiori toro vnum concede
diuifa che iafir agaio fia la ó.parte delmtc,e ilfiio quadretto par * u . r fegmentum,& totus interior quarta
j . \ « m n » •» * ,_ r ... n . _ r. \. • ne ftimpfnr. A t rollano in Hnas jpauas cortiones diitributo , intcriori
aoue le bapjaranpojte^a ai bijogno cioè i umetto ita molto ac - aatur,vt aitragaius ìexcam quiaein p«u. wuu« ««■
corto ,percicebe quando le bafi faranno fuperate dall occhio de i dimidium aftragalum confequatur, regula autem iub toroiupenori
riguardanti awfte mifure torneranno bene ma fe elle faranno uà- focata > altera fub toro inferiori refidente quarta parte ampiior
riguardanti,qu.jte mijure tornerannobene, ma je etiejaranno po ^ g f proiefìlira ~ ua , ÌK?op d Grarce nuncupatur, fiquidcm es
fiepw alte che la tifila degh hmmm: tutti quei membrj,cheper aIre ' Q C0 ,Z P nan im ordine fuperiori fuerit, Ionie* bafis proiectura
la difiantut faranno occupati da altri membri ,faraneceffam che ac j vn g uem imitabitur : at fi ftereobatse in ima piamele contorno
fifacciano maggiori delle mifure date, e quando le bafi farannopo innitetur,proie£ura tunc non fecus ac Dorica ad dimidise bafis se-
fie in maggior altera, fi faranno di minor numero di membri, e qualitatem ftatuetur. Verùm prò bafium pofitionibus atque collo ~
piàformofi: & in quefìofà accorto iArchitetto della Rotonda, cationibus fapientem Architedum opera quoque fua perpendere
che alle colonne piane [opra il primo ordine dentro , fece le bafi moderarique decer. Si etcnim bafes contemplantium oculisinterip
con duefeotie tì , ma con dragalo filo in luogo di quelli due. fiores^Tem con-
ftituentur 5 cunda profedò eiufmodi membra,quar propter longinquitatem a membris alijs propinquioribus obfcurabuntur atq;
prsepedientur, modulos a nobis iam traditos exccdere debebunt. Quò autem bafes ad altiora loca traducentur, eò ex pauciori-
bus membrisdjfque formofioribus componendo videbimtur.Quo quidem nomine Architedi, qui pantheum conftruxit, acumen
atque folertiam quam maxime commendamus:in interiori namque sede planis columnis , qua; primo ordini fnperiores impen-
dent,bafesfcotijs quidem duabus, at vno duntaxatafiragalo dnorum afiragaloru?quos hic annotauimusdoco dùtindas mbiecit;*
Regula,Limbum alij,alij Teniam appella nt.
Torus Superior.
Regula.
Scotia fuperior v
Aftragali.
Scotia inferior.
Regala.
Torus in ferior.
■ : >
r
ImJ iforfie ilfìtJe de U comm
Quaaietto, olifìclb, altri dicono (inu.
Toro Superiore,
Qusdretto7=^z
Scotta,
Scotio,
Quadrettaci
Toro w ferirne
L m R o QJV A R T O.
L<tdermationdelcapitileorinthiò fu da Vna
'vergine Corinthia.ne altrimenti mi affaticherò di
narrare la fu a origine : perche Vitruuio lo defcrius t
nel quarto libro aiprimo capitolo • Dirò ben 3 che
hmtndofi da far vn tempio facro di quetto ordine:
ti fi debbia dedicar alla vergine Maria madre di
Ciesu Cbrillo redentor noflro , laqual nonpurfà
vergine innanzi, ma fà vergine nel par to>e dopo'l
pano ancora ; e cofi a tutti quei fanti & a quelle
fante,chehanno tenuto vita verginale , queflo tal
ordine fi contiene anco i m onatteri, & i chìofirì ,
zherinchiudon le vergini date al culto diurno y fi fa*,
rà di quetta manierala fe cafepubliche opriua-
te,o jepulchri fi faranno o perfine dì vita honetta,
e catta - fi potrà vfare queflo modo di ornamenti
perferuar il decoro del capitei Corinthio, l' alteZ?
za farà quanto ègroffa la colonna dabafio , elaba,
co jia la fettima parte di tutta l'altezza del rima ,
nente finn fatte tre pani, vna per le foglie da baffo,
l'altra fi darà alle foglie di mezzora terrea fia cò-
ttituitaper li Caulicoli ,o volute che dir le voglia¬
mo : mafia effe volutele le foglie di mezzo fia tuf¬
fata vnfpatìo per le foglie minori,dallequali nafea
no li Caulicoli,Formato il capitei nudofegnato B,
ilqualfard nella par te difetto quanto l grò fia la co -
lonna nellapartedifopra [otto l'abaco fia fatta vna
cinta onero vna correggia,}'altera della qual fia
perla metà dell'abaco : delqualabtcopoifatte tre
partiyVnafaràil cimatio colfuo quadretto y laltre
due fianoper l'abaco, fitto le quattro corna dell-
abacofitanfattili Caulicoli maggiori, enei mez,-
Zp dell'abaco fia vn fiore di tanta grande z,ia 3 quan
ta è l'altezza de l'abaco > fitto ìlqmle fifaran no li
Caulicoli minori, fitto li Caulicoli maggiori &
fittoi minori fifaran le foglie di me%zo y frk lequa
li nafeeranno le foglie minori, e da quelle nafe on&
li Caulicoli, le foglie dimezzo far anviij. & al¬
trettante faran quelle difitto,pofìo nel modo che fi
dimofìra nella figura C, La latitudine de l'abaco
da angolo ad angolo per linea diagonale farà per
due diametri della colonna dà baffo , laqual pofia
invn quadratole fuori di quello tirato vn cìrcolo
maggiore,che tocchi li quattro angoli , e fuori del
maggiore circolo fatto vn altro quadro, diuifo per
linee diagonali dimojlrerà dette linee effer in lon-
ghezga per duegroffegge di colonne , come dice il
tefio di Vìtruuio. Ma della linea B, C, fi farà vn
triangolo perfetto,& all'angolo X,farà il punto
da finuar l’abaco,cioè da fcauarlo : e di quella par »
te , che è fia'l circolo maggiore & il circolo mino •
re:fianfa tte quattro pani, vna reftarà [opra lA,
e tre ne van leuate via in quetto modo, che poflo
vna punta del compaffo al punto X,e l'altra punta
f opra circuendo da B, a C , doue ìnterficarà
la linea curila ne i due lati del triangolo, lì farà il
termine delle co ma del capitello, teff empio di que
fio è nella figura D>&a quetto modo l’abaco verrà
a perpendicolo del Plntho della bafe, dì maniera
thè non ci farà linea alcuna fatta a cafo,anzi tutte
faranportate dalla ragione Geometrica,e probabi¬
le ♦ ' .
Capitalo Corinthlo iimeniendo Corinthia
olim virginem occajfioaernprsefUtiffe cóftat.
Nec in eius origine recenfenda laborare nos
quiequam oporcet : id enim à, Vitruuio libro
quarto capite primo abundè explicafuiu L re-
penmus Jlliid tamen in preferiti# prsetermit-
tendum minim è exiltimamus , quòd li facra
D. Diametro della colonna da
baffo o verogroffesa,
D. Imx Columna; Diameter
feu Craflìtudo.
G. Fiore
G« Flos •
Cimatio
a Cymatium.
Jlhqzo
Cauliculo
b Abacus.
Foglie minori
c Caulis leu Cauliculus*
Foglie dimezzo
d Foìia Minora ScSumma*
e Folia Media.
Foglie difetto.
£ Folialma.
C . Groffezga della colonna di-
fopra.
C * Summa? Coitimnar Cra-
lìtudo*
humams agerepocordi quammaxune fuit/acra? huuifcemodi tedes quàmaptìtfimè deuouebun:ur*Nec coenobia feptave fila» cmi-
bus Vena-eg virgiiies o minis my ft er ijs Se facris addito includtmtur, didimi li ratione eomponenda vicìencur. Ac fipublkas dein-
de prmatasve domqs > ìepulchraliaque item rrionumenta yiris Ivncerum mnoxiumque viuendi genus feétaotibns exsédifìcaueti-
miiSj vt capitoli Corinthii lymmetriam & comienientiam retineamus * hxc vtique adhibebimus ornamenta * Capitoli qnid-cm al»
titudo imam collimo^ cramtuGinem atoquabit>parfque vniiieto altitudinis huiufee feptima Abaco tribuetur.Eqbauòd fupereft
flemae in tres partes diianao ; pars vna imisfolijs/olijfqiie medijsaltera > Se cauliculis clemom uolutisye , quocnnque membrum
m nomine appellare majuens * tertia alcribetnr At uolistasintcr medianaque folia fpatium quoddasn ad minora hmmmnc io-
jiaipatium quodoam ad minora iammaque folia fcalpenda iutercurret^unde mox caulicoli exoriastur.Verumemmsaero capitalo
3 nmplieem nodamque suam cmicmmxiùmm iam afieoito.>ciàus par$ ima fumniam ccÀimmse craSitudinem atoquabk : corri-
« R x a §ia fe»
DELL'ORDINE CORINTIO
sia feu cinguiesm voluta mox ftatuetur 5 cuitis altitudo dimidio Àbacosequaiis exiftet: Abacoque deinceps intres partes difbrx-
butoTcymacio & eius rcgulàe fimul vna. Abaci autem ipfius corpori reliquas dux applicabuntur ; Moxfub quaternis abaci eiuf-
dem extremitatibnsTnaiores uolurse circinentur 3 in eoque medio fios tanta? magnitudinis ftatuatur 3 ad quantam abacus altitu-
dinem pertingit : Sub Apre minores uoluta? deinde apponentur : At infra tum maiores tum etiam minores helices mediana folia
fcalpentur 3 equibus minora fummaque folia pullulabunt atque confurget 3 & ex hisdemùm cauliculi exorientur. Mediana folia
odo numero conftituantur,totque ima folia etiam exifientrqua? quidemjprout ex figura C perfpicere licet, inter fefe complica-
buntur ac difponentur. Diagonali abaci ab angulo ad oppofitum angulum latitudo 3 ima: columna? duplicatum diametrutn
adsquabit. Eius nanque peripheria intra quadratum compofita> & extra quadratura deinde alio maiori circulo deferipto 3 qui
auaternos tetragoni angui! circunqnaque contingat: pofimodu extra circuii maioris peripheriam quadrato alio adhuc defignato
fiogulas diagonales lineas quadratum noe noiuffimum fecantes ac diuidentes columna* ipfius crafiltudinibis reperita?, quemad-
mcSum ex Yitruuiana habetur oratione>a?quales fore mox certè confiabit. Ex B C autem linea triangulum sequilaterum procrea-
bitur atque confurget 5 & in angulo X Abaci quidem finuandi excauandiquefignum confutile tur.Spatium verò,quod medium in¬
ter maiorem ac minorem circukim intercediti in partes quaternas diflòluetur : quarum vna fuprà A remanente 3 tres reliqua? fi¬
mul ab ea ita abfcindentur , ut fiabili circini pede ugno X inni tente>& pede mobili à B ad C circumado;quò curua linea duo trià-
guli latera interfecabitfibi capitali ipfius cornua proprios terminos nancifcentur.Rei huiufee exemplum ex figura D fatis fuper-
que perfpicitur.Et hac vtique ratione Abacus ad Plinthi bafis ipfius perpendiculum ftatuetunadeò vt tot linearum nulla quidem
temerè aut inconful tò perduefa^quiaimò cundte? Geometrico artifiao 2 probabilique ratione à nobis in prsefentia exeogitat* ad-
bibita? fuifie videantur,
Quantoa l'architraue> fregi» eco-mire r» V wthia (conciò , Con I ntllI l quidemcpirivljj,zophori } &coronicisVitruuìus,quem-
ttùnpi orincitio di metto cavi* / * Comth ( - admodum capitis huiufee exordio ìam admonuimusmullos omninò
ItO nelpYiìlClplO Ui (jUeSXO GAPltQlO) VltYìlui» nnnàd YttllUYitAl- mnrln ns nn Iacvp rnmmAtirno ___
ae imo pignoni iLiqmuppojjvn ongmem acque eteriuationem attingati* qui quibuiquam tamen co-
faremogm maniera di cormce ? comcfi vede l’antichità . Maper rpnicum generibus.quemadmodum antiquitatum confiat obferua-
j proceder modefiamente>non demando molto dal tetto di yìtruuio tione,confoeiari adiungique potfimt. Veruni ne modeftia: fines tràfi-
porròfopra il capitei Corinthio gli ornamenti Ionici amunvendo re>neve à Vicruuianis confcriptionibus Iongids fecedere videamur :
^7 « -i: ....i'j. . -- . . Corinthiocaoitn Tnnira fiinprmHnrpmnc nnumpnf-o _ oO-moto fr»c*
LIBRO Q_V ART
A le un'uArdntettì Romani procedendo vn poco piu liceniiofe-
o.
315
At Roma? alij deinde panie liccntiores Archite&i haud Eehinum
veruni mutulos prsetc-
atque permifcuilfe
fecimdo
Denticidi nam-
Itmo.&ìo per me non comporterò mai in vna cornice,modiglioni v :j d - cupu.a-riqac ncque*!
inopoy^ evyti mt JL „ quepartter in eadenz coronxce ferendos admittendofve effe exifh-
e denticeli, quantunque poma ne fi a ccpwfiijma , & anco in di- m amus; etfi antiquitatummonumenta tum Roma? tum alijs Italia;
iter fi luoghi A Italia. Ma procedendo moaeji,amentein tal orarne locisnobisaduerfaripaffimconfpiciiintur. Venìm fi in propefito
io trono vna regola generale , che Vaitela della colonna con la ba - ordine modum feruare, intraque modeftia? fines nos contenere vo-
fe, & il capi te Ilo fi diuide in quattro parti,&vna d'efle fi dà alT luerimusja communioribus hitee prsceptionibus numquam ntique
are h it rane sfregio, e cornice, etnie altera corrifponde, e quello fi difeedemus. Colutimi ipfiusjbafl capituloq. fuperadditis, altitudo
accordatori l'opera Dorica, che dettimmbri fon laqmrtaparte i'i quatuor partes primum diwdctiir ; earumqueunaepiftyho, zo-
delt altezza della colonna. QueHa quarta parte adunque fi dim-■ phoro.coromcique fimul affignabitur ; hateque tnum commemora-
aeuaue^sauLuuw nn*, i r . torum altitudo tum egregie- quidemrefponfura 3 tum cum Dorico
dera infarti dieci,trefar anperi architrave compartito nelmo opere,in quo membra eadem ad cohimna? quadrantalem altitudine
detto difopra, tre fi daranno al fregio, e delle quattro r elianti fi fa - enerunturj mirificè confenfura uidetur. Quadrans hoc igitur in par-
ri la cornice in quefto modo : delle quattro parti finn fatte parti 9. tes denas poftmodum feiungatur : Tres epiltylio ratione fuperius a
vna parte farà per il rimario fopr a il fregio ,due parti fi daranno al nobis tradita formato atque diftin&o concecientur 3 trefq. itemzo-
yuouolo colfuo quadretto, due altre parti firn per il modiglione phoro condonabufstur , at quatuor reliqua? demum in coronicis ip-
colfuo rimario,Valtre due pani faranper la corona, le dueparti fius confc&ionem hoc pago infumentur . Quaternis partibus hifee
quarta parte della fama, laproiettura di tutti 1 membri fia com n artes j tem mutulis eorumque Cymatio afcribentur.Coronse poft-
è detto difopra,e fi potrà ancora far quejì arclntraue,fregio, e cor- mo dum partes dna^duseque reliquie partes fìma?> cymatio eius ad¬
dire la quinta parte dell* altera della colonna, come dice V itvuuio ìun^o j nonifsimè tribuentur*,quod quidem cymatium ad quadrati
del theatro nel libro quarto al vij. capitolo. tis fùnse ipfius^equalitatem conftituetur In n^embrorum autem prò
ie&uris definiendi terminandifque^ad fuperiores praeceptiones confugito. Veruni id te admonitum uoliìmus, quòd terna hsec
membra fimul, epiftylium videlicet>zophorum 3 & coronicem ad quintana columnaris altitudinispartem educere tibi fas erit s
quemadmodum Vitruuius libro quarto capite feptimo de Theatro fermonem inflituens 3 nobis teftatum reliquit .
s.
l6
JlL
L
DELL’ORDINE CORINTIO
la diminuitìon della colonna
Corinthia farà fatta come s e
detto dell'altre fecondo la fua al «
temuti ma, da piedi xvi.in giù fia
minmala fefta parte, conia re*
gola data nel principio dell'or -
dine Thofcano- e fe ella far afri#*
ta cioè canelUta, fi farà come la
Ionica,ma le canellature faranno
piene dalla ter&aparte in giù,co*
me fi dimoftra qui a canto. Var-
chitraue,fregio, e cornice di que-
fla,fètida modiglioni, per dima¬
grarla diuerfità delle mifure, il
fuo archìtraue e per mei*%a grof-
fez .%4 della colonna il fregio per¬
che va jcolpito, è la quarta parte
maggior dell archìtraue,c la cor¬
nice, fenza ilcìmatìo del fregio, è
alta come l’arcbitraue.L'altera
del tutto b manco della quinta
parte dell’altezza della colonna:
nondimeno fe la proiettila della
corona fard gagliarda, dimofìra-
ràdì maggior dtcxgga, che ella
non farà m effetto, e farà di man¬
copefo à l'edificio . Onde Ilpruden
te Architetto può fempre far e-
lèttìon di quelle parti , che più al
fino cornmodo tornano, pur ch'e¬
gli nhn fi allontani molto dai
ferini di Vitruuio, e dalle buona
antichità, la quale fi conofce per
i fc ritti d'efio auttore. E fe per af
cm accidente la colonna Corin -
thia hauerà bifogno delfuopro-
portionatopiedeHalo,non haueti
do ad vbidire a cofa alcuna, la
fuaproportion farà, che la fua la¬
titudine fia quanto il Tlintho del
labafe, la qual latitudine fia diui
fa in tre parti, e due pani faran¬
no aggiunte alle tre, c quelle fa -
ranno Et fua altcrgta, cioè il
netto ferina le Jue cornici ; lequali
co fi fi faranno, che l'altezza del
netto del piedeftalo fia diuifo in
par tivij. & vna d'effe fi darà al
la fua hafs, e l'altra fi darà alla
fua cima, che verrarne ad eficre
parti ix. e cofi quefio piedeftalo
faràproportionato alla colonna,
la quale è ancor lei di parti ix.
ma de i particolar membri fi del¬
la bafcicome della cornice,dimo-
ftrerò qui auantì diuerfeantichi¬
tà,de li e quali ilgiudiciofo circhi
tetto fi potrà feruire,ma piu abo-
dantemente nel tergo libro delle
antichità, douefaranno molti, e
diuerfi piedelidi tutti mfurati
dagli Antichi,
t
Corinthir collima
foaud alitenquam de ex
teris colunarum fpe eie-
bus habitumfuitjprout
videlicet earum aitimeli
nes exiguntdmminuen-
àx contrahend^que vi-
dentur: Atfi infra pedes
fexdecim earum conti,
nebitur altitudo» fexta
vtique parte diminuen-
tur ; prseceptione illa ni~
mirurtbquaj Tufcani or;
dinis imtio a nobis tradi
ta fuit,adhibita atq; fer-.
uata. Quòd fi Corinthia
columna canaliculis qui
bufdam medijs diftinda
ftriataque extiterit , co-
lumnam Ionica fibi x-
mulandam imitandam-
que proponet:eo tatuai
diferimine intercedente
quòd pars tertia ad in¬
fervora dcciirrens firias
pleniores atq;cópadio-
res habebjtrquemadmo
du ex altera ad latus ap-
pofitarum defignatio-
num hic fatis fuperque
perfpicitur. Epiltylium,
zophorus 3 coronixqiie a
abique mutulorum co¬
mitati commenfuura-
tione ita inter fefe di-
ftinguuntur;quòd epifty
lium dimidi am colum-
nx craflìtudiné explet :
zophorus ? propter fcal-
pturarum adiediones 3
quarta parte epiftylio
altior conftituituncoro;
nixque demutibzophori
cymatio feclufos epifty-
lium altitudine aiquat.
Trium auté horum mé-
brorum3fi fimul accepta
fueritsaltitudp columnas
tutius altitudine quinta
parte minor elle perfjpi-
citur. Attamen fi corona
vehementius procurret,
tum intuentibus maioris
certe 3quam reipfa file*
rit 3 altitudinis fpeciem
exhibebit > tum reliquo
edificio leuior vtiq; fu-
perincumbet. Qua prò-
pter quaecumque ex v fu
magis effe videbuntur,
abArchitedo audader
mox eligentnr; dummo-
do nec a Vitruuianis xó
ftitutionibuss nec d pro-
batis antiquorum epe*
ribus 3 quse ad authoris
eiuldem piacila tanqua
ad cerdfiimam regulam
diriguntur 5 longius ille
fecedat.
Quòd fi forte fortuna
ad Corinthiam co’um-
nam fuftinendam ltylo-
bata generis eiufdem ef
fiagitabitur 3 nifi aliud
quid piam forte nos im -
pedievit,takm adhibebi
mus proportionem ; vt
fee modulos affequentimvtpuri fimplicifque ftylobata; altitudine in partes icptem onufa^pars vna bali oemae , coronicique alierà iti*
buatur^quapropter altitudo ad partes nouemtota confcendet .Et hac ratione interifyiobatam cpnimnamque perbella ceree propor*-
tio ac fymmetria intercedetsfiquidem ipfa quoque columna ex parti bus noi; cria cpnfrittiitur atque coagniuuarur.V erum quoa ad prò
pria tum bafis tum coronicis ffylobatse membra fpedat3 complurium antiqiutatum exenjpla mox defignabimus & apponemus 3 quae
perfpicaci Architedo vfui quamplurimum fore videbuntur.Attertio antiquitatum libro heee vberius d nobis explicata fuifie conitat.
ibinamque complurium diuerforiimque fiylobatarimiimagines ex antiquioribus exemplanbus dedudae >iulhdimaque ragione coni*
menfe profedò repenuntur.
LIBRO QJV ARTO. 317
tra Caltre antichità di opera €orinthia,chefì veggono in Italia Ex Corinthijs antiquitatibus, qua? in Italia pafiìm confpiciuntur *
a me pare chel Tantheon di Bpma,e l’arco trionfale,che è fulpor - duo inprimis a?dificia, Panthcurn videlicet Roma?> & triumphalcm
to d’Ancona yfian delle piu belle, e delle meglio intefe: del qualar- Anconitani portus fornicem > tum eleganti^ tum artifìci; ratione
co 'il capitello qui Cotto J., è propor donato al proprio tr apportato ^uammaxime commeqdanda cenfemus . Nofquc arcus huiuice ca-
d^andcapuciohcm^ndd^nm, tdter. V del quale fi *U
lontana da,feruti diurno, nonémenobaperobonfmaxor- diliger, da.huccertè traduximus : cuius quidemalritudo etfi Vitru-
rijpondentia, ofoi fe che Vitruuio intefe che l altezza del capiti uianis dogmatibus aduerfatur,egregie tamen refpondet,optimamq»
Cormtbiofojfeper lagroffe^a della colonnaferina l'abacojna che retinet fymmctriam; Nifi Vitruuianum codiccm hoc loco depraua-
il tejto in queftapartefiafallato,perche nonfol quejloprefente ca- tè corrupteqiie potius iegi velimus, eamque authoris mcntem fuiffe
zitello trotto di quellaproportione : ma molti altri ne ho trovati , dicamus ; ut ille Corinthium capitulum, fine Abaco, ad altitudineni
rhp Calte? &a fuaè per vnagroficT^a della colonna fenga l’abaco • columnas ipfius craflìtudini a?quaìem educendum effe intellexeritc
che laucz s n* CÙ rJcartellate nel modo aui dimorato . * Nec e . mm P r * fe P s capitulum hac ratione extrudum tantummodo
le colonne di quejto frcojon q , e re pcnmus : uerum estera capitula infuper complura, quorum om-
vengono alquanto piu di mezgefuor delviuo,ilpiedelUlo,e Uba. n i um , demptis Abacis , altitudines columnarum craffitudinibus a?»
[e[opra ejfo è membro del mede/imo arco , f*no con lafuapropor- quales ftatuuntunnos paffim confpexifle meminimus.Arcus huiufee
tione minutamente . Lecornici qui a canto furono troudte diforo columna? hac nimirum >qua intueris,ratione ftriatar apparcnt, & ex-
mnfitorio in Rpma> quella fognata jt,b molto modella per cornice tra folidum paulò plus quàm media? procurrunt. Stylobata, bafifq»
corintbia fenz* modiglioni, Quellafegnata B, è alquantopiù licen - ci fuperftans inter fornicis eiufdem membra reponuntur,ambornm-
t :l * e ff e rei due membri à'vnaifojìa natura :\ma quella fé. quefirudurs exadas propri afq. retinent fymmctrias. Coronkes,
miniar è licentioftffima, e per li membri duplicati,ebe dalla coro - ^ ua ; Scinde fequuntur, in foro Roma? tranfitono inuenta? olimi; fua-
gnat*C,euccnfiojfjjimx>cpc' »" t » runt. CoronicemA>fiCormthia? coromcis mutulisdeftitutr eeanq
na ingiù h anno dtfgr attagrande,ancoperche la corona attuta & CO nditio tieni perpetidas,modeftiorem dìe fateberis. CoronixB,
cornice bapocbijjimo[porto, La baje a vn piedcsìalojegnata D > aìm duo natura? eiufdem eiuidemque proprictatis membra fonia-
è bdliJTima per mio auifo, & anco il bafamento fognato E , benché tur, licentior aliquantulum effe videtur, At coronix C,tum prpbter
fuffe vn bafamento>cbc continuava lungo vno edificio ; nondimeno geminata duplicata que membra, quorum infra coromm afpe&us
*£* Cune per U W'- ^ ^ coronicis corona mo-
nondimeno io I ho voluto porre qui per *tmupr«r w u j jc , • - iccundum abitici) ancuius longitudmem perpetuus extendebatur ;
ben ch’io non dica qui tutte le particolar mifure di quelle antichità; atta men bafis quoque ftylobatam fulcientis ufum haud ineptè for&
elle fonperòproportionate alle proprie amiche , & manettapie- tanpra$ititfet. Membra autemh^c omnia Corinthijs operibus eie-
dola forn* ridotte. , £ anter <l u Ì, de !2 a .diurigi accommodariq. poffunt : Quinetiam in Jo-
nic,:-dificiis membra confimilia appofitaquandoq.confpeximus. EpiftylmmV, Verona: in triumphal, fornice extat,m quo
nicio amine!) m_ Vltruuiaiia "pIicatione perquàm diuerfa: comperiuntur. Nofquc,vt differentiam oftenderemus, tale
3 j3
DELL’ORDINE C O RIN TIO
'-i Ì3 ' :.mmau
ifaia
LIBRO QJV ARTO.
ì l 7
1
$10
DELL’ ORDINE CORINTIO
la porta qui folto dimoftyata è a T deliina , che horfi chiama Subfcriptum ofìium Pateftina: > qua: Peleftina co.rrupto vocabu^
?£l e f[i n< i & è opera Cmmhìa ; V apertura delia quale è di due iam nuncupatur> exiftit; Corinthioque opere coniar,parfque inter-
a>.. . ‘ 3 ' ' . a ' ’ , n . j ' n - l j: ^ nflnia Ari hiniJ npi*f-in?n{- nmrlrarii Anrpn^ompnh fevtam J2.tÌiTl(IÌ»
effapilafìrata :Ja coronai e\
ta } partiti nelmodo } che qui w _ ___ ^ _ __
fo 9 come fi dimoftra : ilfr ontelpicio finfatto cornes è detto nell or - fuerunt $ Menfuke 5 prout vides* ad inferiora dependent : Faftigium
dine Dorico nella faccia feconda . denique rationein à nobis in Doricp ordine ? dum de porta gramo-
.ris afpe&us cxtruenda fermonem habuimus 3 iam traditali! perfequetur.
/
LIBRO QJ7 ARTO.
Q^efia porta, Uqual è differente da tutte le altre, che nell an¬
tichità ioloahhiamai uedutc : è nond'menomoltograta a l'occhio,
e.rapprefcnta grandezza : laquale fuori di Spoleto , circa meuzp
miglio fuor di firada , a vn tempio antico d’opera Corinthia , del¬
le fue proportioni ,edei membri particolari non mi /tenderò più
cltra ,perciocbe col compajfofipotrd trouare il tutto da chi dili¬
gentemente lo cercata »
Prarfentis ofhj fpecies etti a cun&is antiquorum > quotquot con-
lpeximus> oltiorum generibus differtjafpe&ui tamen & iucunda, &
magmficum qmdprarfeferrc uidetur : & Spoletio quatuor ftadiis
propemodum > fi iter aliquantulum deflexeris > abeit : vetuftarque
ardi Connthiq opere elaborata adiunda confpicitur. Symmetrijs
autem prqprijique còmmenfibus recenfendisj cùm hxc omnia ftu-
dioius quilibet, circino adamante, per fefe confcqui pofsit a haud
immorandum profedo arbitratine.
S fi
DELL’ORDINE CORINTIO
te ai
generali,
formaròpiuforud edifici. E perche quelli Architetti antichi, che* mus ac p ro ponemus. At quoniam antiquiores Architeli operuru
voi fero che lefàhnche loro and*fiero a perpetuità,fecero lipilajin £ rmat j & immortaiitati pariter coniuietites piJas > quibus arcuum
che[ottengono gli archi di bonìfjma grafi ez.%a La feguente faccia defuper mcumbentium moles ac pondus committitur>crailiores ef-
la qual potrà fieruifa diuerfe ccfe, fi come ilgiudiciofio Architétto feciiìe reperì un tur ; ideo nos prcefentem exeogitauimus defìgnatio-
fi fiaperàfieruire, aldi pilaflri di tanta latitudine in fronte, quanta nemrqua? vfurn prò Architeli acumine folertiaque multiplicé prse-
e l apertura de vii anbima la fila wlfe-zna è la quarta parte d' ef- ftans,pilarum froates tanta? Iatitudinis,quanta arcuum ipforum exR
fa apertura, fa mlìczza delle colonne farà la fejla pane della flit apertici earum craffitudo aperaoms quadrantem tantummo-
fronte del piUfilro : i niobifral vna el t r* f f p f]bi partem acquirunt:Scaphasfeu Conche qua? binis columnisme-
duegrofiegga dicolonna, la fua altera far a poco piu diane qua ^ise xntercurruntjduaruui columnarum craffitudines explent:ea?dem
tiriattenga del piede falò fia per tre grofifegga di colonna, Pai- quead paulò maiorem quam duorum quadratorum altitudinem
tez^a dell'arco fi farà di due quadri , l'altera delle colonne con educuntur : Stylobats ad triplicatas columnarum craffitudines effe-
le ha fi, & i capitellifar an di parti ix. e meaga. Lepilaftrate de runtur: Arcus demde ad duorum quadratorum erigitur altitudine :
gli archi fi faranno per mezza colonna , e co fi Ureo, l impotta che Columns^bafibus capitulifque fìmul adiundds,ad parte nouem fub-
follie»l'arco fia della medefima altezza,fananel modo cb'e quel- limes excitantur : Arcuum antepagmenta dnxudijs columms pana
fi iì fcqualia'que conitituuntur;necnon arcuata? circunduéhom tantali
la del toeatro di Marcello,nei or me I n . q^ ' f ^ dem,& incumbis quoque arcum ipfum fuftinentibus eadem prorfus
1 de Ioni-
iam dixi-
circundudioni tantun
\ UViilJW LUVUtaaw/w wv * amiii lUlUllCtltlbllS C^dCIIl
uirà per cornice allaportafi altezza dfha qual porta cefi e da far £ affignabitur altiijudo.Inciimbsque ad eius nimirum > quam <
che fatto detta cornice fia fatto l'architrave d'altrettanta altegz? 3 co ordine luperiiis pertradiantesTheatro Marcelli adeffe ii
e
farà
da quello ingiù filano fatte due pani fin a i gradi, vna delle quali musdtmilicudirtem extruentur.-eccdemque ofUo coronicis vfurn fpe-
irà lafina larghezza,e co fi la cornice della porta farà a lineilo di ciemqae exhibehunt. Olii) autem akitudo ita expedienda videtur*
silice epiftyiium pan altitudine frafcùatur ; infra-
... _ tr _ _ partes ad gradationes vfqite fmnantunquarum
, a ,ira t * a ir „ tuffili rifili altera epiftylijipfìus latitudinemterminabit. Qiiapropter coronix
lustrata la fejla par te del lume: if.^té h bajt^pttela,uo^ oftlo fo^nneumbens fenettranun, qns i Serifcaftanfccoronici-
membri particolari, filano fiditi corri'- nelptmtipio i quest ordine busjfummaque ftylobatarum cymatia iniis fèneffrarum earundem
s e detto. S opra le colonne fia porlo l are ha: ''aite, il fregio, e la cor- pjaniciebus ad libellam quam optime refpondebùnt. Feneftrarutn
potrà vedereanco mifurar
non ho per vn ordine integro,
[ara quanto ie l apertura de gli archi aabajso , e la fua cornice, la co j mnnamm partibus adiungentur. Subfequentis ordinis altitudo
quale jà vfficio di architraue , e } re'. io,eiarra la quinta parte di tut. primo>qnèm hadfenus expofuimus?ordine quarta parte minor con-
ta l’altezza,le tnifure delle quali fi potranno trar dal capitello Do lUtuetunmembns iìngulis? quemaamodum ex ipiamet defignatio-
rico,& anco per ornamento maggiore feglì potrà fare il faftigio,ò ne cuiuis peripicere» proprio lque modulos>circino adhibito 3 explo-
frontefpicio che dir lo vogliamo , il quale facendoci ndmezgp , li rare infuper licetj, prò rata item decrefcentibus pórtione. Mediana
due [opra li nicchi fariano vitiofi , ma feglipotran fare due reme- demum edudio, qua? cùm humilior exiftat, integri ordinis nequa-
xophorique munere fungitur,qmnta totius altitudinis parte circunfcribetunproprijque moduli ex capitùlo Dorico a nobis dedu
centur. Quinimo orpatus ac venuliatis maioris grada fàftigiunbquod fronti s afpeéfcum feu firontifpicium noièrates appdlantj fu-
peraddetur: cui fi mediam fedem cribuemusjtriangula deinde faftigia 3 qus i n latenbus fcaphis fupereminent , vitioia mehercle
improbandaque videbuntur.Quapropter eorum loco circolata potius>qua? Remenata vulgo iiimcùpatur,iaffigià crimt' liibititué-
daata namque magis varit-mj afpechiiqueiflcundius «dificium profetò reddetur.
LIBRO QV A R
2 i •*
y - ?
y-4
DELL 5 ORDINE CORINTIO
Ogn'hora che l’Architetto vorq edificar vn tempio [acro ^quan¬
to ilfuo plano farà più iellato da terra, tanto lo edificio batterà più
maefià , che cofi baufattoi buoni antichi, benché d'altre forme di
tempijvjarono gli antichi molto differenti da i noHri [, pcrciocbe
ejfi facetiauo vn corpo foto, ma noi Chrifliani facciamo la maggior
parte de ì noffritempìj in tre pan i : vnapa rte di mexxo,e due par¬
ti per banda,& anco tal volta le capelle s'ìntendon nelle due partì ,
& alcuna voltale capelle fi fanno fuori d e i due lati,fi come fi dìmo,
jtra nella pianta qui fiotto. La latitudine di quefiafaccia farà àipar-
U.XxXip vna ddiequaiifaràlagrojfexz,a d'vna colonna, a linter¬
colunni dì me^xo fi daran fette parti ? a l’intercolunni maggiori
dalle bande fi daran quattro partile megz~a,fra l vna colonna , e
l altra doue fono ì nicchi faranno due parti,e cofi le parti xxxij.fa-
ran distribuite, le pilafirate,eh e fojìengon l’arco far an per la metà
della colonna ; l’apertura della porta farà in latitudine tre pani e
mexxa , e lafua altitudine farà parti vij.l'impofia, chefofìien l’ar
co,farà d'attenga quanto è la pilafìrata e[ara per cornice non foto
alla porta, ma alle finefire ancora:l’altezza dilpiedefialo farà per
tre partili' altezza della colonna fi a dì parti ix . e megza con la ha-
je,el capitello ; l architraue sfregio , e cornice'fi an fatti per la
quarta parte dell'altexxa della colonna,e cofi dei par titolar mem¬
bri che ci refiano fi a offeruata la regola prima : delle finefly e j, e dei
nicchi, c de gliaitri ornamenti fi può ndla figura comprendete , dr
anco mifurare . L’ordine fecondo farafin altera la quarta parte
minor del primo,e,fian minmti tutù i membri per lafua rataparte:
ma l architraue,fregio, e comic e farà diuifoin tre parti eguali,vna
farà per l architraue, l’altra per il fregio doue van gli modiglioni :
latcrz,afia data alla corona, & alla Scima , ilfafiigio farà fatto
nel modo , chenel Doricoper Vitruuìo s èdimofirato , le fine ale
dalle bande, leqnalì fono per ornamento dellafacciata,& anco per
foftegno, faranno la quartaparte d'vn circolo,e’l centro d’effe farà
ilpuntoA,& B,delle qual cofepoi fopra ogni arco chedìmdele ca
pelle fe ne potrà metter vna, che faràgran fosìegno alla parte di
mczxo,&anco da quelle potranno fccnder le acque daltetto dìfo-
pra nelle parti più buffe „
Si quando Architedus ad facram astieni alxquam confini endam
accedet j id prò comparto inprimis vt habeat veliirb quò templi fo¬
llimi ac pauimentum in fublime è terra magis exckabitunedifìcitim
quippe templorurn fornice atque difpofìtiones noitris quamdifìl-
niillimas apud veteres extiterimt.Illi nanque corpus vnum tantum-
modo 3 idque perpetuimi fabrican coniueuerunt. At nos> qui Chri-
iti fìdem & pietatem iedamur 3 templorurn noftrorum pleraque in
tresjpartes 3 medianam videlicet 5 binafque lateribus infiflentes diftin
guere diftribuereque folemusfìaccellaque intra latera refìdent non
nunquaimalias autem extra latera ipfa protruduntur , quemadmo-
dum exfequenti perfpicitur Ichnographia.Frontis hic defìgnatasla
tìtiido inpartes xxxij extenditur 3 quarum vna columnarum fìngu-
larum craffitudinibus affìgnabitur 3 intercolumnijs autem medianis
partes feptenas contingent : Laxioribus intercolumnijsa qua? in late-
ribus ftatuiinturspartes quaterna dimidiaque infuperl alcribentur ;
Intercolumnia anguftiora3quibus fcaphse medif intereurrunt 3 binas
partes demùm explebunt. Et hac vtique ratione partes xxxij per-
bellè 9 ni fallo^confumptcE fuiffe videbuntur.Antepagmenta , qua?
aretini fublimem extollunt3dimidias columnarum craffitudines a?-
quant : Oftij apertura partes tres ac lem is in’jlatitudinem extendi-
tur 3 feptenafque partes in altitudinem peruagatur : Incumbarum >
quibus proximè arcus innitituo altitudo anjzepagmentorum latitu¬
dini acqualis efìo:incumba?que ha? nimirum haud ianuas tantummo.
do verùm fe ne (iris quoque coronicis vice lo coque inferuient ; Sty-
Iobatas ad partium trium altitudinem efferentunColumnas.» bafìbus
capitulifque vna acceptis j ad partim nouem ac femis altitudinem
engentunEpiftyliurm Zophorus 3 coronixque è columnarum ipfa-
rum altitudinibus libi quadrantem alfument; Itemque ad membra
reliqua fìgillatim expedienda fuperiorem prasceptionem adhibeto#
Quod autem ad feneftrarutib fcapharuim casterorumque ornamen-
torum difpofìtiones fpedat modulofque, ex prasfenti defignatione
cunda tibi clara apertaque reddentur.Ordo proximè huic fuccedés
primo ordine iam expofìto quarta parte humilior deprefìlorque
conii:ituetiir:membraqiie fingula prò rata parte item diminuentur.
At epiftyli) deindeszophoriscoronicifque squa ac tripartita diuifio.
ne confédaiepiftylio vna?zophoro mutulifque fimul altera & coro¬
na demum ac fimse reliqua tribuetur. Faftigium, prout in Dorico
T r • •• r ^ • gì • 1 • r\ ^ — x 1 ^
ordine ex Vitruuij fententiajdocuimus 5 a nobis poliremo loco tan¬
dem fuperaddetur. Alae ornatus ac munimenti grada vtrinque afìiftentes circuii quadrantem tantummodo compleduntun earfi-
que centra in A & B fignis refìdent ac collocantur.Singulifque arcubus 3 qui facella inter fefe dirimunt atque dììftinguunt, fingulag
huiufee generis alce, quali validum quoddam mediana? partis fulcimentum^fuperaddi commodè poffent : per imbres a cul«
mine ad inferiora fenfìm delaberentur atque defeenderent»
>
LIBRO Qy ARTO.
3^5
0
D EIX’ OR DIN E C O R IN TIO
i - - T J c_
della colonna farà fi
fifa fì fó?(Ì (16 partì l ir», ~ ? j- -- HUIll <lt ÌCIIUS (tHItUUinua v.uuv.<uHut • i iwuiiiuviu «i
pilattrate , cbeleuan su hreofaranper mescla colonna , l impotta cum extollentesjdimidias colmnnarum crallìtudines expleant. Nec
dell'ateo fi a altrettanto, le mifurs della anale fipeffon cavar dal non incumbis?quibus arcus mnitittintantundem quoque tribuetur:
tapiiel Dorico, mutando ì membri,e qncjìa fornirà per cornice alia quarum certi proprijque commenfus è capitalo Dorico ? membris
Jrta, 6- ancoper foflevno delle finire (opra le botteghe, l'altea tantummodo permutatis,deduci quamoptime potemnt ; Incumba-
pa dell arco,penne tal volta animi accowpegnmentil Tip - ^ ns ta ^ ernas inferiores defpeòtantihus tanquam fui dura quidam
faranno co fi bafso come è dimofirato, far a altreparti inlargbez.- j n { eru ] € t;. Arcus? quoniam vt alias oitendimus ? partium'lymme-
%a, e dì cinque in altera, e cefi la porta batterà la mcdefimapyo- at q lie connexiones eum luimilioremquandoquerequirunt? ìli
portionc : la pilafirata della qual farà d’efisa latitudine la fetta par- partium trium expanditur latitudinem? & in partium quinum aiti¬
le, e fe l’architetto vorrà far i altezza de gli archi di duplicata tudinem ere kit : eademque proportionis ipscies oitio quoque
[altitudineallafualar^h* --i-riRn^t-nr • nftìirmr einfriem snreoaementafextam Iatitndinis Dar*
por ti one : male colerne b
to le bafi, che di tal cofeg
la deli’architraue,fregio,
pia,partite come e detto ticnu nsg'Vi'-f! # xspniyn), zopnori? Lurumui^ii; diuatuu j uu.aum i-unun-
cunc delle antiche nelle paffate carte . £perche il fuolo del fecondo narum craiiltudmes limili explebit: tcrnaque bare '.membra ? ve!
ordine al piano della cornice del primo , da fotto l'arco , fin fitto l vt fupra iam praxepimus ? vel ut nonnulla antiquorum exemplaia
r> i r >■ /v .* r___ : - !.. » .1 ~ «fr, Roluf’tc nm rì^Cìor-nnt', A/^CrrirìtarriiP Tirr* nnnrtt''t' «
r\' »»¥*•*.* - -• - - circo nosioci commomtatem nacti aacommnarum ìmgularumpet
dio detto Tarapetto fia dìalteTppaper due grofiegx^e dvna colonna pendicula lìngulos forniccs perduceremus , intcrmediaque (patii
dahaffo, e da lì insù fiati fatto parti $. vnafi dava all architraue, fphsericis & orbicul atis conuerfionibus vtique extolleremus. Secuit-
fregio, e cornice^ le quattro faranno perla colonna,e le pilafirate, di ordinis altitudo à primo ? quem'hadenus expofuimus > ordine
che tenuti fu di arci i finn per meg^a colonna,e cofi gli archi. Del Quarta parte deilciet,eumque ita diftribuendum effe iudicarnus.Po
rimanente de i membri fia offeruaca la regola generale: efeqtte- oiurmquod Pluteum quoque nuncupare foJeiiìusjadimarum colum-
r> r -, n c*.,i Cr„iru»**,i«rrrfn mnp <,py h hnttpohr Ci di narum duplicatas craiiìtudines excitetur. Quod reliqui (pati; dem-
per le botteghe/idi. ^ ^ contendir , in oar£es cminaue diuidatunfuoremaque
mojln
ora
mcajtn benjigiliati con uonijjimi jiuccm, ejopra zinco cvejia ut ntucnniDus sequaies .conncientur,. ^sererorum mernororum cuuiui-
buona pendenti!,acchcbe le acque non ft ritengano : ma più ficura mationes ex {uprà iam traditis prsccptionibus deducantur.Quòdi fi.
farà, fedi bone lame di piombo faran coperti taifuoli. E bencb' ber- -dificij forum uel plateam aliquam defpexerxfcquemadmodii
tutti i buoni Architetti dannano, efuggono il porre vnacolor '
, efuggono il p
pìlattro{opra vn vano, il che non lodo anco io, nondimeno
uer io veduto vn filmile fuggetto al portico di Tompeio ir
ma d’opera Dorica però : io ho prefi tal ardire fi alcuno;
talcofaferuirfi. _
aquarum defluuia impudiantur 5 decliue conftimemus. Verum li plumbei
rint,operis robori atque fecuritati magis adhuc confuluifle videbimur .
lupramanesaliquasaperdonescollocandis c.uanimaximècaueantabitine ,.iu.v --- -a»— ——
Rornar in Pompeiana porticu coniìmiiem ftrudurar rationem,Dorico taaiien opere conflatam coagmentatamque?afpexenmus
tale exemplum alijs quoque?!! quem eius ir litandi forte cupido cepent r audader hic propofuimus *
X ' .t .. * 9 ’ 1 *
jus atq k
quarum c
uulgò nur.
mè certè conducet. Quod quidem vt ab imbri¬
glili incolumeque feruetur lapideis , lataliris
ilbarij operibus quam fìrmifsimis>quse Stucchi
obfirmabuncurb iolum ifternemus?idque » ne
huiufee generis fola cooperta. contedaque fue-
autem peritiores Architeli à columms pilifve
quinimè necnos huic rei àìfentimur: aìm tame
i-
LIBRO Q_V A R T O.
P^'l;
mms?
WÈÉÈÉfc V*
WÈmmm
Te
iz6
DELL' ORDINE CO RINTIO
"Perche i Vene-
f4 CQllntbiJ,? £Op>.o J% , uKj'wjr r’r ~ „ /^■anriu'.ìHrirrr* nns oedevn f!im»nihn<j ar Mpnta.nis reterfam m pr»“
: in qua
■ (uperftm-
v‘*j «v’wv«*v• •» f- ■ - - Aiiiiujj'-niijs««'-*• uiuuiqii&*nj>'icniana apiiOit^ iìì»c0ìT1'
fóje dentro attenuati la vim fi può dilatare , [onofempre di risodiorefque eenfentur, tum quòd operi maiorem anthoritatem Se
p ; 'ì ktisfqnme. ' granitatene vtique adìungunt ? ad quorum enim interiora afpedus
* ' Là comeertitien Je8* fauci! ce facciata farà, che Ufa latita- pertingens tótius vagati expatiarique poteft, contemplantibus gra-
auiZjiu auifitapq ,»~ . a ueu - q ^ « j- - - ^ fi K. * Fron$,quam hic defìgnatam inmerisiéariempe ratione diftribuc•
colonna,?, intcrcoMnmo a mezzo/ara pi?quau> o colonne, ma turjVt tota latitudine in triginra partes diltribiita ? fingulis partibijs
tutti rii altri faran di ire , e ccfijaran dfirihuite le trenta parti : columnarum fìngularurn craflìtudmes abfoluantur : Medianum in-
l altezze delle due colonne [arati diparti dieci e mezza,con le bafi tcrcplumnium quaternas colqmnas explebit? intercolumniaque mi*
e con i- capitelli fi auhicraue, il fregio,e la cornice fta dell altezza nora ternis ègiJiàtim columnis defìnientur I itaque partes triginta
della colonna la quinta parte/Panni li membri ,co?n e ss detto piu confumpt»exinamt»que \ddebuntur. Collima»? fi bafes capitulaq;
a dietro : la luce deiitfmefiu fia in latitudine per vna colonna e aoiunxerisdn partes aenas 1 erfi que attodentur : Epiftyiiunbzopho-
muffate a p«T«du ? b4**ltoab4*m*l a^deìkpn ^ ent . At 4 membrorl , m compienti,prouttupri habitumfuit,di-
me da off}ofia di n epa? ti m latitudine, > e di quatto o m altitudine, ftributione confetta ? feneflrarum lumina deinde in collimo» vnius
quelle ai [opra , che fir tur anno alle flange menade ,jfaranno di f em ifq Ue latitudinem pateant ? cundbeque ad perpendiculum diri -
proportion dhgonea.La latitudine della porta [ara per due grafica gantuf>eo tantum difcrimineintercedente? quòd inferiores feneftr»
z,e di colonna, e per Ì y altezza di quattro : tapi kftratftfilfttgio ,U còni in tres parces dilatentur ? in quatjior partes deinde excitabun-
cornice fia come è detto deli altre,e cofi la cornice di ej]a pori a farà tur:at fuperiores fenellefcqu» anguilionbus cellulis feparatim in-
. i: _ n . j :_ //- j.n. j _ t n. r..-.. x. r. ^ : a tpniinnr.py rjiaj?onea conffabnnt nmnortione. Oftlj mediani latitli-
uni craffitudines ad»-
.. . ■ qu^.uiL;ir,piityiis-iui?iupiiyiU5> cui.uìu;4-4ut.> pi.OUt fupenus dicluni là
> . . « . - x . -fjtmanen- f u i t)ex pedientur:Ianu»que coronix ad coronicum aliaram feneftris
te deli altezza fia dimfo inpartiv. vna fi darà a i architrave ,al ìpferioribus 4 e ^P er incumbentium libellam ilatuetur. Secundus
fregio , & alla cornice le quattro [arati per la colonna con la baie, q^do deinceps primo ordine iam declarato quarta parte humilior
e il capitello;l altezza delle /indire fia di d ue qmdrhdel riniznen confìcistur. Podio depreflioribus quibufdam latioribufque co¬
le de gli ornamenti fia fatto come le cofe paffute dijir/ittfvggetto: lumellis?qnas Balli: trias vccant ? ad aititudinem feneftrarum fingu-
e cofi la porta della loggia fta come quella da baffo , e fimilniente [arimi lacitudimpus »qudiem edudo ? estera peitmodum altitado
, a* --J* .fri r.. •„ di, r d tff . * . ... in oartesauma. dimdetunquaru vnaeDiftyIio?zophoro?& coronice
lejìnejh
a memoro per
13 r lifìtU f UUJCiTSiiti jQTuptll ffibCli&btl JciìUyJ&~ pfOpCCr iOn§lilCJUlL3»LCiTl minOrCa VClvJuC «u lUipiClClltliJUa lUUICa'Il 1 "
nera maggior preferita , eie flange fotterraneefaran più fané « tur atque cenfentur. Mediana demum edudio in tedorum refidens
Qui fatto non dimojìrarò pianta alcuna di auefia feguente faccia, famiiiitate>altitudinem tcrtio ordine iam declarato quaurante mi-
perche laprofpeitiua delle lo^git iimeflra U tutto chiaramente.
ronixqiie quartam /Ibi pr»did» akitudinis partem vendicabiti Faffigiumque 3 prou: in Dorici templi explicatione deferiptum
fmt 5 nouiiIirno loco tandem impone tur.Quòd li qui moduli deinceps reliqui fuerint,vt certam exadamque eorum aiTequaris co-
gmtìonem 3 ad fuperiores pr»ceptiones moxreuerteris.Prsfenfque edifìcij genus haudvrbanis tantummodo »dificijs Veneto
more difponendis coilocandifque inferuiet, verum ad rufticana quoque edifici a translatum fummam profedò anthoritatem ac¬
que magniiicentiam eis indqceret ac aiferret. Quòd lì ruri ralis fpecies contemplanda proponetur , id in primis te admonitum
volii'.misiquo è terra in fublime magis illa excitabitur? eò »dificium confpicuum Se in aperto magis futurum?locaque fubterranca
falubriora mfuper fore.Sequentis autem Orthographi» nullam Icnographiam antea fubiecimus :porticuum namque ku ambia*
iationum profpedus cunda dilucidò admodum, ni fallor^ ngbis apentacpatefacit e
LIBRO Q^V ARTO.'
32-7
'. >i *^rr«iMÌ lììiH i>.i»
’ÙMUiw
lEESffiffiuaii
1ÌIS1MSMEI1Ì3M
mm
III 1
lll|IH | )l l lli
1
1
1
ma
>JSkM
mmm
mm
non
PHS 1 si?
s y
Snva
|gip§
A
\>
s\
- N
kZìJkSì^ÌS:
L>
- -
Tc
1
DELL’ORDINE CORINTIO
Tofflbil eofafaàytom frè detto altre volte, che vrìArchitetto Architelo iilud nonnjBnquatn»prout alias diximus.occurrcre p#
franerà gran copia di colonne di tal rottigliela, che volendo egli feMuòd etlj complures aSorent poltjmm, tenues tatijen & gracile*
r 6 c •' ' j > adc.òomnesexiftcrcnt,vtfiaptumahquQdcommodumquep.rpdo-
fare vna costipo fittone d vn £ fi t p ■ _T.fi rninorum nutu ac voluntate 1 , a?dificiurn ei extruendum proppnere-
fin vorrà [pendere, <ffrornare ietto ediftio : quejletai colonne non tur; p r2E {' ent es columnas s nifi Architeli induftria acperfpicacia fup~
faranno alpropofito di cotalfabncaffe l induffria,e l arte de IT A r- pj euer j[t^ vfui nequaqiiam ip fi vtique forent, Frontis igitur hic defì-
chitetto non fari talsìche di tal cofecì fi jàppia ferme. La cùmpo* g natJE coagmentatio conftitutioqae ita diftribuetnm vt arcus aper-
fmone di quefla faccia far à y che il vano d’vrìarco fta di doppia al - tura altitudinem latitudinisduplam obtiiieaD pilammque ad arcus
UTjza allafua larghe^ : e ilpilaf rocche fo&iengliarchi fa in fulciendos appofitarum frontes dimidiam apertura ipfius Jar.itudi-
fronte per la meti di tal larghezza y ma fatte d'effa tre parti e nem fortiantur ; Quo quidem fpatio in partes tres femique dinilo ?
K f -uvLfeiY* «rr h omfTpv d'wa cdLna • ilfoatio fra le due co - partrnm earum vna columnarum fingularum crafiitudines metie-
araper lagrafema dvnacolonna, ujpauo frate Meco- ^ mediumque duarum columnarum interuallnm femicolumn*
\a fronte del pihftro spartiti li fuoi membri y come è detto de piede quos § occo$ vulgus appellai alcitudines pilarum frontibus a?quales
Baio Corinthio. £ altezza delle colonne con le bafi , econ i capi - co nititueRtur;eorumque membra,quemadmodum inCorinthij lty-
t etti farà di partici, ne fari tal altera vitiefiper effere due co- lobata? pertra&atione habitumfuit,diftribuentur c Column^baIìbus
lonne geminate , e cjuaf congiunte in vna , epojìe in tal luogo più capitulifque vna afìumptisj partium vndenum altitudinem petent >
per ornamcnto,che per fofltgnod’alcun pefo. [altezza dell’archi- >>ec tamen cum bmz cokimnar gemmata^ in vnum congredi prò-
pane,fregio f e cornice fi farà deh a4e%ga delle tomne ìaquart p er f ercnc ii fuftinendique grada pofìta? fuerint, altitudine id genus
parte y & al perpendicolo delle colonne fan rifattati t atti u meni - rC p re ^ e ndendum aut improbandum cenfemus. Epiftyliumjzopho-
briyeccetto la coronale lafcima,cbe vogliati correre fen^a ejfir in - mSj cor0 nixque ad quadrantalem columnarum altitudinem excita-
terrotteycbe cofi hanno vfato ibuoni Antkhi , & anco Bramante buntur;ad coiumnarumque ipfarum perpendicula membra cun(Sa
luce detta buona Architettura di quejbfuolo 3 iri fatto vna fimil refil ientia conftituentur,corona fimaq; tantum exceptis > qu« abfq;
cofaè Beheie^sin Roma,La latitu dine della porte faràperquat- v 1 la iuterpelladone perpetua: extendicontinuariquedebent : fice-
trogrojfezze Hi colonn^edue volte tanto malteria pilaBra- nim antiquorum p»ftantiores magane probatos feciflc c<mtots
tl ”/i /* */ j i i j i r&b del p*fmus inftaurauit atque reftituit , confimile veterum exemplum
per quella deUaportatefimilmcntep- r le fnejèveM larghezza dei, ^ omse j n Vaticano^quod Beluedere Itali paffim appellant r imita-
le quali fi farà per tregroffeZ^e di colonna s e l altera per cinque tum & perfecutum videmus. Oftij mediani latitudo quaternasco-
£ ordine fecondo fia miniato dal primo la quatta parte , ma tutta jumnarum craffitudines expleat, bifque tantumdem in altitudinem
[altera din fa in partivi, vna fi darà al podio detto parapetto excitetur : Antepagmenta zophorufque eam difpoiìtionern atque
quattro faranno per lofpatio ddlefusflre y l’altra farà per l archi- coflocationem alfequantur,vt coronix,cui arcus innititur ,& ianu«
traueìfregiOfCcornicetpartita nel modo 3 che nell'ordine compofito &.feneftris item inieruiat ; quarum quidem f eneftrarum latitudo
fortoreh fu* a te^adue volte tarmerei rimanentede^ gli orna - niuerfaque e i us altitudine in fex partes diuifa, podio, quod plutei
menti cofi delle fnefreycome de t nicchi y fin fatto come è dmoftra nom j ne qu0 q U e fignifìcatur, pars vna tribuetur : feneftrarum aper¬
ta nella porta lonica 9 fimile a quefie , le quali lauoratepoi conpiù tionibus quatuor deinde partes aflìgnabuntur ; epiftylio . zophoro
(Hlic4tez,z,a i e con più ornamentif ra opera CorinthiafLa latitudi- coronicique? congrua eorum> prout in compofito ordine poi tea d j
ne del nicchio con le pilafirate [ara perpendicolo delle colonne ne fa cetur,diftributionc confcda^ars nouiffima demum contmget. Fe.
la parte fuperiore , !»« fatto d'effa parti vij. cinque faranno per lo neftrarum latitudmes feneftris mfenonbus ad
• i • J f , 1* /» Cucì Cciy/aì trr fpondebunt, qu?e quidem bis tantum mox in altitudinem educen
nicchio 3 e le due refi it p p f • f f . ~ tur.Ad feneftrarum autem fcapbarumque ornatum ac elegantiam
larghe^eper efser tn grande altera , il qual per la Mtantia Jt d reliquum effevidetur, raembrorum confìmiliumrationem in
viene a far più porto : Itpifafirettifopra la cornee fon fatti per or- j on j C2 port£e conftitutione à nobis iiiperius iam traditam perieque
namento, & anco per vtiliiày percioche doue andaranno camini: risundeque principijs>& vt ita Hicarm rudimentis xcceptis? fcalptu-
quefiipotrannoferuire, al bifogno. rifque pra?terea fummo artificio elaborar ìs acque pcrfectis » n^cnon
ornamentoru copia & multitudine fuperaddita>Corinthium quamprimùm opus reddetur. Scapharum fiue Concharum latitudi-
pes,antepagmentaque fimub fummis columnarum inferiorum partibus ad perpendiculum vtique infittenti quo quiaem mteruai-
Io in partes feptem diftmCto>partes quinque fcapharum a perdoni bus, antepagmentifque duse reliqu^ afcribentiir. Aititudo au-
temjcùm membra hxc fupernè collocata propter longinquitatem breuiora fufpicientibus videanturdatituainis tripla conititue-
mr. Acroteria demuirbornamenti cuiufdam gratia>coromci fuperpofita fuperftrudaque à nobis fuerunt : quamuis jn eo vtilitas
ipibrum deprehsnìtur?quòd igniuin ipiracuiis naribufque huiufeemodi acroteria ex vfu effe comperientur.
\
LIBRO Q_V A R TO.
/
330
DELL’ ORDINE CORINTIO
Quelle cofe 3 che fi fanno fecondo il commune vfo , ancora che Qualunque ex ueteri inftituto vulgataque aJiornm 'confuetudin
zon tutte leproportionl>e mifurefian fatte, fono lodate sì , ma ad- deducuntur , quanuis emendatis fymmetrijs atque proportionibif
Mirate nongiamai : ma quelle cofe 3 cbefono inufttatefe faran fai- elaborata jperfe&aque appareant 3 homines qmdem ad feipfa lati
te con qualche ragione 3 e ben proportionate : faranno non folamen ~ danda probaodaque alliciunt 3 at in admirationuT) eos nequaquam
. ‘ ù il •> > hnnf roninnhrP Afrmp nonorn tni-mom
te lodate dalla r.
edificio prefenu
mfodo rubicondi
go 3 & al fitofi ricercherà : m a non fia di minor altezza che di due Prìfentis igitur ftrudturse fpeciesfacram tibi sede m proponens ? ex
huommhfcpra 7 quale piano fi fahrà cominciando dal grado A } che folida primum rufticaquejprout ofìenfum iam fuit,conftituitur fub-
farà nella entrata AJalendo fin'al B, li,far bilpiano 3 ioue il tempio ta&ione *ad eam nimirum > quam loci fitufque conditio effiagita-
hauerà vna larga amhulation intorno 3 con ì fuoipodi , detti para - bmaltitudinem pertingente . nec minoritamenquàm humam cor-
“*?*"*,"fa
delpodio tre gradi % epe,faare a quello s incominciai a algradoC , q ua * prima in veftibulo adituque fktuituDexordiemur>& ad B ufq;
e falerno fin al piano D 3 che [ara l altera delpodio , con vn altro afcendentes? ibi planiciem * qua? latiori ambita ambnlationis cuiul-
podio 3 il qual far a fuperior a quel difetto : e da queflo piano a quel dam more templum circundat atque completìitur , podijs undique
A e>ì t Pmytvt r\ C/i\s a n** * A ì T si 1 st + i + it Aim a Ai sxn si -fs****** m C*** * Aì olinf'OrpnrtkìTr. HllP oK ho/' Inklofnm
intercolunnio di mez,o fi danni mauro pani ; a quei dalle bande, ( l ulde ,“ ut aflequamur, a C gradarione rurfus incipientes ad piani-
émymdtt ga^^jSirm^^aagag
nicchi fa dato vno 3 emeZ7,o per vno. e co fi lepa, 1124. faran ài* a ^ tem p]j jpfi us ftratum ac pauimentum tres intercedent gradatio-
txnbuite. limedejimipiedeHa‘i 3 chefono al podio ckfaon 3 fifa- nes.Frontis autem latitudine in partes xxiiij diilributa 3 partium illa-
ranno ancor folto le colonne della faccia : l’altezza de ì quali fenzjt rum una fìngularum columnarum craflìtudines metietur : Mediano
il gpcco della fuahafefara di treparti; l attenga delle colonne } con intercoJumnio partes quatuor aliìgnabuntur: Intercolumnijs utrin-
le bafijC con ì capitelli farà diparti dieci 3 e rne^a ; far eh ire due , que afsiftentibus , qua? feneflrarum apertiones excipiunt , tres pai-
il fregio, e la cornice farà per la quarta parte 3 cornei detto nelprU tes figillatim afaribentur; A t intercolummademum fcaphis feucon.
rito ordine, e fian compartiti miti membri in queltnodo. La la- chis fufcipiendis de/ignata.partem vnara dimidiamque praterea ex
tu me della pana f ra i tre parti: altezza pia faro, di q. parti ^ e buntur • Stylobatse in exteriori podio refìdentes columnis ,
tmeZ^a 3 cheediiuequadri 3 emez^p:equtjie 3 chcpenafuaaU q UiE j n fronte collocantur? fiilciendis item inferuient : Styloba-
tev&a fi viene a far piu corta alla vifia di chi è da baffo . Lalatitu- tacque prsedicti 3 bafium plinthis detractis , ad partium trium al-
dine delle fneflr e farà vna parte 3 e mezz.a: mal altercafua far a titudinem erigentur; Columnis ba/ìbus capitulifque fuperaddi-
A J. ^ J..1 l . .. 1 A a. . J „ . * . . I ** . ì -ì _ f • • 4.1^ J zìa 4 ir» o Ifi^nri • T7 mi MT ltnfYì _
p’.C'xeftalo dabafio : e la cornice la quarta pa, te a efja adegua , e ex tr ^ us s a ] titudoque ex feptem partibus ac femi^quafì ex duobus
quella Ov nascimento dellacuppolafia altrettantaadeu^a , la cup - quadraris dimidioque iniuper dixerisjconfìabunt : quod difiantits
pala far a tanto più ddmezpfo tondo , quanto ne rubar anno le prò- nimirum atque longinquitatis ratione 3 qu$ rei breuioreim quàm fi t
ietture delle comici A, i quattro angoli del tempio per fuogrande fpeciem infernè eam contemplantibus exhibetdta contingit : Fene-
ornarnento fi potran fare quattro Obelìfchi : ialtezza de ì quali idra? in partis vnius dimidioque latitudinem extendentur:at propter
r- 1 • 1 r- j. j. . 1 z'• . ir ri' • i r 1 * zJi'winnrìrMitr nt' iom rit'vtrrme.pv Jnn &i nn iuta nrrifipnipnf'lQ rrifJO-
maggiojh partem habebit:Indeq,ad orbiculatam teiludinem tantudcin fpatij
intercedetsquse tanto plus quim hemifph^nù circumambiet oc compledtentursquanta coronicu ipfarum erit proieciura. Aa qua-
ter nos Gemuti? (acne aedis anguios?ornatus ac venuflatiggratia^quaterni excitabuntur & erigentur Obeiifci^^quoiuim a iju ti^es
dei ‘‘ ‘ r ’ ’ ^ ^ J r ' ~ ‘
tuentur.
nea loca fub tempii ffrato ac pauimento *— - vr -—-- - r r -, , . .. . . . _ ^ 0
' fefsionalia uulgò nuncupantur,inferuiunt;cuiufiiiodiJdqideu? facraria fwb primarijs ans per vniiieriam Itanam in tempiis ina
collocata palliti? confpiduntiir.
LIBRO Q_V ARTO.
53 *
a&miÈ
iifisrCTBs::
Ieesssiq
•V-
Hmsss
LWMtói!
»if!ìmn>nnm»maiuB(m<u
3 3 %
DELI/ ORDINE CORINTIO
fè * tempi nò» fi fmimo più archi trionfai di mar Etfi mos Siile veterani Romanorum , marmoreos videlicet lapi
fMVjò d’altre pietre; nondimeno, quando alamgranperfonaggiofà deofue forriices in criumphantium honorem & gratiam erigentium»
l'entrata in vna Città# per pafj.aggiogò per tor il pcffeffo dì quella, obfoleuilfe nutic penitus videatur : attamen inititutum id hodiernis
[egli fanno ne ipiù bei luoghi d'efia Città alcuni archi trionfali di quoque temporibus retinetur»vt lì magna* authoritatis atque exiflò
diuerfe maniere ornati ài pittura*, il perche fe alcun'arco di ordine Liafiqnis vir aut animi gratia , aut ad imperi) ac dignitatis iniìgnia
Corintbio fi vorrà fare di qualche afpetto;!afuaprcportionc,efor- ^ccipienda» vrbem aliquam ingredi adireque velie ; _ locis illuftriori-
a?iyr!^
-'V, -- j — jr .. .. ^ ~ \ w**^ 1 ^*- WAi-JiA Vt^UUUUUiVj *rAV-JiJUU>
gio,e la cornice fiaper la quartaparte dell'altezza della colonna * totius latitudine quintana Cibi partem vendicabunt : Stylobatarum
e cefi da fotto l'arcofinfotto larchitraue farà vna menfula d'ai- altitudinesjcolumnarum tripiicatas craifitudines figillatirrpColum-
tezzaper duegroffezze di colonna,e ftan tirate le fue linee alcen- nx a ,~ P art i ulT1 denum ac feinis altitudinem erigentur • Epiitylium *
tro dell'ano De i particolar membri cioè delpiedeJìalo,bafe,copi- atoudims eolumn* partem abfol-
tello, eneburaue, fregio, è cornice, fi ofseruarala regola dataia gufala, duabus coiumnarum craffitudimbus altitudine *Jtis
principio di quett'ordine t ma la pietrata dell' arco faràper mez- ftatuetur , cuius lines ad arcus ipfius centrum vtique deducentur.
za colonnata l'vna,ef altra colonna farà vna colonna, e mezza, Quod ad membra lìngula demumdtylobatas videlicet, bafes 3 capi¬
ci nicchio fin largo per vna colonna , e lafua altezza farà per tre tulaque > & epiitylium infuper ? zophorum 3 coronicemque fpe&at;
larghezze,e co fi farà capace d’vna figura in piede. L'altezZi deh prseceptionem ordims huiufee initio iam traditam expoiìtamque
Vordine feconda farà, chepartita la colonna fenza ilpiedestalo in °bferuato. Arca Antepagmenta femicolumnaria exiflent : Inter-
parti quattro fin allafommità della cornice, vna parte farà detta
\itoe 2 M*»* j; irr* * r ' „ vmus dirtlidurque craiiitudi nem explebunt:Scaph^ columna? vmus
altezza,ma fatto di efsa altezza poi quattro parti, vna fora per latitudine terminabuntuoaltitudinemque latitudinis triplani habe-
la cornice difopradapartition della quale fipotra trarre dal capi- bunt ; Se hac nempe ratione itantibus iìmulacris commodas aptiUì-
id Dorico , variando i membri . L'altezza delle bafifta eleuata malque fedes praritabunt.Secundus ordo deiiiceps eam altitudinem
dalla cornice quanto ègrofsa la colonna da bafso,percioche la prò - affequetur> vt columna? abfque ftylobate tarnen 3 in partes quatuoc
lettura della colonna rubò a tutto quel, che retta fotto efse bafi . Le ad coronicis vfque fummitatem diuifa 3 pars vna proporti ordinis
cornici rìfdtaranno come fi dimottra nel difsegnod' altezza del fa- altitudinem meriatur:Qua in partes quatuqr rurfus difkibuta 3 fum-
Bigio fi fara modelle regole dote nel Dorico.Equefloprefen- SfmanbroXtLmfmS
te arco è inpartefimdea quel d Ancona, ma connuerentia di vn ^ (abitante coronice prò colmimi inferioris craiìitudine in altura
tanto Architetto ho ridotte le mifure ad vna regola generale > ac~ a tque in apertura confèituentur : quicquid enim infra bafes rclin-
eioche ciaf uno confacilita pofsa tali mifme apprendere* quituo a coiumnarum proiecturis nimirum ob tenditur ac prerpe di-
tur» Cofonices 3 quemadmodum ex ipfamet apparet de(ìgnatione 3 nonnihil refìlient.Faftigium,prseceptionum>quas in Dorico or¬
dine attulimusjaliqua adhibita 3 formam propriam'& conuenientem altitudinem nancifcetur. Arcus autem pr^fentis conftitutio
ab Anconitani fornicis fpecie haud omnino diflidet atque diifentit. At nos,celeberrimi illius Architetti authoritate pofthabita»
vt fymmetrice facilius percipi quQaitfj cundps ateus pfopohti modulos ad certam & communiorem quandam pra&eptionem re-
^ados exiftinaauimus.
I
V
/
t
I
f
I
t
\
t
k
, *
- i +ì $ *
• A - 4 -
• /
; - ■ -.> f
" » '•;: •» ì.Vj k I
• \
‘ v • ; ••' -
v
. '•• • ■ •• ■• ; ••..'••■' ••:.*■• ••' ;f i
■ •■ :: ; i
#
' ■ ;r :
• • ••••••• •*
->l! ■ ■•'• ■ -
Il e -*.-* 1
’ilì
'
’
• ■ • • *
' ■ ■ ìv:- 1 :.; . •{ i
, .. ►.••;.■■■■ P ' ? !
■ì i
• , • • : . ’ -• •*«*
; ~
,i
... f
ì.
è
J
%:• ** *•*«».
f . :»*.
: ■:/’)
< *
/
/
\
f
y /
\
LIBRO Q_V ARTO.
i!
3 3
DELL 1 . OR D I ;N E : , CORINTIO
thì Quanto mi è parfo dìbìfigno ho trattato iella maniera Corla*
m benché dì molti ornamenti fi potna trattare ; ma de gli orna-
^ enti de i camini è molto neceffario per il bijogno continuo , de i
udì non fi può fare finga : augi in ogni picchia fianca fi conn¬
ina fargli il fuoco fioue in tailuoghi angufìifi vfano queffi camini
tutti nel muro fiotti camini F rance[chi, a i quali fi potr fin fare di-
De Corinthio quidem genere 9 quantum rei edificatoria? vfus ra-
tioque poflulauit, fatis locati fuitfe videmur etfi co.mplura quippe
ornamentorum genera explicanda adhuc fupereflent. Verurntamen
cùm flammarum anhelitus ac fpiramenta?propter iugem afiiduum-
que ipforum ufum>perqudm necefiaria in edibus habeantur ; haud
aiienum forfican erit? fi de eorum ornata panca quedam in prefen-
tia fubiungemus. In cubiculis enim «quamuis anguftioribus igtiem
uerfi ornamenti di opera Corintlya . Ma fi in qucfia forma fi ha. accendere nonnunquam folemus, ibique propter locorumanguftias
nera da farefiafua apertura fi farà di cmeUagrandeggn, che allo- fpiracula intra panetis crafiìtudinem tota conduntur> quod gcnu$
coiouefarì, quello fa capace. Lavitaflcamfifarà la fefta pane tali Camino? Francifcanos paffim appellant ; ijque Cormthi;s ope-
operapiù gemile : la qual piUJìratafiz diuifanel modo chese de fi atque difpofitionem ei tribuemus . Apertura prò Iocica-
to dell architraue Corinthio, ilftegiofopra effa; perche vàfiulpfi p Cll & conditione uel oiaior uel minor primum conftituetur. Ante-
to y fi far* la quartaparte maggior (Cefa pilaftrata : tutta la corni - pag menta fexta inanis latitudini parte definientur : Quòd fi oda-
ct confi parte , che rifatta Coprale menfule s fi fard quanto lapila - uam partem tantummodo expleuerint, gracilius & venuirius totum
tirata ydwifa in treparth come sedetti della cornice Corintbia , opus mehercJe reddetur. Antepagmentorum autem , prout de Co-
benché per la vedutafaci di firn insù dimoHra maggior altera . rimino epiftyho fupra habitumfwt.duufio diftnhutioqueconficie-
La fronte delle menai.,e^o cartelle c.?e de ~ ò - » J neuinrdmquatur>qaarta parte antepagmentis ijfdemmaior&am-
partefuperiore , quanto la pilastrata : ma la parte ai, otto , ebejara pjj or exifiet. Coronix uniuerfa? eaque pars fiumi , qua? menfulis fu*
a lineilo dell’apertura di fitto 3 fio, la quarta pane m more, dalle p £r j or refiiitjad antepagmentorum equalitatem dirigetur; tripartì-
quali menfulependono due foglie , come fi dimoftra nel dijfegno : toque, ad Corinthie coronici fupsàus a nobis tradite exemplurn *
la [uà proiettura fata in arbitrio dell’architetto : dell' ornamento diuidetunquamui è loco inferiori eam fufpicientibus altior aliquà~
Copra la cornicela farlo a noi far e non importa molto, Equefla tulum videatur. Menfularum frontes fuperiores antepagmentis e*
finendone non blamente Cernirà Per ornare vn camino s ma per v. q^les ; at inferiores, que ad apertioms libeUam ttatuuntur > ante-
munti f Mn fi, y p. J , pagmentis ijfdem quarta parte minores perfidentuc. E menfulis
na portalo per altro ornamento potrà effei p >& >t • • autem,quemadmodum ex ìpfa conftat defignatione,bina folia pro-
frontefpicio[opra,gli tornar avene 3 quandopervna portaftaaope- £ c jfcuntur atque dependent. Pfoiedture modum atque rationem
rata . Architedo? prout ille duxerit, integrala,referuamus. Que autem
oflij alicuius ornatura adhit 1 ebitur 3 egregiè utique refpondebit.
LIBRO Q_V ARTO.
7 7
} ?
DELL 5 ORDINE CORINTIO
vt
ut
•Perche in vno Motto . o in yna tran umor a fi ricerca ancora Quoniam ccenacula & fpatiqfiora cubicula fpiracula quoque , \
*„ camin( , prono lionato ad off* fianca , alqual bifogna grande eornm magnitudini amplitudine, confentiant, jatmra efflagitar..
rn caminoyrv À v»u jj j *\.i atque reqvurunt : ìdcircouvehementionbusipiraculorumproie-
apertura 3 peruchefefivorranfare i r g /F . <5luris idoneimutuli eruntfubftituendij ambolatera illi nimirum ex-
fporto.occuparanno due luoghi dalle oancle : ma ?» ta jugget o 3 io pj e |j unt occupabuntque. Quapropter nos duas columnas 5 planam
intendo vna colonna plana dì bafio riheuo 3 e [eparata da quella , q U idem alteram & panini eminentibus expreflionibns ? alteram au-
vna colonna tonda di maniera,she fra l'uria colonna e l'altra ci ri- tem rotundiorem, ad ambo latera feorfum atque diuifim tunc ap-
man»* un luogo , & a quello modo prefterà commodità 3 & orna, ponendas erigendafque cenfemus, adeò vt inter columnam utranq.
mf Jt 0 £ perche ( come ho detto nel princìpio di quefto capitolojla media qusedam vacuitas relinquatur : hacque ratione commoditati
maniera Cormtbia hebhe origine da ma uergine Corinthia^b uo- & venutati operis feitè admodum confuluiffe videbimur. Quoniam
V ' , ,. rritinto che Park tal- uero^utcapitishuiufceexordioadmonuimus, Cormthiumgenuse
luto imitarla,ponendolaper co.onn . ■ 1 r O e r Corinthise puellg forma effluxit atque emanauit: idcircò nos ad ori-
tc%za 3 e largherà del camino , fecondo il luog ejy . J gj nem alludentesjpro rotundiori bus columnis uirginum fimulachra
mifuratal'altera inparti.ix.&vnad efsejaraper latejtactelia co ]} ocau i rn usatquepofuimus. Fociautemtumaltitudinetumlati-
giouane:ecofiformata tuttala figura, efafciata 3 comefi dmoftra: tu dine definita > necnon utraque adlocipropofiti magnitudinem
la colonna piana fi farà della medefima propor tiene 3 offeruando le aC commodata, in partes nouem altitudo mox diuidetur ; earumque
date mifure da principio,Sopra le colonne fia collocato ] l'architra - vn a ad uirginis faciem componendam effingendamque traduca >
m , il freno, eia cornice. Vaitela del tutto fia la quarta parte reliquum corpus ita,prout vides,figurabitur,& falci? cumfdam mo-
della co'oma partito nel modo detto daprincipio : dalla cornice re muoluetur. Pian* quinetiam columns fymmetnas eafdem.ean-
aeua colonna ^areico nei muuuucu r r ^ , demqueproportionisrationemconiequentur, proprjjque moduli
in sù fecondo Iattanza > e l altezza fua fi potrà orn exfiiperioribusprarccptionibnsdeduiberitur. Columnis epiftylium,
dimostrato qui auanti.Vtchi dubita , che tal volta quejta imen - ^ 0 ph 0ms , coronixque defuper inducantur : ternaque membra hsec
tione non fujfe al propofito per ornare vna porta ? appoggiai £ mu j co lumnse quadranti asqualia conftituentunapta inprimis con¬
do quefle filmili colonne al muro , e maffimamenteper la porta d'- U enicntiq. eoruimvt fuprà habitum fqit,diftributione confe&a. Qu£
vn giardino 3 o per luoghi di trionfi > & ancora altri ornamenti il à coronice demum ad fuperiora confcendunt, prò data loci ipfius
diciofo Architetto fe ne Capra fempre accommoiare . altitudine prafentis ornatus foecie conueftiri atq. cohoneftari quà-
ont me poterunt. Quinimo inuenti eiufdem ratio, columnis parieti nmtentibus, & ad oftmm, horti aheuras prafcrtim, exor-
nfndutm& ad triunmhantium fornices condecorandos ; 8c ad compiuta alia, prout perticaci uifum fuent Architedo, diurni?
mnda dlùftrandaq; haud inepta forfitan effe comperietur. Verùm nos Conntbio open luprema marni impofita, ad Compofm
modo explicationcm defeendemus.
L I B R O Q V ARTO
3 3$
DELL’ ORDINE COMPOSITO
DE OPERE COMPOSITO. Cap.IX.
DZLQV£COMTOSITJ. Cap. IX ^VjtruuiusArchitedonica?facultatisprimafimplicioraq; eie-
........ n . menta complexus, quadripartitam columnarum diftributionem, in
Quantunqne Vitruuio ci habjfta in\egmto ejser quattro wame* f> or icam videlicet JonicamjCorinthiam.atque Tufcanam artulerit:
vedi colonne , cioè Dorica,Ionica,Cormthiq,e Thofcana ,djmq- p0? t a £penRomanarum>quas ipfi confpeximusjantiqnitaturn exem-
ciquafi de l Mcbiutma iprimhe [empiici elementi , nondimeno p } 0 at que authoritate compulfi > quintum genus ex fimplicium fo-
h 0 io voluto accompagnare a le predette vna quaft quinta manie - cietate permixdoneque eonftans fuperioribus annedendura adiun-
ra delle dette [empiici mefcolata, mofìo da l’auttorita delle opere gendumque meritò exiftimamus. Quimmò artificis ingenium in
de Romani, che con l occhio fi veggono , & in vero la prudenza co quammaximè e mine t acque refulget 3 vl v^ii quancoque ia poftu-
7 ternani, tne con * uccmvjiv ss , y r , . ^ fimplicioribus naturis mixtum quoddam corpus, quod ab
de l artefice dee ejf?r tale , che fecondo il b f gn fp ?Jfe jolte , ^ ^ oneris argumento nequaqiiani difientiat, perbellè compo-
ancora delle predette fmplicita far vm me[colanz,a,riguar dando nat ^ que deducati. Quineriam Architedus ?ad quem operum com-
alla natura del [aggetto : & ancora in queftaparte taihor i JLr- p[ ures f orm ^ diucrfseque rationes ut ad Delphicum quoddam ora-
chitetiq ? 4l giudicio delquale verranno dimrfi [aggetti,farà ab- £ u j liri) ipdicandse deferuntur, in huipfcemodi permixtionibus Vitru-
frandonato da i configli di yipruuiotilquale non h a potuto abbine- uijauxiliutn opemque frufira ncnnumquam implorabit; necenim
ciaril tutto. llperche farà afiretto dì metter mano alfuq proprio cunda unus ille compiedi feu perfiringere valuit. Quapropter A r
parere : imperoche Vitrmh non ragiona in alcun luogo, per mio chitedus alienis viribus
Li[o , Ai feti opera Comporta, iena da alcuni opera Latina al-
tri la dicono Italica rlaqmle i Rimani antichi, forfte non potendo £ 'j mus . Q r Jj} ìls au tem huiufee Romani inuentores olirà exti -
andar [opra alla ìmentìon de i Greci trottatori della colonna Don t ^ £ crec jpqtur. Ciim enim ipfi grsecos > qui Doricam columnam à
ca,ad imitationede Ih uomo ideila Ionica a l effempio delle ma - y jdli forma acceptam? & Ionicam è matronali fpccie dedudam > 8c
trone ? e dalla Corinthia , prendendo [orma dalle V ergini 9 fece ~ Corinthiam è virginali gracilitate defumptani primi exeogitarunt >
ro del Ionico , e Corinthio vna\ compofitione ? mettendo la voltr antecellere minimè pofle viderentur : Corinthio capitulo Ionicam
ta Ionica col V muoio nel capitello Corinthio, e di queftafiferuir - volutami & Echinum pariter inferentes, lomcum & Connthium ge-
èrica del CoUfeo di B$ma 9 cbepojtogli tre ordini i un fopra l aitro 9 arbitratu commiE^^ de conrundere potuerunt. quemadinod u m in
cioè DoricódonìcoycCorintbioipofero[opra tutti quefiopera Com- preclaro ilio Amphitheatro > quod Coloileum appellane, periplo-
po[ita, checaffè detta da md,benche,ptr quanto fivedc,icapi. tur . Ternisn^mqueo.^
uedopofto queflo fai ordine nella fuprem p*\ pedel Cohfeo , ilqual ^ ou ^ mo ] 0 co csétertó tandem adiunxerunt 3 etfi capitula Corinthio
molto fi allontana da locchio de i riguardanti , Jarebbe auuenuto y more per f e< ^ à conlpiciuntur . Verùm Architedi iudicium quis ob-
chefe del lonicoye Corinthio haueffero pollo [opra la colonna 3 1 - p £crò ^ on a dmiretur? Cum enim Compofitum hunc ordinem i con-
arcbìtraue,freghi e cornice [aria tal opera tornata penerà per la templantium afpedu quam longiEimè diftantem in fummaAmphi-
lunza difiantia. Ma ponendo i modiglioni nel fregio \ueniua a far theatri parte col locaifet; fi epiifylium 3 zophoriim 3 & coromcemjo-
f obera ricca,& aìmaua la pròiettura delb coronai faceua quefi' pico Corinthioq. genere ad eomm contormationem ; in vnum cpn-
tgssssisss^
ce [ola per i modiglioni, che s interponevano nel fi egio talmente 9 ^ m J ltulos zop h 0 ro incluferit, tum operis amplitudini atque va-
che rapprefentauagrandeggi off quando laJuaproportione, rietati profpexit, tum corona proiedurae ftabile quoddam fupda-
mentum fubiecit> tum denique id allecucus uidetur j ut propter mu-
if altezza diquefia colonna Cowpofitafara con la bafe, e Ica - tulorum aptifiìmam in zppnoro infitionem atque interpofitionem
b' tcllo parti dieci , la[ua bafe fia per la metà della colonna,efi farà epiftyliumjzophorusjcoronixq. fìmul, coronicis umus tantummooo
Corinthia conte mifureda e mila Connina ,equcSiafi vedean- forn/am fpeciemque exhiberent : quod, membris fìnguhs propor-
i hic defignatam intueris, columna,bafi capitu-
altitudo adpartes denas confcendit; fubiedaq;
crafiitudinemaquat, cuius quidem forma
altezza:ucimatioae i moaiguvr»pj«i« * f orina
lettura de i modiglioni fia quanto la [ua altezza L altezza della ^ etQ ^ e0 tantl ^ m diicrimme intercedente > quoti me vomea u.qrin-
corona col cimano :fia quanto l'architraue,e diuifa in due pani , cauliculis ampliores aliquantulum perricientur. Capitulique
vnafarà la corona^ laltra fia per il cimatioda pròiettura delqnal f orau confimilisineòdem Vefpafiam fornice apparet, noique eius
farà Quanto la [ua alte7za,e queflo è per vna regola generale : ben- tvpum hic feparatim exprefiìmus. Epiitylium 5 zophorus 5 coromxq;
Che nella bmra lmente feznata C,[i veggono i mebri,e le mifure fi ab afpedu procul abf uennt, ea mftituentur ratione 3 ut cpiltylij
J T fd v rSfrSrHo E mche quella colonna Là aitimelo fuperiorem column* craffitudmem expleat : & zophoro
di quella,che è al C ohjeoJopradetto,E penacijueiia colonna e p ai fufeipienti tantundem quooue aldtudmis tribuatur. Mutu-
fottil di tutte Caltre , fegli conmene ancora dfuopiedefia o, di piu autem cymatium > fextam fibi altitudinis eorum vendicabit
gracilità deglialtri per conferente regola generai : l altezza del port j onem ; ipforumq- pi oieótura eorundem altitudini aqualis có-
quale farà di doppia proportione alla [no largherà,cioè il netto, ^i* aie tur. Corone & cymatij fimul alcitudo epiityiio f qualis exiftet;
e della fua altezza ne fian fatte parti otto,vna delle quali fi darà qua qul dem bipartita,altera corona, cymatio reliqua tribuetur. Cy-
allafua bafe->& altrettanto allafua cima.Ma dei membri panico - matij proiedura cum eiufdem altitudine omaino conueniet, idque
lari Ci potrà Prender lo effempio qui a canto, liqualifonproporlo- tamquam communiifimum quoddam prcsceptum tipi lemper ance
na parti dieci,ilpiedelìalo Jeri i n[eparti dicciproportionato al- ad uncucm ex^effifse v .deamur. ‘ Quonia
Incolonnai ancoraché tutti lipiedefialtji,facciano al pe,pendi- Compofìta columna c?tsris columnarum fpeciebus gracilior
colo, nondimeno in Mthene città amcbijjimq nejono aicimi mi . ex j^- lt:j ne coinmuniffimam fyuimetnae ratione iinquam deferamusj
miti alquanto nella parte dìfoprafiaquakofah non la biafimo . ftyiobatam reliquis graciliorem quoq; ei fupponemùs; cuius altitu-
do (de area intermedia tantummodo loqoimur) fi cum latitudine conferatur,cx dupla^ninùrum conitabit proportione. A. tKu-
dineque poftmodum in odo partes lemncta, bali vna, necnon tantundem vertici condonapun,. wfnafiam”^fa-
commenius “x bims,quas feparatim hic appofuimus, delignatiombus ctiinis innotefcent, quarum ex arcui» m T ti V eipaiiam
tiam^xorutìiftylobatisfdepromptadedutìaq- esemplafuerunt.Quapropter ciun ftylo^at^cun*
fivlobata fubiedus ex dems item partibus ccnftans,column 2 modum atq rationem perbell eiequetur ? V erum etii .tyiobatx cun
SSSSSffiSSSun ac regulam exiguntun atraiqen Athenis, vetuftiffima ^ P e «mm^b^non^qno-
rum fuinmtE partes coacraa* aliquantulum ìmnunutjque apparai:, adhuc cernere lice: : quod qui-un ft, -oo,. wr.im gvna. tu
qua quam improbandum vtique exiftimamus.
LIBRO Q^V ART Q.
c
1
/ _
Vtt: -i'r -—^=^=3
1
1 - v
Lf'P . -.
wì
1
Érìl
1
M
.■ 4
Ss óJf )/l
«fi
t
• :
DELL 5 ORDINE COMPOSITO
Ciìm Romani cliuerfa olim permixtionum genera excogitauerint
•vt Architedus grani iudxcio & ingenij acumine pr xPc ansjpro rerum
ìngruentimn multiplici varietate,quoa libi commodius diixerit/fe-
ligere queatjearano illuftriores atque elegantiores nonnnllàs in me¬
diani mine proponemus.Capimlam T ini ri figliatimi,è tribus gene-
ribus. Dorico videlicet,lQnico?atqiie Connthio cófìdtuitur: Abacus
¥ esche gli antichi ^prpanìhan fatto dìuerfe mefcdanz,e : io ne
faglierò alcune delle più nàt e,&ancora meglio intefe,accioche l'¬
architetto poffa solfito bel giudizio «fecondo gli accidenti fare elet¬
tori di.quello,che più al propofi togli tornerà . il capitei qui [otto
fegnato T, hcompofio di Dorico j Ionico, e C orbitinoli'abaco,& il
ùmaiio è Dorico,il F muoio,ele finefono Ioniche,li afiragali,e le
foglie fon Connihie,e ftmilmcnt: la fitabafe,per li due tori è Dori *
ea,maper le due feotie è l attrai do, & an cova i littori delicati la torum btrunque. fpe&auérÌ3,Dorica:Ìm ambas fcotias>& aftragalunx
dinotano Corinthia : le quai cote fono in Tretteuere in Roma.il ca- intuper,necnon operarti elcgantiam ac venuftatem perpenderis,Co.
pitdfegnato'X>efmilment e la brfejon di due fpecie,Dmca,e Co rintfaia e£ videmr.Et cutòa e*c toaì trans Tybenm utique ex-
j i, ;ì . i r r- • , . f tant-Caoitulum X&Bafis oanter dnobus genenbus,Dorico fcilicet
S^rtethiocodtóCàpiVoli nacqueVacutó bafi» item Do-
per i icate^a de ? i lauonfipupte dii Co i ithh\a, e cofi le fogne r j cum rec lpIeC opu$:at bafis de:nde>propter fcalpturarum ibi exrflé-
aeù capite do fon de* CormthÌQ 9 e perche l'abaco e quadrato, ma tus- tium pradtaunaih atque fubtilitatempid Corinthium genus accedit
fin dìuerfe dalle altre,come fi vede fòtto fji, là bafe fonata X, e gnationeAub Abaco im culpta: fiatuent ur »Capitulum A 3 propter ala
rnwtmrh, D • / à’ ' v* * tum equum uoiutae feucauliculi uiee in fculprum, Compofitum ap-
Compojta,&em nomadi capitel fegnato B,e Connthio puro, & peì j ai q* meritò pot eft,& in Fon tranfiuonj bafflica extat . Cotante
e alle tre colonne,opera belììfjma a canto l Colifeo.il capite!fogna- 3 pfì us [\nx,ì reliquìs iìriarum fpeciebus perquim diuerf* uidentur
to C, è compofto di Ionico, e Corinthio a vd arco trionfale in Vero* quemadmodum fuj> A exempìum earum fubiecimus>Bafis X, è Có-
v,à' il capitei fegnato D,e a l'arco medefimo di baffo riiieuo ad alcu pofìto ordine profiu it > & Rorn^ adhuc feruatur atque confpieitur
% J. \ i j. 1 X Aj. U i X V C i. yi li* J v-, W v v-i ViV/4.1 V ^ X. aT ’ J * '' M v
pitiàiudi C ex Ionico Corinthioque compofitmrijVeronse intriumphali qiicdam fornice reperitur-Capitulum Di ibidem mforni¬
ce eodem planis quibufdam columnis impofìtumj& fima fcajptura perfetàum eiaboratumque extat. Bafìs Y» aftragali fiiperxori
toro imminentis ratione^ Comporta exiiut 3 & Rorn^ tanquam opus antiquum fané afieruatur.
/
_
_. ___
Q^V ARTO.
LIBRO
345
3 fa
DEL V ORDINE COMPOSITO
Bi quefi opera Campo fitta nanfe ne vede motti edificij , eccetto Prater triumphantiurn arcus panca admodum alterius generis oc-
che archi trionfaliancora la maggior parte di quelli fon fatti di difìcia Compofìto opere diitinda perfedaque cernuntur; quinetia
[paglie £ altri edifiaf: nondimeno battendone data ma regola gene triumphales formces plerique ex aliorum sedidciorum manubijs ex*
_/V ' : _! * #- :: j: * fi .• • * r •« tTIK'H rnernnf\NJV>c ffl.mpn rrìm rnmmnninM ctn^A^rry
f, ogni ordine voglio dini oprare ciac forti ài camini} vnà tutta nel £tate>ad Compofltum opus traslatis acque tpadué&fibi .optimè ni-*
pifra fimidsl.rnum , quejìopreferite camino jlqmldee efi nnram profpiciet,refque fuas iti tato mox coilocabit. Verùm quia
fere tutto nei muro fé fi fard in vn luogo picciolo J altegxafua far inlingulis ordinibus duo cammommgenerajalterum quidem intra?
ra allafpalla del'hwmo: amache't yifo , egliocchi nonfilano offefi aicerum autem extra parietis craiTìtudinem componere conftituere-
dal fuoco , eia latitudinefard, fecondo il bifogrio del luogo.Valliti*. c i ue decieuimus : iacireò in Comporto ordine 5 quem exponendum
dine fotta Carchit rane fin diuifa m quattro parti , gir ma farà U ^r S> 1 ^ en ? ^ uo jff P r .f% re fi unc Eternar : ut qualunque
firmee della tifa m , lm mandmodoehefi^diff^a^E f gi tiirfociK
perche qnefi ^peraCcmpefi j epmlicemi-jfaddl ause ubo fatto iti anguftiori aliquo cubiculo apponetur>ad hominis iugulimi dun-
queste piUfirate molto dmerfe dalle ahre,pià per Vn capriccio che taxat humerofque de.bet accolli : ne aftantium oraduminaque prae-
per ragione , a beneplacito di chi Je vorrà fé/aire , togliendo però fertim>ab ignis affiata ineommodi aut detrimenti quicquam panati
parte di quefta mueutione da ma cathedra antica che è a fan àio - turiLatitudo autem,prout ipfì cubiculo magis expediet, ànobis dc-
uanni Lat erano in tfpma.Larchitrave farà per larnetà della pila- tc r rm ^l a ^ ltur aCc l U£ coni ii tuetu r.Altitudi ne deinceps ad epiftyliutn
flmajlfm cimatiofifar^ajefla pane-.il rimanente ft dimderà in ZT* !" 3 u * tu °T d !^ uta ’ frontibus ™tepagmentorum ita;
Compofimm"g«iusin ntòioreabquam cste^orum ullumilkcntiam
feconda laft? agaio fi fara di miggLa parte , partictpando de i me, - ac libertatem effundicur : idcircò antepagmenta à esteri s perquàm
e de l altrpparte: u fregio perche vafculpitofifard la quarta par- diuerfa>appetitu magis qùarn ratione id nobis fuadentc , & quibu-
te maggior de f architrave ; la cornice fia quanto fiarebitraue, e fi feunque miurp fuerit,libera eoriiiii imiratione proposta, hic defigna
fara dèffa parti vij. due fi daranno al cimatiofiotto ia monna, due uimus.Noui tamen inuenti hniufee argumentum è vetuftiflìmafede,
fi daranno alla corona jena farà per il cimatio fcprk efiaje due re - Qu$ i\cn*ariu Lateraueiì Diui Ioantus Bafilica adhuc afieruaturjnos
filanti fimo per la Semate la proiettar a del tutto farà quanto l’aL reuertamur-Epiftyliuni
& uiuj;u; alc cuuiciiUiL^cc lucmororum vtrorunqueparticeps erit :
menti [oprala cornice fi potranfare, e non li fare a voglia del pa- £ophot , propter fcalpturas ibiinfìtas appofitafque, epiftylio
fronde l’opera . quarta-parte altior exiftet.Coronix ad epiftyji; arqualitatem redige
« .. . - tunQua in partes feptem diftinda>duse cymatio fua corona 3 ipfìque
? art 5 sm tn ^ ueritLir3 cymaliofupra coronam exildenti pars vna continget,duaque nouidim^partesdemumbme
tn^?c Un • otIUS aute ? 5 coromc ;? Pfoieaura eiuidcm altitudinem ad^quabit. At fi antepagmentomm frontes fexta alti-
^^entunmembraque rehq^a item prò rata parte minora conftituentiir 5 opusjii breui pudilaque forma prsefertim
ffS eiegantius mmirurn uenufhtifque reddetur.Onramciaa coronici demum fuperaddita.pro domini ipfius Ma acque am
contate, & adiungi & praeténnitti eomnìodè poterurit:. ^
34 ?
LIBRO Qjy A R
Xx
X
DELL’ ORDINE «COMPOSITO
Altr immiti daeaminì fi poti ian fare di qutH’cpera Cem- Ex Comporto hoc opere* tap quam csteris afoifìcandi ratfonibus
pofita ,(& in diuerfe forme per efier queflapiù ìicentioja dell’altre Ucentiori & minus ahridto } alfa infuper fpiraculorum ornamenta v
maniere di edificare , e co fi per variar dall’ Oltre forme fi potrà fare formar umq » d iffer entium infortii jpclient. Et nos*vt eorum 3 qui va-
'■ r ( ' « ' rr ». 1. i- ff* np I PrTo nfnr.-'ltnri i ic tnnypm' «mn «■> _. >'
& vn * d P fi°^j v f , cnrt€ f a /! )e tudompartesofìopoftmodumdiuidetur,qiiarum vnamutulorum
dir la vogliamo: l allega ddpiedesìalofia al commodofedere . frpntibus aijìgnabitur : Stylobataad commodam fubfellij alicuius
L’ordine fopra ì modiglioni, il quale non offerua regola alcuna, fa- altitudinem excitentur : Ordo mutulis fuperfoutìus* cùm nulla cer¬
nì due parti , e meT^a della fronte del modiglione: per efier (co- ta ftabiliqi lese teneatur ( extra regulam enim opus hoc confotui
pi e ho detto ) quefta cofa fuori di regola, lefoglie, eli altri mew iam diximus J mutulorum fcontes ciuplicatas dimidiamgue infuper
brif ranno in arbitrio dell 1 Architetto . Si potrà ben ancora [opra affequetur : Fplia membraq. estera, prò vt Architelo libuerit, di-
cuefii modiglioni collocare l’opera Dorica , e la Ionica, e talbora • Quinetiam mutulis modo Doricum 3 modo Ionicum, &
laComtbiayCOttnueUeresoledatenti principiò Cuoi: &eeciocht fìnguloraa*
vw r^rrnvw J »»*' » mk " r W9 www9 ~ ww -r ***v«*.** yviilliiUUv HI
que formoiìoratque elegantior, guani untata illa> qnàe'ad pyramidis fotgteth còni#ndit,fpecies ytjque euadet
\
LIBRO Q_V A R TO.
34 $
■ _ regoiejpercne non fono accidenti che interu
noli ra opimonc,anù tutto dì fi veggono alcune colonne .che con h
-ne polmoni toro dirne tirano irfife varie mifure fecondo i luoghi
dove fono :^urfie varietà fi danno alti edifici in vn de quattro ma-
fi fifi nt j ndo ffll*qi*afi in ifola fienai alcun compagno per folle-
&no da lato o di dietro,e quelìc veramente unrtann
Grani nempe & maturo in tanta formarum '& ornamentorum »
qua; in re arditìcatoria pallini perfpicitur>varietate Architeli mdi-
uo opus elle videtur : nonnulla eténim in Archite&onica facukate
eam obtinperunt naturam : vt de ijs certa firmaque prsecepta £ feri-
ptoribus tradi afterrique polline : nec enim noua aliqua ? & pr^ter
Uro recedamus>ete frequenter uifuntur columnte ? qua? prò locorum
titte,differentes modulos atque commenfus profeétò libi requirunt:
Columnte autem,quod ad earum ìitus polltionefque attinet 3 quadri-
fariam tedifieijs aptari accommodariquepolfunt.Primò quidem, vt
ipfaaabfque adminiculi$ #is vel à Iateribus uel à tergo infidemibu s
p.rfefe ac feparatim t^nquam inibite quidam i continenti feiunéu
.maxima on e
fum dduper incìmbentium ui & grauitate premantur > altitudine
modani a no'bis iam ddu;itpm nequaquam excedent. Rei huiuf cc
exem-
DELL/ORIONE COMPOSITO
Colifeo di Roma ne l'opera Dorica,jt comeji amojira neua «rz<* tes columna ., altitudmem engentur. Keique nuiuice exempium ««
tilhà s cbepoffon effer giudicate tener quel luogo piu teflo fi or- > percommodè pota. In «difidjs enim nonnulla
namento^he perfoslegno.Sipuote ancora tirar vna col j fi m ilium altitudmes columnarum 3 nouem ferè earundem crafhtudi-
del muro , due ferzi > e metrem me%$a colonna piana per banda: ne$ f em i que compledunturrReique huiufee exempium ex Romano
Icquaì mez&e colonne daranno lai aiuto a quella di prezzo ; che la Amphitheatro in Dorico ordine habetur* quemadmodu
^s^o^osssssSsssìì
gno,&aiuto infolleuar le colonne: nondimeno selle da fe faranno pliant atque procurrant, mhil utique obftabit :
dì tale altera,che alhifogno della fabricqfuppltfcano , io lodavo f em j_ co i umn2 > etenim epiftyiij ? zophori 3 & coronicis iatera optime
che elle fian libere de i piedelidi 3 e mafjimamcnte quelle de ipn- f u (ti ne bunt. Atfingulari columna luppofita, tra^beatioms iuperioris
la colonna diminuita la quarta parte dì quella da baffo,co [ì ìngvof ran da atque definienda, tutn propter coliunnas ad maioremtaJti-
fe« come in alte sjjM , e la proiettar* iella bafe fin quanto la tudinem excitandas proferendafque , fly mwc-*o «
frontedelpiedefialfequefiaregclttficonfàconquellachc da yi-
truuio nel (beano,Uqualfi dtmSìrafopra la colonna U, fefivor trisjtt|“ columnac alia: rurfus fint inftruend*& col
tonfar le colonne meniimlmite fi poma far la colono difepranel 3 .diuerfe hac in re tum rationes tum authoritates occurrunt
la fuaptrte da baffo della grojfcxj.a di quella difetto r.ellapartc ai. p r ; ma q tridcrn ratio eaìblet adducijvt ilylobata fuperiorem coliun
fopratmajirquvSìo cajo il vitto del piedeSlalo verrà piu fuori che l na[11 julcientis proiebtura neqnaquamlongiùs excurrat,quam iit co
vino élla colonna nondimeno quelli del theatro di Marcello fan. ] umna > inferioris craffitudo ; & balìs columna: Iuperioris proieaura
no tal effettore!! empio di quello fi vedefepra la colonna B,e que- ftylobat* fibi fnbiedi jfolido innitatttfi& hac ratio tuta nempeSc ftn
ZtreLonif maqu**mxime exiftet.Verum quia
fabrica del Colifeo fecero Incolonna 1 onichia Corintbia,e la Com - fecùdo huic fuperaddi minime
pofita tutte tre di ma groffet.za^ la Dorica foao ejle fecero fola- po fl et nuaprópter ratio altera longeque accommocatior talis after
mente più gyofa circa la vigeftma parte : e quejtoper mio amfo fe- £ ur>vt f^perioris ftylobata? frons ad inferioris columnae perpendicu-
cero con boniijmo configlìo , percioche [e tutte le colonnefuffero j um f a ltem ftatuatur:cui coluinna deinde> cuius tam craflitudo qua
minuti e la quarta parte vna fopra l’altraiquelMtimc difopra fa- aìtitudo quart? partis detradione ab ipfa inferiori eolumna e:xcidat
nano per la lunza dijìantiadiuenutc a riguardanti molto pìcciole atque denciat,innitatur:utque bafis column£,proiecturam ìty -
[orna C, E cofi la colonna fopra la colonna D, e mmuita da quella £ uimus> Q UÒC j p x co lumnas fuperiores minus diminuendas nobis pro-
difotto la quarta parte : per ikheje mafabncamedtocreftjjauera po { Lier i^ ls , earlim partes inferiores fuperioribus columnarum infc-
da fare dì tre ordini di colonne : io lodar ò fempre che ogni o r dine fi £orum partibus acquale* conftituemus. fed tunc ftylobat^ lolidum
minuifea la quarta parte , come hò detto nelle facciatepaffate,Ma extra foiidum ipfius columne nonnihil excurret atqu e progredietur
Cela fabrica farà di grande altcTpgafipotrà tene a l'ordine del Co- StylobatafqueTheatri in Marcelli honorem extrudi ita diipOxKOs
lifeo-ebe Cordine Doricofl Ionicoil Corintbiofon circavttaal- elle conftat.Exemplum autem modi huiufee fupra coiumnam
qmjì t(come hodmo)perlafualontananga,UquMpa/tepcrla di- nllrand ^ que Co ] 0 ffi ac ì AmphitheatricoRftrucuone lonicas.Conn-
ftantiagrande viene a parer deU'elte^a iegltalm ordini,& an- thias , C ompofitafque columnas,acquali craflitudine omnes effinxe-
cor chela dimofìration di quefle colonne fia Dorica : nondimeno ^mit:at columnas Doricasjqux ininfima fede primoque ordine co-
quello razionamento s’intende jopra a tutte le maniere di colonne locantuDuigefima parte c^teris craffiores conttituerunt 5 nec : temere
Lportìonatamnte. quidem.Sinanquecunctorum ordinumlibi iniucem fucceclentmm
columne quarta parte gradatim imminuerentur: nouilsime demum 3 que futnmum uerticem occuparunt,columna: m tuoi t\c^ .
fnblirruau^ ftrudura propter immodicam longinquitatemìiifpicientibus exigu^ admodum perpufillxque uiderentur:qu^
LIBRO Q_V ARTO.
347
34 *
'DELL’ ORDINE COMPOSITO
conueniente, ch’io tratti ancora,come fi debbiati mettere in ope tufjVt § fio aìm 2 les v iuiq;lapides cu excoais atq; artificiofis
re , e marinamente hauendofi da accompagnare pietre viue con j„ pid]bu5 compon i confocianque debent , in prafentia enarremus ;
pietre cotte : lequaì cofe vogliati grandiligentia,& arte 3 percwche ^ uoc j qu fq em opifìcis diligentiam & iudicium quammaximè certè
le pietre cotte fono la carne aellafibrica,e le pietre ritte fono le of- requirit.In re nanque aedificatoria exeodi lapides carnium,uiui au~
fa^helafoflengonoilequaLduecofeifellenonfarannoben collega - t em oflìumuim atque fimilitudinemreferunt: qua? quidem ambo
te infime : in procedo di tempo mancheranno: e però fatto il fon - nifi firmiter inter fefe deuinciantur atque coha?reant, aetateprogre-
darnemo con quei debiti modi,che al (no fi ricerca, bifogna che K diente mox deinde fatifeunt ^iffo'u^
.."HajJbiam un. firn ir; * 1 ? 1 * ,^SfeS»» s SSSS& p S^àSl5
tre rute 3 & anco le cotte , con Ultra materia per il bifogno della ^ ^ qui eorum arcificis manus effiagitauermwam
fabricate cofi ad yn tempo venir murando , e collegando le pietre antca e i a b oratos j n promptu tunc habere oportet : necnon materia
ritte con le cotte inficine.Le pietre vìuefà dibìfogno ch'entrino tari omnem ,quae ad fabrics ipfiiis ufum expediet,comportatane ei :pra-
io nel muro 3 cbe quantunque non cifujfe calcina che le tenejfe infie - fio adefse conuenit.Quo quidem aitante apparatu 5 mox opiféx fple
me Si poffa far 21 udictoxhedafe Ulano falde nel muro,ilcbefaceti- parietum conitrudionern aggreffus,viuos & excodtos lapides fimuì
doje opere anteramo a qualche perpetuità:? efiempio diqueflofi inftwet atque compinget.Viuoique lapides panetis interiora mgr e
regh poggimi, fuon delle finefir e, fen^a menda atium,facendofi m fir P nob]S uere nd um; Qua? quidem in ftruduris fi adhibebi-
ilprimo ordine d’opera rufiica 3 efe anco di opera dilicata fifamfi mr an imaduerfio> temporis diuturnitate non tam facilè opera certe
potrà tenere tal modo .pur eh fi primo muro'fa [di tal grofie%£a y d ifo|j ent au t difloluentiir.Rei huiufee exempium ex figura A, quam
eh'ei faccia il piano ai dettipoggiuoli.Efe hafamenti , o pìedefialf jfo appofuimus , perfpicipotefriexquaillud item habetur 3 quopa-
con le colonne fopra fi haueranno da fare doue interuengan pietre do extra feneftrarum apertiones Meniana rede:>& abique vlia repre
viue 3 e cotte 3 come difopra dtjji ,fe le pietre viue nonfaran ben le- henfionis nota fint nobis confticuéda.Quod
vate fa inca iirate conìe cotte come fi vede nella fima feznata b 3 ratione afiequemur > fi mitico opere primus ordo conftabic.uei li ex
gate,t mcajtrateconlecotte 3 comepveaeneui m olliorique opere ita coagmentabiuir, ut panetis infenons
le opere non dureran molto tempo ; E{e le colonne faran di pmpc craffltudo idonc | m M enianis pi aniciem fuppeditet atque relinquat
: alcuni d'effi cioè de i minori y fara ben che entrmopiu nelmu « Quò^ fo reo b at? ftylobatsve ex uiuis codiique lapidibfis compa¬
ro,^? foflenerpiuSicuramente glialtri. Mafe le colonne farà d’vn £j jad columnarum onera perferenda erunt ifibftituendi * tunc,vt fu-
pe^o [oh voglion efferper lo meno la terza parte nelmttro : ma pri etiam admonuimus 5 nifi naturales cum excoctis lapidibus ita >
le bafi 3 &i capitellifian fattidi manierajbe entrino afsaipiu nel prout ex B defignatione perfpicitur > conlociati connexiye iuerint,
muro : efopra tutto le corone* fa altre cornici 3 che fportano fuori operum diitturnitati haud fatis quidé proipectuin uidebitur . Qup
del muro , conuenà che entrino tanto nel muro : che la parte non & colutone ex compl^ibus com^onwtur c*m^is ^ tuM
lamratafiadì maggior pecche la lavorala,acetiche da fe qmUc ingredi certe opotrebit. At fi columM
cofcpojjinfiare m opera fen^a altro fosteg no . Mafe per carejiia £xv no perpetuoque lapide forte conftabuflfcpars earum craifitudi-
di pietre 3 oper lagranfpefa de i marmile d'altre pietre fneji vor- n ] s tertia iaitem intra murum impingeturjbaies autem capitulaque
yd vefiire alcuna facctata 3 opariete : farà necefsario 3 che [prude*- ita comparabuntur > vt parietis intinia magis adhuc ingrediantur
te Architetto 3 pr ima che incominci a murare fopra terra 3 habbia atque perrumpant.Coronafque inprimis & coronicesiqu^ extra pa-
fattopreparar tutte le pietre viue e lauorate 3 infieme con l altre rietum perpendicula fefe proferre 3 longiufque procurrere con pi
materie per tal bifogm.e cofi venir murando, e collegando le pie. s eiaborata^flufo^ & poadfrofior exi-
fre vme conte cotte .Dico che alcuni pe^i far a necefiam cheen- jg t;ita huiurce P nio di proietìurte abfque ullis fiilturis per fefe
trino tanto nelmuro 3 chefoflenghmogUaUnpe^ziJottiUper virtu i n f u j5ij m i pC rqudm tutò confiitent.Verùm fiquando vel c^mentoru
di ale uni incaftri a coda di Ugndena 3 0 di Ga%za> acctocheper al * defeétm uel immodicos marmorum pretioforumque generis hifiuf-
cun tempo nonpojjìnov[cir fuori de glialtri , lequai cofe b fogna ce lapidum fumptus efiùgientesjfronti vel parieti cruitas tedtioraq?
venir ponendo in opera mentre che fifa il muro di pietra cottatfer fuperinducere voluerimus ; tunc peripicacem Architectum 3 antequa
rifpetto de glincaftri [opradetti. Ma per che il muro di pietra cotta fupra tellurem parietes conitruere aggrediatur > vlu 0 ? 1 fK c }^ f 1 l ^
nonvenga calando cglifi frangiano le pietre viHcopprefseddpe *?|£ p ^ decer : itaque
fo difopra : bifognerache di pietre cotte ben [quadrate , e dibonijfi. i|] einatura ]ib us vn ^ & exeodtis lapidibus firmiter inter fefe reuin&is
ma calcina ritratta fia fatto il muro,efra le pietre Jtapoca ca lana, & ar( ^^ rnd CO pulatis itru&uram fua m gradatim & pedetentim ab
e ben calcate l’vvafopra l'altra 3 e fopra il tutto quefte tali opere f 0 i ue t.In quo quidem opere perficiundo crailìora lapidum fragmen-
non vogliono efser fatte con violentia 3 ne col giunger pefo foprape, * ta intra parietum uifeera eatenus ingredientuovt cementa fubtilio-
fo coli toftoima fianlafsatippfare alquanto di corfo in corfo yperche ra deinde,fecuriclatis nonnullis , quas Hyrundinum caudas vulgus
fe con prestezza fi vorrà fare s Ponendeui pefo fopra , certa cofai appellat,coagmentis cardinibufque mtercedentibus , ab US firmiter
ebelmuro calerà alquante le pietre nonpotendo reggere ilpefo,
fi frangeranno. Ma fe di tempoin temporali opere fi verranno fa- mm coa g men torum illorum beneficio,ad opus fenfim ipla quoque
bncanào 3 le cofe reftaran ne i fuoi termini : nondimeno io lodar0 p r0 mouebuntur ac perducentur . Verùm ne laterìzi; fubfidant quan-
femprepià le opere collegate tutte ne i muri 3 che le inuefiigionì 3 0 doque parietes,fiioque caffi uiuos,qui fubitant,lapides ponderis ir-
inero ftationiyche dir le vogliamo , e mafimamente nelle facciate ruentis ui oppreffos perfringant;ex coctis & lxuigatis 1 apidibus,nec*
di [uovi chea quejìo modo non fi deurian far per mio auifo y percìo- non ex optima macerataqne calce murum compingi oportet , intet
che queipochì edtficu 3 che furonfatti dagl'mtichi 3 copertì di mar- fingulos autem lapidum ordines calcis exiguum quid apponatur,in-
* c r 1 fenorefque lapides à fuDerionbus optirne calcenttir & comprim ili.
W,e d altre pietre fine!fi veggo» hoggidìfin V la cory,dotte e re- ^ j p imis memoa£ ut raa ndes uelim,qnód in huiufcemq-
fiato folola mafia delle pietre cotte 3 & anco confumate d 4 gitami . d • ODer ib lls extruendis nulla uis prorfus eit adhibenda,nec in 1 apidi-
Ma quelli edificijyoue le pietre viue fon legate con le pietre cotte 3 fi^ ^ us lapidibus coaceruandis accumulandone prasproperè feitinarc
veggono hoggidì ancora in e fiere : nondimeno fe pur tali opere si debemus: quiuimo in fingulis lapidum orainibus perducendis , vt
vorràn fare 3 quefta miparla via più ficura 3 benche alcuni Archi - melius firmentur atque cohasreant, quietis aliquantulum interpo-
tetti in dìuerfi luoghi d'Italia han fatte alcune fàbriche di muro fi. nendumexiitimamus.Si enim,vtopus citius perficiatumntempeiti-
plice, laffandoui 1 luoghi delle pietre viue , e da lì ad vn tempo , ua celeritate ufi fuerimus,onere oneri itatim impofitoac fuperaddi.
ben legate ne 1 muri , ma quafi attaccate con la colla>, fi vede in f em p 0rum interuallis diftin&a, gradatim & palliatine perficientur
molti luoghi efser caduti de ipezzi,& ogni giorno minacciar rui - fondura & tutiorcs erunt,& intra propriosfines continefiuntur.Ve.
m. rum fi nofoam quoque hac de re fententiam interponete licet,qu^-
cunque parietum opera inter fefe tota coliigantur conneduntiirque, longè magis quàm cruftarum tedoriorum ue indudiones
nobis certè probantur:& exterioribus prafertimi tedificiorum frontibus nunquam huiufeemodi tedona meherae dient incucen-
marmorati<:,^ltnrnmve LiDidum firmioribus cruftis conteda oblitaqiie sedificia ohm fuerunt, nunc cortici-
torum ,
us piane exuta deititutaque compiciuiiiur : aaeo ut loia excuecouun id,piuuui,4uauui3 ,
oagmentatio atque congeries fupereiìe iam videatur.Atuetuftailla^dificia,qu 2 e naturalium fimul exeodorumque lapidum fo.
ìas ualidaique obtinuerunt connexioiies,orafenti amo ilruduram fuam mcolumem utique feruant.Si’igitur generis huiiuce ope,
1 nobis extruenda conficiendaque propoìientur,expofitam hucufque rationem tanquam tutiorem perieqiiendam efie exiitima-
ms.Necillud certè nos ptsEterit,nomralIos locis Italia? compluribus Architedos,lapidumnaturaliumfedibus cubilibulque reli-
is,ijmplices parietum ilructuras primum efFecifie,propriaque poilmodum ornamenta adieciilè; Veruntamen cum huiiiicemodi
arietum connexionesinfirmae & imbecilliores exiftant 3 & quafi tenuifsimo quodam glutine inter fefe coh^eant;complures ca-
is idcirgòi& frequentes diuulfiones ibi continguntfipfaque itructuraprafens exitium quotidie ibidem minitatur •
Q^v ART O.
LIBRO
.4 »
55° DELI/ ORDINE COMPOSITO
DELLE TQEJE DI ZEGT^O OVEB^DI BJ\O^ZO.
Cap. X.
Quanto mìe partito effere di bifogno ho trattato de gli ornamen
tid'ogni maniera dì edificio, circa le pietre : bora io tratterò delle
porte che chiuderanno gli edifici, ò di legname, odi bronco: e ne
dimofirerò alcune figure, ne mi eftenderò altrimenti in trattar de i
cardini eletti cane ani, che le foli erigono ,perciochein tutte le parti
del mondo non che d'Italia ogni fabro fine sà render buon conto:
nondim eno quei cardini, che fi vfauano anticamentefiiquali tene-
uano le porte fifpeje , come fi dimostra qui fiotto nella figura A ,
dauan minor carico a gli edifici , & erario più facili alferrarc, &
a l’aprire , che quelli , i he al di cChcggiper tutta Italia fi rfano nel
modo amojbato nella figura B. Ma finn quefte porte ò di bronco
òdi legname -, i io ro ornamenti faranno di modo, che quanto l or
itamentodi pietra fard più [odo, tanto ancora quel della porta dee
efier della medefima fodera, per filar ne i termini fuoi. E così fe
l'ornamento di pietra fard dilìcato, quel dì legno ancora, ò dì bron-
%p fi fard filmili a quella ducatela, la quale elettionefard nell’
*Arbitri o del prudente Architetto : e per alcuna luce di tali orna¬
menti, qui a canto ne vedrete di cinque ìnuentioni per la maggior
pane tolte dalle antiche.
tem taliiim ornatuum fpecimen aliquod afferamusj quinqu
confpicienda hic propommtur.
[DE LIGNEIS AVT ,£NEIS VALVIS. Cap. £
De lapideis sedificiorum fingulorum ornamentis abundè>ni fallor*
in fuperioriòus diileruimus : nunc de clauitris acque repagulis, qua?
valuse forefve dicuntur 3 fiue senese line materiata; ilice exticerint, pau-
ca quadam fubiungemus > fìguralq. nonnullas mfuper apponemus .
Nec de cardinibus ìanuas fultinentibus > quos Harpagones Canche-
riofve Italorum vulgus appellat,nos quicquà fari in prsefentia opor-
tet. Nec enim in Italia folùm , uerùm in ali;s quoque pafilm regio-
nibus obtufus adeò indodufque faber reperitur , cui cardinum ratio
non Et cognita atque perfpeda. Id vnum tamen te admonitum vo-
lumusj cardines nemne 3 quibus veteres olim vfos fuiifc accepimus ,
quique, prout ex A oefignatione perfpicitur > fores fufpenfas conti-
nebant,& seaifieijs minori oneri incommodoq; extitiffe, & ad fores
aperiendas occludendafq; maiorem facilitatem praifititfe; qudm id
cardinum genus 3 quos ab Italis omnibus figura B eorum exemplum
nobis proponente 5 nunc pafiìm adhiben confpicimus. Veruna fiue
ex sere fiue ex materia fores confiituantur^ornamentorum deinde ea
ratio ifq; deledus habebitur ; vt fi lapidea ornamenta folidiora for-
fitan eruntjforium quoque ornatus 3 ne proprios quandoque fines e-
grediantuneandem prorfus imitentur foiiditatem : Contraq; filapi¬
dea firudura delicatiori quodam opere fuerit exculta ac infignita *
lignea item aneave forium compadio delicatiori operis eiufdem
genere affulgeat atque fplendefcat. Rerumque confimilium dele¬
dus prudentis Architedi iudicio femper vtique referuabitur .Vt au-
generasqu* ex antiquorumexemplispleraquededuximus 3 entibi
3 5 *
LIBRO Q^V ARTO.
:T
3 5 ? -
DELL’ ORDINE COMPOSITO
■Le Pone ci irono ntnfifanno{empt'edrnpe%i.o> che a quel, lEnea: valua haud vno perpetuoque metallo femper confiate vi¬
te di ul forte non bitoena lemme, «è faro, ami fi Unno tUedefi- demuraiec cium ad ìllarum conltmétionem tunc ligm aut ferri quie
n,e > e fon poi coperte cu bton^odiccmmodag) officia ,lequai i fe conflantes 5 serepoftea commoasecraflìtudinis indutìotegicoope-
ette faranno di tauole congiuntevna acanto 1 altra, quantunque ririquefolent: quxfiiuxtapofìtisunaq; aptatis aiTenbus conftruen-
fufjero bene incastrate, e fortificate infume 3 nondimenofetnpr e la tur? quamuis benè compari illi coagmentatique fuerint, propter
tintura ai legnami è di calare, e di crejcere fecondo i tempifecchì , ò materia naturam atque proprietatem eo tamen incoramodo labo-
j burnidi . & e fi vorrà fare quefla tal porta , che vada coperta ò di rabunt; vt prò cceli arida humidave conftitutione modo comprimi
bronco, o di altro metallo : la viapiu fuma fi dimotìra quieta» • ***“«*$ ’ modo autem ex P a ? dl & rehxan confpiciantur. Siigitur
lalor Ungheria, mafemprefianno ne o tei mini . lequai ope- ^ nempe & B> quas hic appofuimus , defìgnationum exempla fe-
re fi poi . un fa. e ai quellagroJfe&zM, efotuglie%^ache ad’archi- quemur. Nec enim ligna fecundum longitudinem crefcunt aut ex-
tiare , A (erfmdn il npfn-che havrYtìtinnÀntsmtàYp, ce fi lì rpwm'nor.
conciona cm accajcvino motti aumenti, mie a t ^LYcmietto con- au iwLHuujiJu&uiiuuuicmitiu* smua 3 au cumHiuuu viiiiLa-
mene eflere accorto negli accompagnamenti fecondo ifuggeltì.cbc ^q; ccnfukntes,ignei o,pleraque oflia in arcus circuliq; formam in-
occorrono all a ziornata fle&unt. Nos igitur vtftudioiorum voluntati morctn geramus,cir-
* * ».ulatoroin oftiorum fpcciem vnam faltem hic duxiflius apponendo
nec enim lingula completi aut aflequi certè valemus ,* Compito® nanque eiufmodi kadunt, qua? Architetti* pio rerum quoti-
die ei occuirentium diyerfìtate*acimien hiprirais iuékiumqu c requirunt»
L I B R O A R TO.
353
__ A
354
DELL’ ORDINE COMPOSITO
D e gliotpam.enfi deliapittura,fuori,e dentro degli edifici <
Cap. Xb
s
i.
Jer non taffar alcuna forte dì ornamenti,de quali io no dia qual-
che regolalo fi nella pittura,come nell altre cofadico che l'circhi-
tetto ?wnfriamente dee prender cura de glwr nutrienti circa le pie -
tre,e circa j marmi ma de l’opera delpenncllo ancora, per ornare i
murf e tmuieneeb' egli ne (talordinatore , come padrone di tutti
coloro , che nella fabrica fi adoperano :percioche fono liuti alcuni
pittori, valenti quanto alla pratticamel rimanente ai co fi poco giu -
di.c:o,ch■ er moflrarela vagherà deicolori , e non hauendo ri -
guardo ad al una altra cofa hanno difconciato,e talbor guaflo alcu
no ordine,per non hauer c onfiderato di collocare le pitture a i luo¬
ghi loro. Eper.iò hauendofiad ornare alcuna facciata di edificio
col pennello ; certo è,che nanfe le conukne apertura alcuna che fin¬
ga aria,o pacfidequai cofe vengono a rompere l'edificio,e d’vna for .
ma corporea^ foia la trasforma hi vna trafparente,fen%a fermez-
nd,CGmg edificio imperfetto,o minato : ne js le conuengono mede fi-
imamente personaggi, ne animali coloriti , eccetto fe nonfe fingtffe
alcuna fincftra,alla quale fuffero perfone-ma pii) tofìo in attitudi¬
ne quiete,che in gagliardi movimentile fimilmentc fi può in quella
far animati convenienti a tai luoghi,come ho detto a qualche fine -
flra,o bora ad alcuna cornice E fe pur il padrone de l'opera,o ilpit -
tore fi vorranno compiacer della vagheggia de i colori,per non rotti,
per t‘,o guasUr L pera,come difoprad'dfi ; fi potranno fìnger alcuni
panni attaccati al muro , come cofa mobile : & in quelli dipingere
ciò che piace,per eh e cofi facendo: non romperà l ordine,e fingerà il
veroferitanfio il decoro.V&trà ancora ad'vfo trionfo^ di fetìacon
bella hntione attaccar fettoni di fronde , e di frutti, e di fiori, feudi
e trofei.& altre cofe fi miti color ite, le quai rappefentano cofe mo¬
bìli, ei fiso camp) ha da efisr del proprio color del muro ) & a queflo
modo le pitture in miluoghi potranno flave fen%,a nfrenfione al¬
cuna. LG.i fe eongìudjcio falda fi vorrà ornar co spennelli vna faccia
Sa: fi potrà finger di marmo,o a" altra pietra, fculpendo in effa ciò
òhe fi vorrà: di bronzo ancora in alcuni nicchi fi potrà fingere delle
figure dì tutto filkuo,<& ancora qualche biUìorietta finta pur di
bronco,perche cofi facendo manterrà l'opera foda,e degna di lode
tìpprcjjò di tutti quelli,chevonofconp il vero dal falfo.Ma fe dentro
agliedificì fi vorrà ornar con la pittura dì diuerfi coiorb.fi potr anco
buongiudkio/moj]o daurÌTagwne, e ne ìpanetrdì loggie interno
a giardini, &a i cortili fingere alcune aperture, & in quelle^ far
paefi daprejfo e di lontano, aere, cafamenti figure, animatile ciò che
fi v ole, tut te cofe colo vite,perche coti fi finge il vero,che guardando
fuori deghedifici fipoffom vedere tutte le fopradette cofe.Efimil-
tnentehauenioficon pittura ai ornare fole,carnet e,o altre flange
terrene,? conceduto al pittore ne i parieti con alcuni ordini di Mr-
cbitettura fingere aperture dì aerose di paefi fecondo le altere pe¬
rò di tali aperture : perche s'elle faranno fuperiori alla veduta dell'
huomo:non fi potrà vedere altro che aere,onero fowmità di monti,
e Cime d'edifici.E fe ne i luoghi d fopr a fi vorrà fare alcuna cofa ,
che finga effer apertale i par tetifodi, non fi potrà veder fuori di
quelle altro che aere , mafe figure in tai luoghi fi faranno : il^ loro
pofamento fa, à fopr a vna iinea,perche intalcafononfi potrà ve¬
dere il piano ragioneuolmente,& in queflo fu molto ctucduto,e rie.
co di giudi do mefier jlndrea Mantegna,ne i trionfi ài Cefare, eh'
el fece in Mmtom al libar alifsimo Marchefe Francesco Gonzaga;
ncllaqual opera per efier i piedi delle figure fuperiori alla veduta
nosìra nonfì vede pianura alcuna,ma le fìgure(come ho detto) po-
fan fopra vna linea,ma tanto bene accommodate che fanno ivffi-
cio fuo mirabilmente : e certo quefla pittura di che io parlo è da ef-
fer celeir'ata,e tenuta in pregio grande: nellaqualft vede la profon¬
dità deldiffegnoflaprofpettmaarùficiofa ,la inuentione mirabile,
la innata diferctione nel componimento delle figure, e la ditigemia
cflrema nel finire. E fe’l pittor vorrà tal volta con l'arte della prof-
pettiuafar parere vnafiala,o altra fianca piu lunga : potrà in quel¬
la parte,che guarda a l’entrata,con alcuni ordini d’Jtrcbittettura,
tirati contai arte farla parere affai più lunga, di quelcheella non
farà in effetto. E quello fece Baldafsar cofi dotto in questa art e,co¬
me alcunaltro che fio. flatoet queflo fe colo,eh e volendo ornare vna
f 'ala dì Xgofhn Ghifi,/ignorile mercatante in poma :fìnfe con L’arte
alcune colonne & altre Architetture a talpropofito } cbe 3 Igra Pie¬
tro Aretino,cofi giudiciofo nellapitturatine nellapoefia, hebbe
a dire non effer in quella cofa l.ipìà pei'fetta pittura nel grado fuo,
quantunque ci fono anco delie cofe di mano del diuih Rafaelh da
Orbino.. Ma che dirò io in quefla occafìone delle ftupende,& artifi-
ciò fe Scene fatte in Fgrnadal detto BalHaffari lequah furono tan¬
to più degne di loda, quanto fà minore la fp fa in farle , delle altre
fatte prima di quelle,e dopo ancora,merce dslfapere, e della intel-
ligentìa fua. Ornati adunque che faranno i pmeti, fefi vorr anno
De sedificij tum interiori ? tum extcriori Pintura cxornandis.
Cap. XI.
Me quicquam, quod ad aedifìcia tam piduris quàm alijs quibuf-
cunque rationibus honefiandaperpoliendaque fpedat,pretermifiu
à nobis uideatunGraphice facultatis qualunque exufumagis fore
iudicamus/ummatim mine peritringemus.Archite&um igitur haud
de marmoreis tanturr.rnodo Japideiique ornamentisi uerùm de pi-
òturis infupersqua? ptnicillo venutatis grana parietibus inducuritur
foiicitum efie quammaximè decet ; eumq; pittori haud fecus qudm
fabris ommbusjquorum opera: in re edificatoria manuumque Jabo-
res requirunturipraefie 3 & quid agendum fit,fingulis precipere con-
uenit .Nonulli etenim pidores rifu quampJurimùm certè prgftantes >
ceterùm iudicio ita falluntur: utcolorum uenuftati mmium vtique
tribuentesjnec aJiud quicquam pratereacurantesicum depi&uraru
cornicienti diftribucicne aptaque earuni coJìocatione foìiciti mini
mè forentiordinem abauem iepiuseuertifìe,fadequeadmodunide
turpatfe comperiuntur.Quapropter fi adificiorum frontes coloribus
illuilrandas exornandafque nbi prcpofuerisi cceli aut regionum fi-
miìitudines tanquam nimis apertas latiufque patentes inprimis efhi.
gitoihac enim firmam fiabilemque edificij itruauram diflipant po-
tius atque perturbanti prò fohda concretaque forma tenuem ma-
gis errabundamque Tpeciem ei predare videntur, haud aliter certè
quàm fiimperfe&um confradumque foret édificiun^Necuirorniiv
itemaut animantium fimulachra coloribus exprefla ibidem appo-
nentur: nifi feneftrarum forfitan quarundam apertiones,quibus ho-
mines quiefeentium potiùs quàm iefe obnixè mouentium fpeciem
exhibentes incumbenncallidè imitati fuerimus-Quinetiam amman¬
ta huiufeemodi locis accommodata vebvt iam cìiximus, fendtraru
apertiombus»nel coromcibus quoque infidentia ibidem ftatuentur.
Quòd fi uel edium eemmusi velpièloripfernet colorum venuftati
ac elegantiepaulòplus concedendum exifiimaueritj ne operis ordo
aut perturbetur aut funditus delcatunaulsea nonnulla parietibus af-
fixa quali re&qwelubduci &reuelli quameemmedè poflunt>effin-
gentunibiqueiquecunque magis libuerint,coloribus deinde expri.
mentur.Ita nanque nec ordo quippe interpellabitunnec à vero imi¬
tano prout decet, longiùs abefie cenfebitur. Licebit quinetiam >
triumphantium ludofque apparantium more 3 frondium , fruduum a
& florum fiafciculosjiiecnon ciypeosjtropheajaliaque cofimiliajque
huc 6 c illue transferri tranfporcarique pofiunncoloribus indudis>ar-
tificiosè admodum ibidem appingere ac fimulare 3 areeque huiulce.
Generis figmentorum germanum parietisipfìus colorem ìmitabun-
mri hac demum ratione fi pidure difpofite fuerint , proprijlque
fedibus collocatele minimam quidem notamcalcmmamue lubi-
bunt.At fi edium frontes peniciliis accuratius adhuc excolen^ cla *
borandequeerunt 5 marmoreolapideove colore primùm inducto >
fcalpturarum effigies deinde 5 qu^cunque magis placucnntj aftabrè
componentur : &c in fcaphis nonnul'lis preterea enea fimulachra to¬
ta vndique prominentia effingentunquinetiamhifione alicuiusar-
eumentum ex ^re confingi fimularique poterit. Ita nanque opens
ftrcies Òc foliditatem fuam optiroè retinebiti omnium, quotquot
verùm a falfo difeernere queunt/ententi;s approbantibus, fauorem
& applaufum haud mcdiocrem fibi conciliabit. Verum fi interiora
^dificia uerficoloribus piduris honeftanda uidebuntunnobis, intra
Krtionis monita tamen mandataque infifientibus, in periftyliorum
hortos feu cauos edium firius circumambientium parietibus nonnul
las aperdones erfingere certè licebit: in quibus proximarum longin-
quarumve regionum? coeIi?edium?animannum?hominnm5 aliarum-
que rerum eiìigies, uultus, & fimulachra colorum quippe uanetate
diftinda atque illuftrata deinde apponemus-Nec procul a vero cer¬
tè hec aberit imitatiojcùmeiufmodi cunda extra edificiupfiusam-
bitum mox intuerì valeamus.Haud fecus etiam fi co?nacula?cubicu-
la aliasve terrenas habitationisdepingendas propofuenmus:piòco-
ri quidem in parietibus ? nonnuUis Architedure pr^ceptis legibul.
que feriiatis>aeris ac regionum apertipnes eftmgeieòc Emulare lice,
bit:taliumtamen aoertionum altitudine arumadiierfa atquw peiipe
da.Si nanque ee contemplantium afpedu fupenores extiterinn ia-
hil quicquam preter coelum 3 aut montium cacumina ? aut edificio-
ruiT^vernces dueerniautpercipipoterit.C^od firnfoliaiorumpa’
nendeaue erunt 3 lmee cuiaam tanquam Danese uuwj
intentar: nec enjm Aibiedam plamciem, qui ex inferiori fu fpiciaru
regione,oeulis aflequi tunc certè valebunt. In quo quidem Anarc*
Mantini» iudiciurn & perfpicaciam quammaxime admiraniur, qm
Cefaris mumphosin Franciici Gonzage^ fplendidifiìmi
Principia gratiam coloribus exprimere fiudensjcumimas figurar u
olantas atque ueftigia intuentium oculis. fupenorafore animad 11
tifìètmullam planiciem eis omninò fuppofuit: veruni fimulachra U
Gin erLiaitionern?& irnienti nouitatenwx
tioaem,nec non exquifitifiìmam earundem perficiendarumratione
vixoromerkis laudari vnquam poiTe cenfemus.Quod fi piòtorOp u
co artificio edodusjcoenaculum aut cu piallimilognis>quamreipia
CXtx-
e mire i Cieli voltati in diuerfi modi .farà dafegwtare le vefiigie
degli *ntkhi Romani, liquali cofhmarono di fax diuerfi comparti-
menti, fecondo ifuggetti , e fecondo anco il modo delle volte, in
quelli face nano diuerfi bizzarrie, che fi dicono grottefche fiequàli
cofi tornano molto beae,e commode ,per la lic ernia che s'ha di far¬
ci co che fi vuole.comefariano fogliami,fiondi, fiorinirnali,vc-
(eU'hfigurc di qualunque forte mefcolate, pero con animali, e fo¬
gliami tal volta [sparati in diuerfe attira lini, fa. e nano ale uni pan
ni tenuti da e fio figurerai volta attaccati ad altre cofe,& in quel¬
li dipingeuano qualche glipiaceua, qualche fiata fi può fare vna
figurona finta di carnea, o altra co fa di fimile materia > qualche
tempietto, & altre architetture fi poffen me fio fare con quejle, le
quali tutte (ìpotran fare ne ì Cidi, q dipittura colorite ,o di fiucco,
odichiaiQ e [curo,a volontà del pittore , e quefìefi ranno finza ri -
pvenfione alcuna, che così hanno vfato i buoni antichi, come ne
fanno fedele antichità, e fra laltre Roma, duue ancor a boggidì fe
ne vede qualche vettigio . Ma fe'l pittore fi vorrà compiacere di
far nella fommita delle volte qualche figura che rapprefenti il vi.
no fiord défigno ch'eifia moltogiudiciofi,e biotto eferatato nel¬
la pr ofpettina; gìudiciofi in far elettione di cofexhefimo alpropo-
ftio del loco, e cheficonuengono in talfoggetto, come [ariano più
lofio cofecclefti, aeree,e volatili, che cofe terrene, eferatato, per
faper fare talmentefconiar le figure, che quantunque nel luogo ,
douefiranno, elle fimo b rutifjìme, e monfirmfe ; nondimeno alla
fm debita difianth fi veggono allungare, e rapprefentare il vino
p'OporiiOMto . Et però Rafdello da Frbimfit quale in quella par¬
te della camp*fittone fu fra i rari rarìffimo, &■ dimirabdgiudicio,
intanto che fi giudica in quefìaparte non hauer battuto pad non
che fuperme, &• pittar nel rimanente comefempre lo chiamaro
diurna > volendo ornar.di pittura la volta di vna loggia del detto
* 4 goffri Ghifi, fece nel mfeimento delle lunette figure pia cernii,
fuggendo ifeurcì, quantunque ei nefapefie, & ne intendere quan¬
to alcun'altro . Ma quando fu allafummhà della volta,ancor che
li volefsefare il cornuto degli Degcofa celefie,& a talpropofitto,
mndimenoper dar vaghezza a chi miraua togliendo via la durez.
%a dì tanti fi urei, finfe vnpanno di color ceiosie attaccato ad al¬
imi fe fimi t come cofa mobile nel qual fece ìlcomito fopradetto ,
€Qn tal difpofitìone & giudicio, con taimoumentì diuerfi, & co-
iprite variato, che rapprefentano il vero ; & è tanto bene accom*
madiata tutta quell opeminfieme, che fi può giudicar quella log¬
gia piu, tatto vno apparato per qualche trionfa A . che vna pittura
perpetua fiatta ntl muro , &fe quella opera non fuff e fatta con tal
giudicio, ma(empiteemente dipinta nella volta, fiondo in quel mo¬
do poma comprendere che tutte quelle figure minaccifisero dì
Godere' • 'er tanto l Architetto., chefinga profpettiua, non può,
cedette e fiere, non bada comportare, comefiperiore a tutti gl ar¬
tefici, eh emetta fibrina, nella qual lauorano fittecifta fatta cofa ,
fm zagmimo, &fe:a%a configlio fina %
Itei ck li pianidii cenarne, & degli ornamenti fimi * Cap.xiR
• Ef perche in moki luoghi nette fobiche bnecefisariafar. iddi
piani di Legname, liquali hanno diuerfi nomkglipntìcbìgli dìceuct-
mhcmarij, bora i Romani gli dicono palchi, & così Emenda, a
Bologna, gir per tutta la Romagna fi dicono taf selli, a Vt nella, efi
i luoghi ciré muii ini. gli dicono travamenti, onero fofftltaài
GOst la diuer(ita. de ipaefi f 2 diuerfi nomi, de quel è ragontufi co-
fa trattarne,& per conto dell opera dì legname, &per conio della
pittura., làico adunque, che fe l cielo d vna. [ala , 0 d’altra ttairga
fosca di grand c alte%za, il fu 0 c ompa r tj mento deeefier doperà ìo-
iat,& di forme [patioi e, & di granfio ndo,^ dibuonrdieuo^ccio-
ehefizr Ia[ho lontananza, e ì venga a diminuir e alquanto,& et cor
tifpotydev all occhio da hfisot , 0- j (Umilmente fe fi vorrà ornar de
pittura.,ella vuol e^ssr ai co,(e foste conforme aitai grandezza 1
lo/iLo?ian'Z,a,& quefia pitturafidette far più tofia di chiaro G&fcu-
to,chedkpiii co lori, pere he le opere hanno maggior forzai $ue-
pÌo> hattnfy co-jt limoso. Putti i giud'.cìofs pinoti chehan fatte fimiti
cofe, ne i kuogm nobili,in Roma, m Eiorempx, in Boiogwa,^ ma fi
Rimarne nte in quefia nobiiijjtma Città , nella quale fi c&fittma più
Libro q^ v arto.
3 55
extiteri?, exhibere voluerit; in parte veftibulum ipfum refpeélant-
nonoulios Archite&iirs ordines tam appofitè effingere & infurierà
popeiytsut iocus llle m maiorem utique longitudinem extendi ab in-*
tuenuous JUdicabitiir. Et hoc Balthafarem Optici fàcuJratis tem-
peitate na tra pnmas obtinentertijappriinè aiiecutuin Elide có/èat :
qui cuna Roma? Àugmèini Chifi>amplhnini negociatorisjccenacui u
cononeitareEoiproppruidet, columnarum ,aliorunaq; Architedo-
meoruin operurn eo ardhcio Emulachra ibi coniìimit, vt perfoica-
ciiiimi ingenij uir Petrus Arednus , qui non minns pidoruna quàm
poetaruna opera acri ludicio exammare folitus erat 3 in fplendididi¬
mo ilio xdihcio imlldm ea perfeóhorem» maiorique artiEcio elalx>~
ratam piauram fefe confpexiffe pronunciarit : quanuis Vrbmaa?
Kapnaelis, quern dumauna uno ore omnes appellane opera cóplura
ibidem habeantur. Verùm quid de admiranaisingentique artificio
compoiitis Scenarum apparationibus qua^fo dicemus,qu£ Koinè ab
eodem Baithalare conitruct«£ olirn menaorantur? Ex nanqiie-, quò
ao eruditiilimo& lapientiffimo uiro minori impenfa 3 quàm c^-ters
tum ante tuoi poft ilium Scenx, perfedfir fiiemnt 3 eò magis laudan¬
do commeodanda?q, proiettò videntur . Qnamprimiìm autempa-
rietes propria afiecuti ih erintornamentaci iaqueana ìuluoer, quo
diuerns raciombus infledii incuruariq; folca:, colonbus iìlafiraada
nooisproponentur 3 dprifcis Romanorum ueftigijs neutiquam rece-
demus .* qui naria diltributionum genera tum x dificiorum tum ca-
merarum ìpiarum generibus accommodata perficere confueuerunt
ibiq; mon/tra & portenta coipplura» qualesltali groteicas appellar*
aoii-is eiitngeoanuir : quo quidem > propterfumrnaai eiufmodi pi-
diuraruin liceotianijSc ad oniatum & ad commoditatem qua ni ma-
x me ceree conducuat. Ibi namque folia, froades»fiores 3 quadrupe'
des, aues 3 & fìgurarum varias & qualefcunque perniixtionesindù*
renant. NnnnnnniuiT» prio --r-, n nìr-n •>a. _ ' r _—
. ^ uuuuuu* au ìpuj ujuu
hguris mitentata>aiias autem c^tens quibufiìam horenua deforma'
bant: ibique penicillo qualunque ad libitum effingebaac. Qui'netia
figilìum nonminqaam ex mfigni & egregio lapide, quem Cameum
appellantjuel aliud quippiam ex confimili materia^aut sdicula que»
dam>aliave Archi tettonica opera cum his permixta'Me con die né-
tur. qus quiaem omnia aut colorum varietate diilinctajaut figninis
operibus dealbata^ut clarq dumcaxat nubiloque colore coi'iftantiaj
prout pittori magis hbiierit>in tcitudmatis tetiis citra re'preheiifio-^
nem uliam apponentur» Ita namqueprobacosquoque, neteres au—
thores ohm fecilfe confpicimus>quemadmodum antiquitatnmi quo
Romo pmertìTbueihgia nobis (ìgnificant : At fipxdtor infummis
tedorum conuerhonibusimaginen^quoad rei veritatem quampro
ximè accedats effingere atque referre uoluerit; eum in Optici facui-
tate & iudicio & ufuprillare qutmmaxtmèdecer, Iudicium nem-
peineorequirimus >ut quocumque&loci& fubiedì ipfius condi-
tioni ipagfò conueiiiunt, leligere uaieat : ctelefiia namque^therea*
^ uplatilia fìmulachra longe aptiusquam terrena ibi congruere ui-
debulitur * Vlus quoque eidem accedere deb et> ut fignrarum dimi-
nutiones ea ratione perficere fciat,ut quaminsproprijslocis breuif-
iiiiirE inóitrtioiifcji propciiiocmiTì iJIsp cxticcrnic^cìclìito fsniso int£F^
ualloconfpedoproduci extendiue 3 & rei fonrram fpeciemuc ad ni-
uum referre exiltimentur * Quapropter Vrbinas Raphael % qmm iti
hacjde qiialoquimur. pidurarum ferie atq* coinpoiitione nò admi-
rancium tantummodo>nerum fingularè quoq; extitjfte ccmperimùsx
^ ^ i c neminem ai qua 1 em >ne.d um inperiorem aliqué pròr
tushabuent: quemq k3 .cumin tota pmgendi ratione mirificè prilli.
t:rit>dmmumlemper appellare confileuimas. : uir inquam hic ceier
bernmu&cum crelum ambnladoms cuìufdaribquà Angufiimis- Chi-
iius> fpkndidijhmus nempe 3 ut fuprà habim fmtdhmpuiolìffiiBiifq;
mercator 3 fibi extruendam curami, pi&uris dillinguere iutuiffer,itì
iplìslunukmm exordijs mollioresligiirasprimdm diipoloit & col-
locauit; pidurarum contradbombus feu imminutionibus > qaamwis
in hoc genere quammaxime etiam excellucdt * dedita opera lune
pr^. ermij fis, fiudiofcq .admod«m euitatis ; Verèm ehm ad cadi h-
iligituii deiade peruenit, etii Ororupi immcrtalium ibi c GiiiHuissm ,
caiieite qtuppè argumentum & loci ipii^s natura:* ibi? ihcè air'cooi-
modatumlafiruerecogkaifet ; atumen.contcmplaatibos
gracincariqj fttidens, tot .1 mininurionu ib chintiern Icabricieinq, su-
terend amiucaca tut* Quaproptc r eairuieum uclnm iàfoculisnomiii!-
li siili penami ac reiigatum tamquam mobile quoddam caHidè ibi
Sii* opera figli varrà metter akm tùlèrahiie chele far-
me sfondate kfuot campi fsan dì azj®ro> come cofa trasparì *£e
& àxfi *eggal'aere > ma che le r&fs firn* name daqmkh t f&-
gl$am, a grate fette aceià ma pah ih# le ‘fifone fofpejt m mìa, &
[empi* ebete ernia , &-dtm & dire
jorWft, farsim& nubi dì , È^matsss^ìà èt%e a tnte fiaoiù
& colorum moneta uarietate,ut ad tieritatem iigmentumillud qua
proxime accedere exiftimetur- Quinimo toria» opus preclare id¬
eò egregie^; refpondet a ut ambulano trmmphalis potitss emufdam
apparauonis>qi2àm perpetua pintura parieti mduàa- fpec km exili-
beat referatq, * Qnàd li opus non hoc compelicori} artifidoded Sa 3-
pliei quadani ratione fuprema ambolatioois tdtudo depiéba Ihhfet:
quotquotibi extantfigorae* eo A quena prxdmmmMu, eademq^ di-
fpofi tione remanente, prscipitem cafnm mimtari,St iamiam ddap-
furg propemodììm iiiderentnr, Quamobrem Ardiite&i ^uem Od-
tseb quoqmecefiariòexilkfe oportet, ci? opcraiipsotnmb. qui edili-
cijs rnanusmerre admoocreq^ folent a hmdimexkò platèe dkatur»
ablq, eros fèateatia confiiioq, niliil piorios cititi metede patietur.
De planìs atque materìatis c ostignatiombusmecnon de eamm
orna mentis* Cap* XII.
lingua runique
diutr-
p£L V OUDINE COMPOS l TO
;
. „ ______ v .. _ ' e > che iucundiorque reddatur. Haud fecus edam fi piétuns mualceraow
dotte faranno forme mediocre finn fatte pitture di mediocre gran- tabulata illullranda illummandaque proponentur
dZecofi approjji mando fi piti ai cenno finn mtnuite ancor le diores, tabulatorumqueupforumm^dC po
pimre.Onde (ffaranno tali,che per tutte le vie fi potranno co?w-
prenderefen^a faticar troppo la vttta, & ad ima fola occhiata fi ‘ CQ l ^ rc ut ] que debent. Sic enim & mm quandam maiorem
comprenda tutta l’opera;laqualfaM di fogliami dinerp,di chioccio ^ pnE feferre videntur;& hunc morem nempe celebres pi&ores
le di piu maniere,di variati gropp amenti: difgurette, di fogliami, 0II ,, 1£S fq U i cim giie pidturis confimiiibus oble&ati fiierunt, preclari s
& dì animali mefcolati infieme : & fopra ì tal compartimenti ci vrbiba s,vc Rom^Florenti^Bonomae 5 yenetijfque pr^erum,
vuole nan diferettione& gran gmdicio.per non collocare due fre- j n qua qmdem ampliffima aiutate plura qua reaiquisomnibus -
luvmfirJlvno a iMo. Ma afprcffo vn fogliame, è da feV.Ì inteftma opera p«*to
metter VMchioccwla.oucrovn grappamelo,poi vnagrottefea de propter ' Pk“^ u | (ep “a|' C o n ipi c i l intur:inmedijsquefpatij&velqua-
avare animali * un fnaliarne* fa coti venir variando le nulloqae colore nepicta cuup^ ^
cofe per non >
r
f... .
lilillisi
tPP®i
ssauìSfc
: b "S ? s ;
SÈiÉÉwM
Open di legume per ornamento del Cielo della Libraria fo*
fndetta.
LIBRO <^V ARTO.
35
/
r
tassi
DELL' ORDINE COMPOSITO
Ug:»YCi:s -Mioavert'ws parte.deli: ornamento della fabrìca , Cùm hpttmuai asnènjtatcsad^difidorunrornaturahaudparum
per iicbequt'fie quattro figure differenti qui fono , fono per coni _ certe coiiducant,idcirco nos-quatuor fubfcripris hifce defignationi*
ptàrtimentid’efji gìardini>utif ora ebeper óltre ccfepctrebbcno fer. bus uarias diiierentefq.horcoram ipforum diitribu rione s fignifìcan-
tiìre 3 oltra li due liberimi qui addietro 5 che a tal proposto fono , Gas nunc propQiimtius,etflearuniufus ad a)ia quoque transferri per
jri i * • -r ' * J J ~. quarti commode pellet- OujtietianiLabvruithcs duos taiiiauam
ftoRofifohurc^frinceaccommQa^tòs.incftiirtf^isiutiaju.nuisatquc.diiiacauimus. * " - m
LIBRO QJT A R.T0. 35J
Wmm
ma
«Pw,
mm$
$8m
iz %
DELL* ORDINE COMPOSITO
j6d
«ImU
m*èm
«gap
mmm
mm Wm
mmem
KKfCTC
ms&Si
'■A ì£m
V-V' H.-a frJ
?-%> \\': M
- a^ìA »•*•?-vv>;Vi
*5 i^y.; 'Kv'-f 'ir'S/fi ^^4^7-£vj
g^HgggÉH^g
w i Tijfi »» . . « — „ - "
Eri®
kù.Uà.a<StfjM
:znxrzm
•^T-f^'% <> f'- i *“‘ v \ '** j‘\ v "'« -
3 Vé
•* -•“*'*'— : -v, ^ ' •■>% . j/’:
* '. -• A .■ <-• - ■* ,-«■-. >V>« . -.->* « - /
g? V^ 4 -à^%^Y r ò &
_ V i-, 4BT*?$■'•*'{-* ■' y. ?
*///&/&,
L I B
R O Q^V A R T O.
g&sg
faejjrtc?.
« Ss
■MHBB
aaw
rm*m'**m
^^assasEi*^
r=o*»"-53J
5s'MGB£B / ~'££
■» ■
h
>-,!
ffì
W~
a
a~: /3
3 ^
DELL 5 ORDINE COMPOSITO
SSSS2SS2SS2
iMimfliimmnwroiimiufflinniuiBiifiw
LIBRO
R T O.
3' é 3
3 <4
DELL’ ORDINE COMPOSITO
Dettarmi delti enfiate nobili, & ignobili. Cap.xiìL
Al l'Architetto fi e onuiene ancora lo hauer cognizione nelge¬
nerale delle a:mi, che fono parte de II'ornamento della fabrica : ac'
ciò non fi facciano falfe,e che lefappìdar il fuo luogo conueniente,
De proprijs nobilium Ignobiliumque familiarum infignibus.
Cap. xlll .
Architedum communiorem etià infìgnium ? qux ad sedificiorum
ornatumnon parum opitulantur, cognicionem habere expedit : ne
vel in falfa conititutione,vei m malè drflributa collocatane turpiter
diete de II'.Architettura già f: ah Ulta,e dell'honor deli.Architetto , iene initruda>vt ea vel auferre vel tranfponere deinde oporteretrhu-
Non u ò,ne deus vnhuomo bafio, e non noto valer fi dell'Arma d' iufcetftodi innouationes permutationeiq.tum Architeduris iam fta-
vnacafuta nobile.così come eneo nonpotrebbe vn mercatante, vn bllltIS «onfimMcifq. penneommod*, tum Architedis infuper jgno-
artefice r Uerfi delfine di vr. altro legale & approbato, o mina- m f lx at< ì ^decori forent Nec etimi pnuato alieni ulto Principi*
* L . i.rcn rv n é tr rr * 1 infigne arroganter Cidi tribuere fas elle arbitramur : alias nanq; pe~
tante y anefree che ,r fiifie. ^uefia condii fiori fifa, cioè ciafcuw na contumax iile elTet mukandus, & lupplicio aliquo propter csetè-
puopigliarli vn Armapur che non pigli quella del fuo Signore , forum audadam retundendam compnmendamq. afficiendus • Nec
item ìnfimi ignotiq. hómineshoneftarumfamiliarum infignia fìbi
temere afeifeent : ficut nec inter eos, qui in mercatorum artifìcum-
ve ordmem aliquem cooptami ur , vnius fìgnum alterum libi capere
kg.es permittunt. Iiludautem fummatim nunc colligamus, quòd
ctaqi quodiibet infigne libi deligendi libera expeditaq. condonatur
iucultasj Principis tamen,ut didum iam fuit-regio infignipofthabi-
~ r to acderdi&o: nifi fortafie Printeps ilk foitiffimum aliqué virum
l Architetto ancor f«per qusjzo.chevolendofi far vn'Arma nona, p r op:tr ampliffima- merita>publico titulo elogioq; fnperaddito > ci-
non la comporti falfa, pevcioche hauendofi a fare sbarre, o lifte, o traq; vliam ipiius otfeniionem, proprio inilgrii honeilare iiluiiriq-
altre cofe, non fi conmene metallofopra metallo, ne colore fopra remq; reddere voluiifet. Nec artifices itermruiiici, fordidiq; homi-
colore,come farla loro fopra l'argento,o argento fopra loro,o roffo tic s armorum infigma,quemadniodum clypeos, aliaq. confìmilia li¬
bi profedò viurpabunt : uerùm infima hsc hominum genera notas
imprefiionefq. à proprijs nobilium infignibus varias difiìmilefque
ohtinebunt » fdqunprimis attendito 3 nè quifquam loco hnmili ob-
feuroq, genere natus proprio mfigni galeam feu conum > peculiare
nobiiitatis indicium,quandoq> liiperaddat. Qiiinetiamid Archite-
dum memoria mandare oporter, ne 3 fi nouum infigne ei confcruen-
re,non è lecito di fare v ri Aquila fopra vn fiore , qutjh non è il fuo dum fbrfitan proponetur,imprudens faiiìtatem aliquà ibi induxifse
luogo^ma fopra la preda fi bene, onero con tale aperte vna animai redarguatur . Si namq.lines,aut interualla, aliave confimilia in me-
i i O ■' T 4 l J v ^ *0 9 * w #.
eccettofe ella nonfuff e da quel donata conp;mlegio,ne con pregili-
dicio dì quei tale,di chi è l'Arma * TSfon poffon li artefici,e li vil¬
lani, eie altre genti bajfe vfare Arme,cerne feudi- & altre filmili :
quelli tali hanno hauer e fegnì, e marchi differenti dalle Arme no¬
bili, & in ogni cafo quello,che non è nobile,fopra dell Arma fui ,
non dette vfare il cimiero fogno conuenientefoto allo nobiltà Deue
, r ✓ r i O - * d- J i 9 JJ
fopra agurro,ne verde fopra negro, fe'l feudo adunque farà di me¬
tallo,e quello che ci va dentro deue effer di colore, e così per il con
trario : li vccelli, ipefei, li animali terrestri, che vanno nelle Ar~
mi deue no ejfer peflifecondo Urtatura loro ,vno v ocello non acqua'
t ile, in acqua non fi conuìene,ne vn pefee fopra vn arbore, oin ac
i Qrfoyil Tigre, il Leopardo, & altrilimili, in atto mordace, & il aggludnaritur>fingulorum naturis propria accommodatacploca for-
pià feroce conveniente la naturafua : il Cauallojaitando,o correli- tìentur.Nec enim auissnifi fluuialis forte marinave eittiteribin aquis
do, & in ciaf cimo moto de animali,
me parte pià nobile vadi inntnti
piano,e così con il confrontar fi con la ‘pqa tur a,non fifa rà lArma ciilini^ aids ìocus hic certe videtur : At fijlìatnprsediE unguibus in-
^***.^**»*.*»*»/ -- 2 -------- *-O — *
più rapprefnta laluce, quello e più eccellente : e per iato finirla- kofénatur^* qiiam prò uiribus emulati debemusj quammaximè aa
• - • in dn e collo- uerfetur atqus repugnec, fiiilum proredo & menaax infigne conili
mo il Sole,che è corpo più lumiqofo degli altri : perciò deue collo'
carfi i n più nohil luogo : per il roffo il Fuoco, elemento più nobile
tueiet. Nec id edam fiiem io prtetereundum exiiHmamus 3 homiut?
.. . - ... . M . - nempe&animantium,qua:3pfisinrerunairinfign:bus 3 fimulacrain
di tutti, e piu luminofo dipoi il Sole :per fa^itrrc le elemento Ae- n0 bi!iores formas fpeciefq.> & qu.^ eorum vitti' ac forucudinem ma¬
rco ,ptril bianco quello dell Acqua. Ecofiglialtriperliqualifi ” ’ '' r>. t • . ^ r
gis oitendunt,ei{e componrnda. Prifci namque Reges feeptro ? &
ciiademate inldrudos > Pontifìces keris veftibus fummiq. facerdoti)
ornamentis amidos Imperatores armorum fplédore ftrepkuq. ter-
ribiIes>aliofq- deiticeps, prout fìnguìoritm ordo conditioq. requirit,
excultos deformare folebant. Feras item, quemadmodum Leones,
VrfosjTigros,Pantherasj Pardofq., fstuaque eiufinodi a imantia m
irruendum> 4 morfufq. parantium, necnoninnatam 'ngenitamqjfibi
... * - feritatene oftendentiumfpecièm aptifìimc componemus.Equis prò
fo il cielo, quello che è verfo la man defìra, e quello di m e% 7 ~o, nel terea laltantium aut currentium imago perbeUè conueniet. In ani-
muro, quella è lapartedeflra,cheanoi mirando fa la finiiIra,quel mantium autem motionibus imkàdis, pes dexter tanquam nobili or
le dentro degli edifici vari di altro modo : l'Arma del Trencipe finita) vtique praiferetur. Agnum hurni molliter meedentem expa-
igura la T erra,vengono dietro a quelli, come il verde per rapprc
fèntarfi i campi fertili, iprati, taprimauera la giousntu dell bue-
mo: il negro che rapprefenta le tenebre è il più infimo, e men nobi¬
le di tutti fe ben è piu potente de gli altri per ejfer atto ad ojfufcar,
e cancellar tutti i colori indifferentemente, I luoghi piu nobili ve
gli edificipercollocarui l Armi fono tre, quello che è piu alto ver
; Danno > °h ra \ ornamento alle- nobilitatifq. ratio nobis debet effe cognita atque perfpeda •
ella parte d'efio,doue e fojta, rgodores namque nobihores in il] uftrion bus proiettò quàm ignobi-
aipcio y quefla vtihta,cheprouano qut uapanc a qwyumc c \*vs**> ilolores narnque nobiliores in illultrionbus proietto qu"
ejierdelpadron dell Arme, e conque[h generai cognitione l Ar- Iiore$>& magis confpicuis fed.bus difponentur. Ha aerò certiflima
chitetto non errara in queliti parte . colorum diltinòtio fole: aitai 3 ut quicumq.ad lucisfulgorempro-
pius accedunt, ijs, quii luminis claritate longius reccdunt,excellcntiores femj>erpr^ftantiorefqnudicentur. Aureus color igitur,
propterea quòd ^olem corporum omnium fplendidiflimum , & quammaximè luminofum imitatur, nobihori loca iure optimo
ifatuetur. HuicPheniceusj " * 1 r * ~ n ^ "
dp Soleque potiffimum exe, t _
bis reterre exiftimantur. Alijque epiores pp___ . * . . - . - . . . _
ficandis accommodati fuerunt : Viridis nanque campos, faltus> prata,coIlefq. defignat di raion yernum anni tempu s ? ìpiamqu .
1UIIWCV4U4UUJU paiuumjiummiiqnaquearious propnr-pavi 4 . ***“&—. —.
in medio demum ièatuitur & collocatur.Dexteram parieds e&m nuncuparrms>quar nobis contemplantibus nniitra videtur . Iti iti.
terioribus autem atdifìcijs, infigniadifferentes quippefitusac pofitiones obtinebunt. Regium etcnim Principismfigne domini
diuniipfarum infignifupei r ‘ " ' -
fiftent, uel ad dexteram di
do àc uemiftatern ea afferre pcrfpiciuntur > uerùm' ului quoq. ... - -— - - .* . . - . . ,
infignis ipfìus infpeftione mox certiores reddamur. Et de itlfignibusj ne Architeétus hi eorum conformatione imprudens quan¬
do 3 ue labatur,cra(fa. q uadam Minerua tot dida fufficiant •
J
Aaa
-J
4 , .
r Utili che quefa pagina rctHbianca 3 mièpiaciuteperni la
forre Unir omacafatta in Mene di otto facete, in ciafeuna delie
quali ha ucuafculpitol* Immagine ir no degl otto tenti principali
riguarda uà là ione appreso quel renio foleuafeffiare 3 & fepra
effa torre fofe rn Tritone di B^me fignato C che iella de fra tene-
va la terga D coti la quale cottimojjo dal vento ragiratidcfi, &
fermando fi artificicfamente 3 contra il renio fpirante, dimori ratta
a gufa ,d herologio il nome 3 & il y ente figurato nella fuppofìa T or
re,come piu ampiamente nel Buficene da noi nucuamente rìficm-
fatppuoi redere, con mdtiffme altre inuentìoni , &fecrcti dell *
Urie Architettonica dal qual libro, ancorché confitta di pochi fo-
| Ihil giudichfo Architetto fé potrà ettraberc non mediocre rtilì-tà
ta 3Jpo*
Nc pagina hascvac et > Turrisn Andrcmaci Àthenis eredtsm fa-
ciebus cèto ccnfiantcm appone re ìiatiiimus^in qmbus fingulisvnius
venti principali ijnmago lculpta fuerint illuc vergeiltis.vnde ventus
efflare folebat, huius cacumini B> Tritoncm imminentemfcuìptor
fuper impofuit srreum JitteraC fignuimcuius dextera virgamlXger
fiabatjvt vento quolibct fìante miro artifìci circumduccrctur,vtper
virgsim venti cuiufque nemen & Jmmaginem in fuppofitaTurris fa¬
ci^ ex aduerfo fignum inftar foJari ofienderet vt eftufius in libello
Io: Antoni Kufconidennoper nos excuffo cfl videre, vbi plurima
quoque Archana nanqueinuenta Architedtura? cupidi non parum
proficua ducentis ckciter imma'ginibus expreffa intueri quifque
poterit.
,per le molti fluita delle figure s che in fe contiene afeendente ultimerò cir-
il Pine del qvarto libro.
■ì
QVINTO LIBRO D’ARCHITETTVRA
Y vj l o Tr a X T /' "n r% r t / \ -r> ^ v -» t -» ^ »,
De varijs facrarum i£dium forinis tum ex recendori Chriitianprum,
tum ex veteri antiquorurn miti tato.
I I B E l{, 1 7 ^ T ? S.
Roma, qvanta fvit i p s a r
';7 ; ' ’T r > r. ^ TTr f mn ’
V&mmsm
w%wfiz&
Mm
[WiWftiSiMÌiitliittj
Aaa z
• 0 <
LIBRO QUINTO DELL! TEMPII
LI 3 SJ) Qj'mTQ DE LI TEMPII
di $ebajmn Strilo .
DE SACRIS yEDIB VS SEBASTIANI SERLII
LIBER QVINTVÌ .
^ ^ t W Itivi. '4 ^ %■ JL •-'S* VJtV» •» V* ^ V»o> **•«-£-/ V 44 AV 4 hA A. A**-» T* ^ -- ^
'temamere v i fi poffonafat, almeno fin al numero di dodeci, tut- qua: ùm prasmitla fuerunc, voltuijinibus adiungcndum, & quinto io-
>i dmer(iì vnodal'alti o EtperckeUformaroconiaèU piti per- coreponencfum exiftimaremus : iddrco promiflaiam abbinerà ot-
fetta di tutta faine, io da quella cominciò. Mi conci,fi* che a piences.quotnam templorum genera «iter fefe. quammaxime ditte»
nfMemt^Upocaimtmt,operiaummieghburnì- t4 ^ explkabimusorationegum.adieaisdefìlnatiombus^clariùS
ni , nonfi comincia pu$ One] a cj o baobia del glande , ne ancheje a j^ uc patefaciemus.À rotonda autem fpliayricaque figura jtanquatn
finifcono le già cominciate , io difporrò questi mici T empij di quella q m m utll perfeétiliima>pnma fumemus exordia.Verùm cum ceni
piccolezzachefaràpofftbile , accioche con minor fpefa, & più, poribus hifce aul* proptertidei infirmitatemimbecillitatemque 3 auc
hreuitkdì tempo fi pò (fino condurre al fine. il diametro adunque propter munodiciim profufumque pecuniarum amoreirbnuUas ma-
dlquejìq qui a lato dimostrato in pianta, farà piedi Ix. & altrro gnificas fiimptuofas ve facrarum ardium conftrudiones homines ag-
tàto lafua altera ne la parte interiore. La grofie^a del muro fa - grediantun quine ciani llqus cemplorum mnaamenta a fuperiono.
ya la quarta pa.teiddiam Aro, cioè pi . , n - pen f aram magnitudine perterritis exitum deinde nullamque perfe-
mente inejfa'grafferà vipoffino capir le capelle, la latitudined? £^ oncm conio quantur : hac nos periuafi catione tempia haecnoflrà
iequàli farà piedi, xìi.finqa li nicchi da li lati , & la longitudine an g U <lionbtis 5 quantum fcilicet firu&urarum eiufmodi genus parie *
con tutto lo nicchio grande , dotte è l aitare, fi farà de piedi, xvh £ ur , finib. cladere ac definire enitemurj vt & minori pecuniarum ia-
Ma per yifpaymiar chél murò non fia co fi fia materiale , vj fifa - dlura,& breùiori tempore ea nimirum compier! abfoluiqiìe polline.
ranno quei nicchi diffegnati ne la parte di fuori fra le capelle ila Templi igiturjcuius Ichnographiam fub (cripta m intuens? diàmeter
latitudine dei quali tara dipiedi, xv, Et quello Tempio Iellato da pedalx. produckur longitudinemmecnon tantundem interiori quo-
terra, y.grjper lo meno, ne fifara orlon Iettandolo affé pi» . V* altitudim tnbuetur. Panetis cra&mdo d«nde pedes
cola noi UoriSKani non riguardiamo>ma in qMawnquc wugu jtjui u pud.j41.uc didtu u^uituu -
lo Tempio , la fu a facciaprincipale fi metterà verfo la piazza ione- pedum xvj longitudinem vique percurrent. Veruni ne pauc s tante,
errare q farli groffi & profondila la mino, egrojfe^ K t fora qae- p ineu | 3Ein pe dum xv latitudinem perrigentur. Templum autem c
fia. Riprende la grafferà del muro che vafopra terra, & quella Ce j£ ir£ q U ; n q ue g ra dib. faltem in fublime educetur 5 neque fi altius
la in vno circolo fili quale anchorafara pofioin vn quadrato, & excitabitur,reprehendédum mehercle videbitur.Tellus nanqw
lì rì'pffn fìa mpnato vn alrro circolo % Poi fuori del circo - ^mnAric rLnrnrnit-n re naulatim attolitur excrefcitque 5 quemadmor
co-
deìcende
ìturamque»
Mos tamen
atqj ne-
M a quanto à le materie, vr a i mogmjonai,opawuu Jf v»c, elieitur; quocunqiieèmm templi‘fitruduram aggredientur, vel ad
file , vedete che ne dice V\truuio,ntlprimo libro, al quarto & iv ^ vei a j no biliorem iemitam mox eiiìs irontem dirigemus .
capitoli . De ratione autem fundàmentomm flliad piane c on 1 1 a1 3 quòcl fì c raf-
muruin uauHwunitui
iuwtitv>iuui ìunuuii. ■> aiitelligeiiduni effe arbitramur.i_i.-..dg rnfi^r^rìpfcìvr\d domum adlundamen-
fcano ordine pertradantibus,in Tufcanse bafis explicatione defenptam deiorma^i ^ > ‘ QU into de re hac
torum mateneub folididraquelaiit palufiria luiinidipraq»locafpedat/? p-ia^c. q ■"*■■ " ■ *■
CQPiofiffime dillerenteniperkgito »
Ho dmofiré» «Aadietro hpùnta del Tempio retmo > W«
a nauti fi vedeiaparte di fuori, Sr ancora quella di den tro,pe r
, co fi rotto efprefiamente . La parte didentro e Cmntbu , m
a l’ 'altezzafin.dd patimento,infino fiotto ala vo da,dimanda -
aquaich vno Cupola, & da ceni altri Catino far apiedi. Ix. La
e menadi quell'altera farà per ejfa volta, & ladra dm fa
parti e mz,a,& vna d'effe farà per la cornice, fregio, & ar-
•aue. Voi le 4. parti & mega reflantt, faranno per
colonne,con lifipi capitelli & bafe-La mifurq del tut lofi h -
vtrunque clarèperg^
mu s . Tars qu d LJimcnto ad fummam ufqueteftudmem »
5 ? 5 SStóSSSS! «g*-
DI SEBASTIAN SERLIO.
$69
mml &'&<>■ fàjedìbro, a l'órdine Corinthio\ li nìcchi frale rum^capituiis infupsr- bafibufq? fimul acceptis, altitudines metien-
i danne faranno in lapidine piedi ijij. & in altitudine, x Mialtri ruteni generis huwice commenfus quarto volumine in
f r i ii* L ,/ * ' n r * Corinthij ordinispercractatione fi eillatim à nobis deferitoti r Pn «
eh e fono al entrar dela portaianche ale tre capette Saranno vie. riimimr e. j•-icripci rep w -
yjtyttu ui,(,UMj/Hgruifficritujare nt ^ _ _ _. T v« w ^n.t c
la Sacrifìia, & intorno le habitationi 'de' Sacerdoti q'uJifaranno terior interiori coronici periimilis erit : membra tamen*,^vt'ab im-
talmente propinqui al Tempio } che pervna via coperta, vadino da ^ rium uentorùmq; iniunjs diutius fefe incoiameli tueaturjformofìo-
l’vno a l’altrO’De laporta & altri ornamentici trouaramofempre 1 ^ ntIicetu r* Qìt anu js autem faceIlum>quod ianu$ è regio-*
le forme & le mifurc. Le mifuredeUe colonne & de capitelli han - ^ £ aud inc ? miI ? odè V lidcm exhibe-
no da farf, fecondo le mìfarechefonoaugnate alle colonne poflenel aperto & iàpropat’do foret/n mediS r£fus'^exciSrf comparì ’ 1
principio deliìitarto lèro.Vcube effendo la colonna Ranca 0 lo-,- rique poifet. Nec illud te quicq" =>« ^ . _. . , P. a ~
facrano.perfonanteque turre,pi
rumque domicilijs effe deftituti
wfrne, " toepentem, fymmetria: utique memores,in aitimi ibi educemùs-'&
- r , ■ facrariumfubturnappofitecollocabimus; & facerdòtum diiipi-V«
ria eircumcirca ita diftnbuemus, vt ìpfi tempio proxima aides naéd ad fefe mutuò conueniendos per fecretos teflnfn Vali¬
si 1 queant. Ianu* delude csterorumque onuraentorum forate, proprijque commenfus/acilè quidem expedientur' rd? m ~
narum autem eapitulorumque moduli ex ijs, qu*.quarti libri nudo de columnarum menfuris i nobis tradita confcrinraìvfi? ~
moxpatefient.SiemmcolumaammìpfarumratioéDorico, vel Ionico, velCorinthio,nelCOmpofito cenere deduS-’,^ j
quartum librimi neceilano erit contugiendum : proprijque /mgulorum ordinimi comajenfus, prout asdificiorum diuerfìrac Arf d
^itauentj maetamquao; ex vb^tnmo tonte haunentur. umenitas ettla-
37®
LIBRO QV1NT0 DJELU TEMPII
•KtiUpufsat/i etiti hadiptoflratv yn Tempio rotondo, affai ìlotundi tpmpU ftrudt’jrjiri ,, facellorutn infuper incomitatu infi-
tornio,ma fpn quattro capettefuor; a efjfl monéta , i)oe tre capei- nem p . ve ihbulo faceili vnius ratipnem pbtmente l extra
le y $r l mm*fu4 che fa il mede fimo effetto . fra qmfite 4 captile ro - irac ji tat Ì3Ìpf] US ambitumproferentar. Inter delubraautem h*c
yifiono 4. nicchi, quali fertur anno per capettechi vorrà ,/ì che fa. qu-t iior^quat uor {capirò leu conche mediar conftitaentur>qua: face!
ramo f altari, lì diametro di quello Tempioì piedi dtret- jpru n uiinn atque oppprtuoitatem haud contemnendam certè ex-
tanto la fitta alce^Tg, Lag/ofìe^a del muro jaràlay, par pe del hibeouiioadeò vtfeptem arar excitari perquàm .commode pprerimt
diametro . La Latitarne delle captile,piedi 12, percolato, altra Tempii huwfcp diameter in pedes xiviij vtique c ^umt,n^cnQnalU-
- - •* * ■ r " - - tudini taatimdempariter tribLiemnParietiscramtudo iepnmamijT
Andine vn apertura, /o diametro della quale fi farà iella 5. par/e J^m (òxtientuoQuadrara quidem deiubra * lateribus iuqs qfqm ac
di quello dei Tempio,facendoli dippi [opra vnaiaiiterna , cr cowe [>eneficium acquirente At medius templi ipfius ambitusa fummar te-
hòdetto degli altri . Sempre faro di parere ch'ogni edificio fia le - itudinis apertjone fydcreum JuiTjen accipiet atque combioet ; cuius
Moda terra,cioè tifino pammmtp&n a qualche gradi, che quanto quidem apertioms diameter quintam qimetientis tempii totius por
fcràpmleum.tamo fàatgihftf tifa* che li,gradi[tanedi- SSi’^^coSteSSbtoTI'f^adS&feper-
fpari,acuoibe gli [applicanti cominciando a (dire culptedc defìro, J dd)toque)E , autem fentendse perpetuò adhsbimus , vt iacrarum
efifii ancora eolpiede d.eftyofirjtrouwo qlpiano del Tempio. Quello ■ J?( j iuin p au j me nta,gradibu$ aliquot interie&is > inaltum excitanda
vuole yitruuio nel fino Ter 7^ libro, doue parla di T empijUcrij '^ttollendaque exifhmemus ; quo e nini pauimentum è tdinre ad ai-
Morafe’l paefiefiaràpriuo d'acque, (fi humidìtati^ fiotto questo 7 e- ticra conicendet>eò meiius utique refpQndebit. Id tamen $difican-
'ptO * _ 1 ' _— -c- n,-\r~...-rr _*._nrcrpn-jrinnp«imn3ri numero ieniner conr
^ * YP * W ^ J **' 2 * * ,r * V • _ q ’ f,- •• - • IJ g vi vi V."./ 1 i 1;V V 1 *.»-* V • J * ’* ■* À % i , I /• " ■'
'z potrà fare alcuni oratori}, ma che fia cfpreffamcnte fiotto gra tes inprimis curabunt ? ut gradatione? impari numero iemper con--
pena prohìbito al fello muliebre a non entrami dentro yperebe io so ftituantur ; ut fupplicaturi viddicet, cum a dextro pede a.cennom'i
fané diUQtfygfa attempate . E perchegli angoli muttano jempre a ^ f erm onem ìnftituens, darè aamodum protulifie videtur.Verum
molte immpnditU ; io lodo [e riquadri quefio T empio da vn muro cn j mu€r 5 f t regio ficca? mimmeque vda extitent,ima quardam con-
di tanta altera quanto faranno li gradi ,accÌGcbe facilmente non c ] au ia 3 quse oratoria vulgo nuncupanturdubtejiipji ijpmis folo abdi-
vifipoffi entrare, & quefii luoghifieyuirannoper cimittrio . tè conitruenturi mulieribus?ne fubterranea Ilari clanddtinaque loca
ingrediantur? graui pgna impofìta? multaque irrogata? nec enim harc temere aut inconiultò à nobi? eftutìuntur. At eiqfmqdi cu-
mculi facerdotibus natuq; gran.dioribus viris, qui De.um acriter medita ntur & fummopere coluntjdumtaxat patebunt 3 eoru adim
.cseteris vetito atque feclufo. Quoniam autem ardificjorum angùli ad pbfcoenos illiberalefque aètus homines aliicere iolent» vt te-
plum hoc quadrato pariete ad graduurn altitudineoi pertingente circundetur?& vndiq concludatur?nobis quammaxime P^°ba-
retur: ne fcilicet tam facile expediteq. adeum o.mnes admit crentur* Vacua autem huiufcemodi loca bultuan^ leu lepuicnretfó
quse Cimiteria vulgo dicuntur > perquam commodè mferuient.
DI M. SEBASTIAN SERLIO.
'*> -"r* »
r/ 1
la parte dìfuori s & anco dì dentro del Tempio rotondo qui ad- InterionVexteriQriq, fphmci templi Ichnographia hactcnus de -
Ut ro dimojlratainpianta fi vede qui imam, di fuori , & di den- monftrata.tam iatimam quàm extimam templi eiufdem ,quod eoa-
irò,per effer còli rotto aposla. L’alteZZ* di dalpait mento fult ò ita.prout vides.difiunximus ac feparauimns, Orchographiam
fikfottoUvc^ari-ciuàntoUpiila^kJ, cìoìpìedi 48. ti modo tibi coi^picieiidampropommus. A pauiraènto quidem ad
meta fi dar a akavóiita^cht^ara dimezzocircoio, ne lapimmita duii aequahs omniixo conftituettir » inpedesenim xlviij excitabitur
(ietta quale fi far a vn apertura per dar lue e all edificio jil diametro a tque attolietur j parteque dimidia teitudinis hemicyclo attributa »
di quella fin fatto U 5. parte delfuo diametro ; Et fopraefjaaper- in eius vertice ad ajdifìaum illuminàdum apertio quidam e ffodie-
iura,fifaccia vna lanterna ferrata divetrfeoperta dipiombo ,oaU tur 3 cuius diameter quintana diametri templi ipfius pordonem ex-
tra materia,come qui a latofi dìmoflra. Sotto il nafeimento della plebit. Saprà aperdoaem autem tholum > quem nos laternam ap-
volta,fard la cornice formata a punto, cornee Imposta dedi archi Palare eonfueuimus 3 vitreis fpGcularibus claufum & vndique feptu,
Ionici àdtheatro di Marcello "la quale fi troica nel mio Quarto li - necno ? P^bo,fme alia quacumque-materia, prout ex defignatio-
b o> Ilo m Ionico. L altera di quefla cornice, far a due piedi, e r ] ente teitudine coronix ad ineumbs lonicorum arcuum in Marcel-
mclo, e girata intorno al T empio, ma doue faranno gli pdajlri di | j t heau-o cxtantisjquam quarto volumine in Ionico ordine à nouis
bajjorilìeuo ,fifardrìfaltare dalplinthoin giù > eferuiràper capi- deicriptam comperies 5 exad:am fimilitudinem formabitur atque di¬
letti, ma lo plintho, & il cimatìo vogliono correre fenza rifatto, fìngetur. Coronix hxc bipedalem ac femis altitudinem obtinens >
quantunque ioper inaduertenz.a l'habbia fatto rifatture con tutti templum circumcirca tamquam iafeia quidam conftringet & com-
limembri. La latitudine de ipilallrìfi farà di irepiedi, cmcz.o . pieétscur, Verùm ubi pila: modice prominentes, & humiMiusex-
La latitudine de le "peOemaggmiJarà dipiedi tue latitudine prdfiombus ltatuentur s coronix a corona ad inferiori refihens, ca-
pie 1 zi . e fora ( come ho detto ) di quadramiaperfetta, fenza li ne q ua q U £ m certe rdìl/ent 3 fed eadem perpetuaque ratione kmpcr
nicchi doue fono gli altari. I lumi di effe capette Jone dalli lati, co- p^ogredie ritur 3 celi nos ea cum membris omnibus redlientia ksapru-
me fivede nellaparte didentro,& in quella di fuori, le 4. piccole denta* hi e deiignauimus . Pila; fìngulte tripedalem femifque latititi
capette faranno in latitudine piedi 9. & in altitudine piedi 15. e dinem lomencur. Maiora quidem delubra pedum duodeiuim lati-
TTfT r rT CCd ri M»"-. modu-ntum ex uucnori,cum edam ex «tenori OKhographia qui-
re,&/opra lemme,fipotran fategli parapetti d, verghe di ferro, ^ perfolàre va i et ,Solares radios utique excipiei* . QSamor dein-
tulli T/I i'fitìPvttAV/l nel *7-0whist fi r/iv/t rii AtteU/* * *■ r n _ . . J _1^ __ __1 _
migliore, & doue lafcrittura mancafìe, gli piccoli piedi che fom esrciinfcribentur. Ternis deiubris>& veflipuìo insuper quarti delubri
neUapiarita del Tempio Suppliranno ataldiffetto. . rationem obtinéti,ruderatumquoddam fìaruminatuiiiq. prona ali-
quanrulum decliuitatepauimentumfupenlrueturjquòper i>teuiorem cqchlidem in parictis ipfìus cramtudine reudentem afceiir-
dentes demum peruenient. Supra coromces deinde plutei èferreis virgisjaut latioribus columellis coititaentiir«Summum deniq.
templù materia 3 qu*e regioni cómodior & familiariorextiteritj extrinCecus adhibita contegetur: plumoea tamen lcructura rehquis
tegumentorinn fpeciebus longè pr^ltabit. Quòd fi non omnes figillatim commemus oratione periecuti compiexique fuenmus “
esigui pedum modulh quosin templi vefiigio defenptos intuerisioratioais defedtui mox opitulabuntui atqu e auceurrent.
p.ao.
37 1
LIBRO QVINT0 DELL! TEMPII
jfpprePo la rotondità ferfitta, le forme ornli fono più Vicini a Rotunditatè pwftaMfc «
,„u, fr ,,ì *w ”*»" jr&r.t&rt 5S*s ssss^Wsssas a
latitudine del quale [ara piedi 49. ér la longitudine piedi 66. La H de$ ^ lat J m do,& in pedes Ixvj longitudo utique excurret>Pa-
grojìe^a dei muri fi farà de piedi 8. dentro de’ qualifaranno le ncmm cra Hìtudo odopeda hs conftituetur, intra quos nonnulla in-
capclle.beriche non moltofpatiofe, maferuìxanno affai,per non ef~ g re dientur faceJla:qusc etfi haud latius expatiantur, cura tamen nul*
ferferrate. L'apertura delle duecapelle maggiori, piedi 20. e me- j, s ardentur fiue coanguftentur claufuris 5 ufui fatis fuperque fòre vi¬
ro, entro delle quali dalli fuoi lati,vanno due mcchi,che faran lar- debuntur. Bina malora delubra,pedum xx ferpisque apertionem ii-
ibi piedi 4 Quejla apertura è diuifa da due colonne tonde, & due gillatim expjebunt:; Scapharque bine,qua rum Angui* quadrupeda es
me'zp. L intercolunnio di mez*o , fi far a de piedi 7. e rne^o. min craifitudo fefquipedalis exiftit,media abfcinditur atque fecatur
dalli lati finnpiedi 4. & vn quarto . Qjuefiecapede baueranno tre ^ U2E q Ue vtrobique in lateribus fem icoi umnse con furgent» Mediatiti m
fineflre per ciafcuna, quella dimeno farà larga 6 piedi, quelle dalli q Ulc | efn ìntercoiuinurain in pedes feptenos* dimidium }ue pr arte rea
lati,piedi l La capelli in fronte a l’altare, farà in latitudine piedi extéditunQua; vero in lateribus utrinquc extant intercolumnia qua-
1 entra nel muro,piedi 6. battendoglinicchi come le maggio - driipedalia>quadrante infuper addito>exittent. Horum autera delu-
ri,& vnafineflrafopra i altarelarga piedif. Le quattro capette brorum utrunquetrium teneftrarum a.p^tioni us exhilarabitur at
fra que1 n «Li t „ L li que nitefcebqiiamm media fexpedalis,& laterana tnpedales vtiq,
nicchi.
da terra 5. gradi almeno, & efjendopiu lenito , haueràpm hello bus iamiam commemoratis expoiiaique acJuoris mtaia ìmeriauei»
affetto. La latitudine dellaportafa àó.piedi,&Jaraornata da inhenacyclifonnamac ambitom ciromcuMunttlin^laqi^cecana!-
quattro colonne piane, di opera Corimbia, &MI entrata di effa ars fupenneum-
jaranno due nicchi, come neWdtre capette, &jecondo quel chef ^ nt£m feneftram qn adrupedali latitudine fortientùnQualiiiis auté
vede nella pianta qui di fotto. omnibus delubris & farei hs proprio lumme exuberannbus acreful-
gentibu$ 3 medium quoque tempi ura fatis^fiiperque lucis habiturum uidcretur : ut tamen ipiendidiilimiim ìliud & quammaximè
luminofutn reddamr,alise adhuc feneftrarura apertiones facellis fuperioresrperfodientur? templique ìpfius pauimentum qumqfce
faltem gradibus i terra in fubiime e d u c e tur. Qu ò d fi altius adhuc rahirget, meundiorern mmirum & tormoiiorem prx e ere a
pedum.Ianua demdra fex pedam latitudine firìietur,& pilis quaternis Corinthio opereperfedis dabotataque ìnfrruCta appare-
DÌt;moxque in eius ingrelfu adituque bina? fcaph^i quemadm odami in facccllisj& prGut ex fubieòta couuat Ichnographiaj v o-
bique in lateribus reìiaent ac collòcantur.
DI SEB ASTI A N SERLIO
375
* a Silura qui lotto dimoìh'it.i,rapp' efent<i lapr/te intcriore del Subfcripta figura interiorem ouati Templi Orthographiam pro-
LooukLkpianta del qual è qui ad.etro.L’altera di qucP.o pomt,cmus Ichnographiam iam antea demonftrauunus. Eius quidé
j uà latitudine,& coji delpammettp a .afummita delia co t mcef ra to autem ac j fummam coronicem pedes xxiij. mtercedunt : quibus in
piedi xXiii. i quali faranno dimfi in cinque parti eguali, & ma di q U i na a*qua fegmenta diftributis > eorum vnum coronici » zophoro*
c nc fi darà alla cornice /regio y&arcbìtr atte ipoi le quattro rettati- epiftylioque coniun&im reddetur, & quatuor reliqua pilarum facel-
u franno per l'alte zga delie colonne piane che diuidono le captile* la diitinguentium altitudines metientur. Propri; deinde commenfiis
T ev articolar, mifure fi freneranno nel mio quarto Libro alt ordine quarto volumine in Corinthii ordinis pertrattatione figillatim à no-
mLthio ter efier quello Tempio tutto d opera Cor mina.Quanto bis deferiti compenentur : huiufee enim templi ftriidura è Corin-
nìo dì mego far* piedi vii • e mego , quel, a Ih ai piedi tv, <£, vn m ìdioque prasterea conila bunt ; qua? vero in iateribus itatuuntur»
quarto. La groffegga delie colonne^ tonde jia ynpiede e mezo, & le quadrupeaalia>quarta parte infuper addita> exiftent : Rotunde co-
mege colonne faranno per la metà,che farà in tutto piedi xx. eme • lumna?lefquipedalcm , femicolumnseque dimidiam crailìtudinem
benché nella pianta io non habbia dimottrato quefieìnege co- obtinebunt ,* adeò vt lingula? integrarne delubrorum apertiones ex
lorne tonde,quefio è fiato per inauertenz^a. if atteggi di quefie co- vicenis pedibus,dimidioquc praterea conftituentur. In iuperiori au-*
fanne farà piedi xvt. £ atterga deWarchhraue fi farà d'vn piede,& tcm x Ichnographia femicolumnaru delìgnationes imprudente!• quip-
frane che cinge mto> no d tempio ,& dalf pra e t %e oriti - arcus defuper innitetur,cuius vertex ad imam vfquc epiftylij
thio,fc prenderà Informa con le mifure il queste colonne tonde. La templum circumambientis compledtentifque partem educetur : ro-
porta, come hò detto di fopra,farà ornata di quattro colonne piane, tundarumque eiufmodi columnarum formai? modulique ex eodem*
della medefima forma egrandegza che fono quelle di dentro,fopra quem modo adduxirnus>Corinthio ordine deducentur. Ianua>quem-
le anali fi metterà la medema cornicela forma della porta frà y n admodum fuprà edam diximus , quatuor planis columnis forma
a ... « . i. _„ t 1 *_i_ j* ma crntfnr^tnpnnp infYMnnrihnc mlnmntc Omninn APr/Imtlf PYOt*-
- ----- - - - |' a . , nua?quetormamarcumpilis duabusplanisiuxta planasipfascolum-
mente, facendo te fine tt re fopr ah cornici ve modod m J to, & nas innitentemaptabitur & componetur- Templi huiufee ca?Ium ele-
con quelli ornamenti che algmdiciofo Architetto pareranno come* gantius adhuc^quàm hic defignatumus>exornan expolirique poterit;
neuoli,coprendo effe Tempio di piombo , la qual copertura tornarà feneftris>prout oftenfum iam fuit, fupra coronices extruéiisjijfqi or-
meglio che d'aftra materia, per coprir bene le fineftre che in detta namentis 3 qus Architelo magis congruere videbuntur ^ excogitatis
copertura vengono a finire , atque repertis. Quinetiam ex plumbo magis quàm ex alia quacunq;
‘ a * materia fummum ipfum templum tegeudum atque cooperiendmu
exiftimamusjvt fuperiorum videlicet feneftrarum> qua? eò pertinguntjinuolucra ac tegumenta finruora validioraque exiftant.
P*I7
- .
&ZZ-
It,.
57 ^
LIBRO QVINTO DELL! TEMPII
La forma Tentkagona,ckè de cinque latij molto difficile a far ■- Fe.nt?gona %ora 3 ex quinquene mpe lateribus cqnftituta, in zóm
ne cofacomfpondme, peicmhi le in tuo dei lati fi farà pena, a ftru&uns difticikorcm mmirum ntc concinnarli admodum prafkìt
l'incontro di quello Tifi iwaarà vn\angelo,ccfa che non ecctnpor- iy^imetnam ; in qucuis e rum laterum isnua cobccabitur ac ftatue-
S.’SlSiftSS.Ssssss
di questa forma , ho voluto ihe L parte difuotifia di 5 .lati , & «junive et nlent.ISos tamen figurami hanc ad vium deducere cuprien-
,quella di dentro di 1 o.Laquaì ccfa torna ajjat ktne,pet,cke%el lato tesjpartem exttricrem quinque, interiore m àutem decem iateribus
chejcqntra la porta viene vna de le capelie maggiori.lldiametro di detexnnnaumms ac circunfcnpfìmus : cuiuimodi nempe diipcfitio-
/l ___ * f* ' . 1 t 1 I . J _ 7 7 _ ^ ^ I 1 . — A», a M L. O > J M M o M yv M.-, A 1 * ^ ^ . _ _ 1 _*__ * 1 .. ... _ _
C 4- A - ^ - 4 ---^
producetur. Malora delubrajterms icaphis tamen txceptis^in pedu
x decem-
U fa r à piedi o. Le espelle minori fi fi
r 1 , L ' * j n' j, uLuuutcìui. ivjajuid. utjuuitìjuriui^ iiépji,
gbe^,&Mwmo m kgnffe^.a del muro mii ** mw, £ Iatit „ djn£m qU oquouer(us «xcurrent : ™ uwul -
gr oh-aji far àvnnn^ocircolala latitudine■dtlqtn .f fi farti fletti p tC | aitni latitudine m cbtintbunt. SacelJis minoribus ittm cadtm-
13. Le captile maggiori haueranno due finefire,& le nnmnvm* met accommooabiturlatituco : qux quidem intra parietis craflìtu-
La latiti* ine de la porta farà piedi y.c me^o .Fuori dtjjajarà vn oinem pedts quaternos porre da prim um ingredientur, deinde he-
portfcojafua latitudine fi far» Piedi i c. & in longitudine piedi 2 4 rnicycli pedum xii) latitudine ccmplexu continebuntur.Sacellis ma-
Quefto batterà quattropilafirUagrofie^a de quali faràpìedi 2* lonbus dua^mincribus autem vna tamummodo 3 feneilrarum aper-
Imtenolunnio di rev>f, farà piedi , o .quei da li Un piedi. 4, li «mes figiUaKm afiignabunmr .]anu* Jatitudo fepttmpedalis femi-
v A j>n ' ; > 1 A» *««,<*;**r t j n lati a» pedalftq; exiftet. Extra lanuatn porticus decempedali latitudine:, &
fianchi d efiopanico,aramo alai ff & p" pedum xxiv longitudine ftatuetur. Porticushacpilisquaternisbi-
laportqjarannodmumaebtper montarjopra qwjio 5 & pedali crafiitudine iuicietur. Medianum intereciumnium decempe-
anebe per gire intorno dienpio.J^tlmetLo de Ujùmmta de la voi 0 ali 3 extrema vero quadrupedali latitudine finientur. Ad ambo auté
ta far a vna lanterna^ ilfu diametro dentro far* piedi 1 i*que~ porticusipfìus]atera 3 propterincumbentiuiTi ccmmcditatem 3 iatio-
fìafarà di 1 odati, & Upme d fuori di 5 .come il tempio , lo piano rum depreiìiorumq. columnarum perpetua quardam feries infime-
« . b ’ * " . 1 u : • , 4 I C ' I. rv% ys f* U « y- Q» /I t ^ /v. b ì f /4 /Ik
Etjpctcbfmn hè detto degiUM) $« eflo non hi campanile ,f*. nos laternam appellai™, re-
enfile,ne ioggiamtnto aUmq,jepotrw,q vento ai campanile, mi o- £^ebit ; cuius interior diameter in pedes duedenos uti^ue excurret:
modar due camp atte[opra lepori f, con qnackc ornamento,onera* pgrfq; interior decem 3 extericr ante m quiaqnejad tempii fìmilitudi-
mente fuori del tempio con belo ammpagmmento aecommodar- nemdateribus contmebituratq; circunfcribetur. Tempii folum ,tìue
ui mie le eofe predette , ' planicies à terra 3 nouem gradibus interitdtisjfupencra captllet. Et
ni paluftris fortaffe hutnidufve locus prohibucrit jfubterranewm conclaue, quod Oratorium vulgo nuncupatur> conftituetur : ip-
faqj ilrudura longè ialubrior utiq; exiftet. At quoniam templnm hoc quoque 3 ficut castera fuperius addtidta 3 lacrano 3 facerdota li«
que hoipitio > fonoraq. turre deftrtutum confpicitur : duo a?rea ac perfonantia tympana 3 nonnullis ornamefitis adiedtisftupra tem¬
pli ìpfius oftimn ritè collocare licebit ; aut extra templi eiufdcm ambitum , fymmètrijs perquàm diligenter ammaduerns obfer*
’* 0 .j— - J -“—poterunt.
DI SEBASTI A N S E R L IO
377
kpaffabi piànta del Tempio Tenthagono quejla figura qui
aumù rcippr e fenìci le parti difuori } & amo quelle di dente o:Tut-
k mafia integra viene ad effier la parte di fuori : & è da notare
thè IdtOtfied di quefiofi è quanto la fina largherà,e co fi la lanter.
m [opra efj'o tane'alta quanto larga fin a le cornici: e [opra quelle la
fi& copertura di mez.o circolo: e co fi dal p ammonto fina la fammi -
ti de la cornee fiefarà piedi. 31. che farà la metà de l'altezza
dd t empio. Qucfa cornice,per non batter altra compagnia di fregio
md'Mchiir caie fi farà di piedi, z . con mezoiefia cofidiuifa: Tut¬
ta 1 altera fi farà di 7 .par ti,# vita de le qualifi faccia il tondino
tolfm quadretto : due parsi fi daranno al fregio , due perii voltoli
6 ùft lì fuoì quadretti : e due fi confiituiranno per lo phntbo col fitto
CÌffiétio ì e co fi quefia cornice farà l'vjjicio d’archttraue , fregio, e
torme. La forma e le mifure fue fi trotteranno ne. Cordine Ionico
al Quarto mio libro, a l'impofta de gliarcbi fecondi del tbeatro di
Mar cello è fognata T.QueJìa cornice femir A cofi di dentro, co¬
me dì fuori. Le colonne del portico fon quadre ; l altera fuafoyà
pkdi 14. con le bafie e capiteti Uafiuagroffezza fìa, 2 .piedi e me -
fuo arbitrane per la metà de la colonna ifopra dalqual
puf ara l'arco fiopya l quale fi far a vna cornice con li medemimem-
kì de Coltra,ma la q.,parte minoreie feruirà p £ y capitelli a li pila”
Bretti fotto e fi a: li capitelli de le colonne del portico faranno Dori*
Che cofi le fue bufi. Sopra la cornice fi farà y n parapetto,a baiatisi *
mr verghe diferro:& al piano d'ejfia cornice far a vntena^o al
quanto pendente fi quefto quanto a la parte dì fuori Circa la par¬
ti di dentro,quella parie douc è la cro Ce , dinota vna de le capeUe
maggiori fi altezza de lequah e piedi 2 5. e quella fognata L, rap-
prefenta vna de le oapede minor i:leq Ua \if on(i fa medema altez^
Li piksjri pia ni quali diuidono l e capelle , [arem tre piedi per
i#¥gheZ£a,l' altezza lo ro farf> piedi, jp t ^ vi fi farà vna cornice
i ■ Il A W M VJ1/Ì /// t PWìtìM . P rpY** * - . « ft* 1
Pr&féns xdis Pentagonxscuius Xchn^graphiamiam antea prxnVi -
fimus» defigilatio tuin exteriorem tum interiorem quoque Ortho-
graphiam proponit : Tota autem integra perpetuaq; fondura ex-
teriorem templi facicm oflendit. Idq; inprimis attenditOiquòd l’a¬
cre xdis huiutee al drudo eiufdem latitudmem xquat ; fuperiorque
tholus 3 quem recentiores laternam appellante tantum altitudini »
quanta ad coronices vfq; eins extei)ditur latitudoeobtinebitTupraq;
coronices te$um in hemifphxrij formami rotundabitur atq. circun-
ducetur : itaq. d pammento ad fummam vfq» coronicem pedes xxxj
dimidia uidelicec templi ipfius altitudojintercedent. Coronix aiué>
proptereà quòd nuda abfq.zophori epiftyfijq. adiedione fiatili tur,
bipedalis ac fesnis confi eie tur 3 eamque diflributionis rationem ha-
bebit ; vt altitudine in feptem pordohes diflinda; earum una allra-
galo & regul^ fimul applicetur, dua? hypotrachelij locum & ordine
obtinebuntaduae item Echino Se annuii pariter tribuentur3d112q.no-
uifiimx plintho & cymatio tademreferuabuntur : itaq. coronix hxc
epiflylijszophoriecoronicifq.fimul vfum explebit.Forrna autem prò
prijqj commenfus quarto uolumine in Ionico ordine 3 ubi incumba-
riuibquae infecundis Theatri Marcelli fornicibus confpiciuntunexé-
piar, T litera appofita^defignauimus, figillatim deferiti comperié-
tur. Eademq. coronix sedinciotam interiori qrtèm exteriori utique
inferuiet. Columna? porticum fulcientes 3 quadrata? quoquouerl'us
exiftent : estdemq.» bafibus capitulifq. fimul adiunclis 3 ad pedu xiv
altitudinem erigentur. Earum craflitudo bipedalis ac femis confi-
cietnrjepiftyliumq. dimidia? columpa? crafiitudinem adxquabit .E-
piftylio arcus defuper innitetur > cui coronix membris ijfdem 3 qux
alteri coronici indie à nobisiamiam demoniirata fueruntediftinda »
quarta parte tamen humilior fuperaddetun eaq.minoribus>qua2 fub
ipfa refidents pilis capituforum ufum minifleriumq. exhibebit. Co-
lumnarumj quibus porticum inflrudam confpicimus> capitulaj ba-
fefq. fimiliter è Dorico ordine dedneentur. Suòra coronicem podiu
uel ex ferreis uirgise nel ex lapideis columellis, excitabitur atque in-
iiruetur : coronicifq, eiufdem planiciei xquatum complanatumque
folumenecnon decliue aliquantulum fuperinducetur. Et tot quideni
de exteriori parte dixiffe fufficiat. Quod uerò ad templi ipfius fpe-
dat interiora>fpatium illud crucis figno confpicuiD maiorum qifip-
pe deliibrorumsqux quidem fingula ad pedum xxv altitudinem efFe-
runturdmaginem nobis ollendit .Spatjiim autem L confonante ìn-
fcriptumsmino
"fumdacdioru,
qugad eandem
prorfus altitu-
dinemexcitan-
tur 3 exemplar
nobis demon-
flrat. Pilse qua¬
drata facella di
ftinguentesjtri.
pedalilatitudi-
ne,& pedum 19
altitudine finié
tur: coronixq.
templumobam
biens atq. cir-
cundan^quxe-
iufmodi pilis
capitulomm v-
fum mimufque
prilla bit,in sti¬
ma parte cófti-
tuetur. Coroni-
cis autem huiu
fee formaDori.
ci capitulifpe-
ciem, membris
quadam ex par
te tatummodo
variatis permu-
tatifq;, imita»
bitnr referetq
P ,2 5=
Bbb
? 7 8
LIBRO QVINTO DELL! TEMPII
che l compnffo in molli luoghi a inauiji jcjiu , co-rplanbus circihum Sesta appellationem obtimiiiìe arbitramur ;
battendo fatto vn circolo,feu^a allargar.o nejii wgei lozione ad cf c jr C J^q nanique del cripto, circinoque ncque compreso ncque di-
fere la fefia parte d’ejja rotondatione. la pianta adunque def egide- dritto ? circuii ipfius mtetcapedo fextam rotundationis portionem
te Tempio farà di 'fri facete o iati-fé cefi Li vogliamo aire, e lo Juo 2 bfoluit. 7 empii igitur huiufee Ichnographia iex laterj pus a ut ta~
diamiro per lo meno piedi xxv. la gr offesa del muro fia de pie- ciebus,quocimque nomine ea duxeris appeìlandajcontiucbitur atq;
di v. la latitudine de le capette fi farà di piedi- entrarannond compre hendetnr; emfq; diameter in pedes xxv falera excurret; Pa-
muro Diedi 4. U Uutmmt ae, nicchi fi* dì medi, e La fona del f>«is «affimelo qamquepedalis esiltet, ipfaq. Stella acce,«pedali
„ v r T, , f • .•'O a S- ic latitudinenmentur,&pedesquaternosintraparietem ingredienti^
Tempio fura larga piedi, v.wjara orn-.ua colonne doppie con k penetrab(intq ,. Scapharum fa, Concharum Jatitudo bipeSalis Ita-
fue conira C0o0rme ; lagrcjjezza de lequaujara vn piede & vnqua'f j- ue |- L j r ; Tempii ipfzus olìium qumquepedalem latiturìmem obtme-
to,a la qual porta fi montaràpeY tre gradii ancor più,fe lo filo il bit> dup]icibnfq.cokimnis> colurnms aiijs libi exaduerfo refponden-
comporta. Chf cuna capella batterà vnafinefira de piedi, q.ep me. tibus > exornabitur atq; inftruetur ; fingularum craffitudine pedali,
confcenden-
.. n - . r j- . ». _ r .1 ■ inluper ieneltrarum /ibi vendicabunt apertiones : Quaproptt
metro di quefio Tempio fia piedi .xxv.fi potrà pero cciefia lo in ce j ils rbridum copiofumq. lumen in templum ipfnm transfundenti-
proportione quantofe vorrà: immo dupplicarlo,cheftmpre tornark pn Sj g {-bolo inedia tèitudine erigendo imponenrìoque abftinere
bene:&fe in tale accrefeimento le colonne tornaffero troppograffe poterimus . In exterioribus angulis deinde pilae quidam plana: eri-
& che non vifuffie materia di tal grafi fi potr * far demone geniti r > qua? bipedaiem & quadrantalem infuper latirudmem nan-
de colonne Corintbie y o Jon eh eiauer amento dar nel Dorico 3 mtt- cifceniur * Quamuis autem templi humfee diamo tro pedes xxv tan-
, aouejonojunttc ., er mugnaie cubamente tnamuri ret ineret. QuÓd fi in eiufmodi accretione cóiumn*
tutte le mifure.De campamlhJ aerisele > altri alloggiamenti fi f or btan crailìores euaderent, nec materia tali craiììtudini idonea
potrà fare come ho detto de gli altri• nobis forfè f uppeteret ? Corinthice tunc fonicene' collimila: dekgen-
dx uidebuntur: aut llylobatis fubiedfcis ruppofitifq.>& columnarum fcapis ad maio rem nimirum gracilitatem atqae tenuitatem
redadis,in Dorico adhuc ordine perfeuerabimus ac perliltemusmuius quidem propria membra propnjque commenfus è quarto
libro> ubiiingulorum ordinum modulos copiose > ni fàllor, tum oratione tum ddignationibus complexi perfecutique fumus>fa-
cillimè deducentur. In facrari;s demmin facerdotumque diuerlorijS, & perfonantibus turribus difponeiidis collocandifque prx-
ceptiones^ quas fuperius tradidimus? obferuato.
DI SEBASTIAN SERLIO.
379
4. - v»n; v v* v £■' » -- --JL J
vvwv^ rk .v B v.», i ,v ò .,. *-—■”/•» . .&d£\odiim expreferiti habeturdefignatione > codem perpetuoque
angolari'Jarà i piedi , e mezo»La parte (lattanti fava ornata «eco- feynper incedane • Angulares pilas bipedali femiq. latitudine
lonnc tonde,con le fine contricolonne.V inter calunnio di mezofifa* .-ftatuentur • froas antenor rotuadioribus columnis > quii
. . •• > r i 9 I * * _ J > _ r' ». T. * .. .1 . ! ^ _ Ì- - /< i*\ K i^» za i + O rk 1 f“l
quibus alia? è
UWUlU+U'-uvauvvuwui; _
& tu i|buvv f «WS.* s. «v»— »w.. — ■ • - - - - fecus appofitis aprirne ìmetHiient? eaiq» v«.».—■ — — ---a-
fo eoi depiombo,o £«hra materia commoda nelpaefe : c quello è Epiltylij aititudò pedaìis co«ftiaiemr>cui arcus mox deluper impo
quanto a le forte de fmmKma a la pam dì dentro ,vm caprile netur : Ianuaq; deinceps » quemadmodum ex ìp.amet ddignatiott
quelta cornice dlfmnferue ancora per dentro,perebegua Marno d£S . ipfius p}ulnbo , ue j a fia quacumquc, cura,
e rifattafopra li pilaftrt come l r ^m ; la latitudine de le capclle è - 0 CO piofaq; extiterit, materia velabitur atq; obduce -
piedi x A’altitudine piedi xtif. e mez.o , & entrano nel muro piedi . tur# Et j 12ec ext enori Ortiiographia lati# fuperq; cenfentur.Quod
iìì], battendo dati lati vno ni echio,<& vi è vnafineftra nel mez.0,1- autem fpectat ad interiora,facelli quippe uniu-s exépluirucuius ima-
a\te?%n de tarmai è piedi, vij. cU hrgbeZZffledi 4. E perche gli ginem hic fupra templi ipfius ftruduram expreflimus^ atq. delinea-
divi tempi] qm metro fono in altera,quatto in largherà,que, uimus, ad delubromm omnium nti&nan
diametro,e mezo,cbe viene a efferepiedi xxxnlj.e me?». èxteriora > perambulat ; & fupra pilas,quemadmodi!m de aitera di-
a. ^ 1 1» « « 1- _ _ _ J_-_. J -ex , i - O
'GIOCHI OtftluetfUU't : Ci pCUCS mucl .p<UU,Ui UCUiUUUllltm pttmvaiyuuc, -‘*'*0-- - *• * , y
•fìngulis fenefirarum apercionibus ad -lìngula delubra illuminanda illuftrandaq,. in medio conititutis ; quae qmdsrn iepeempe' au
altitudine, quadrupedalique latitudine fìgillatim omnes terminabuntur. Quanuis autem fuperiora tempia? qua? nactenus a noois
expolìta dedgnataque tueruntjaltitudinem 1 attitudini parem femper habuifle comperiuntur : prslentis attamen templi iiriictiira
ciìm anguftioribus tìmbus coerceatur? aititudinem diametro eius latitudinem metiente anipliorem aliquantulum lui e tnciiTue »
obtind*t: expedibusenim xxxvij ac femialtitudo conftabit,totumq> diametriim> 3 c dimidiam iniuper eius portionsm exploit
5 8®
LIBRO QVINTO DELLI TEMPII
Lahu^ottemiaì molto commoda a gli edifici],maffimamente Octogoijo figura ardificijs > & facris adibus prafertimperquàm
t i vn tempio,e però la enfiente pianta fard del tempio allogano,co- commoda fore videtur: quapropter noS lue in parte odogom rem-
* . r >• - tJUìaw** nuJon AìtììvAi pii tam interiore quam exterionslchnographiam fubijciemus.lHte-
fì di aentro cerne di fuori, lodi mt f f f P' % noF q U1 <iem tempii diameter m pedum xiiij. longitudinem produce-
xxxxiij • dico ne la parte interiore ^ La latitudine de le capette [ara tiir.SacellafinguIadecempedali latitudine concludentur : quorum
piedi x. vi faranno voltate ad archi , entrando ne lagrojJez.za del terna quinquepedalem parietis craifitudmem ingredientia ac per*
m uro piedi v. & quattro ne faranno di meno circolo , a ciafcuna di m eantiajarcuatis qmppe conuer/ìonibus itatuentur ; quatuor autori
effe kauerà due nicchi, che faranno larghi piedi iiii. Le tre voltate reliqua hemicyclorum finu ambituque conrinebuntur. Smgulaque
ad archi % batteranno le finefire colonnate , e faranno tanto larghe eiufmodifacellalcaphis duabus quadrupedaii latitudine cohoneita-
au amo le coPeUe-Le quattro di meno circolo haueranno le file fine- buntur. Arcuata qmdem teretes teneitras,& columms vtrobique di-
rà [mie a la capello, dell incontro fuo, e la porta f v a m largherà com p 0 £ ca 9 quadratas quadrupedaii latitudine feneltrarum fortifcm
piedi v . ornata di colonne piane , e cofi intorno al Tempio tanto ai tur a p er tiones.Iaouse veitibulum facello* quod è regione opponimi
fuori come di dentro,vifaranno colonne pìane.Maperche in quefto perfimile exiitet : ipfaque ianua in quinquepedalem latitudmem ex»
tempio non vie capella principale , io intendo di far Vìialtare nel tenia quadrati 5 exornabitur ac mftruetur columms » necnon circa
melo .coperto da Ina tribunafopra otto pilastri,la latitudine della templum tam ìntrinfecus quàm extnnfecus quadrata pariter adhi-
auale Ci farà de piedi xii. É benché a quefto tempio fi monta con tre bebuntur columna*. Verum quia in templi huiufce iiructura nullum
? pCp iliaco ilcntn adhuc primariumextatdelubrum, idcircomediam aram lphcrica
graduo laudarla pe ro , che fe ne mon afferò piu , ejeti locoil con odo pili$ Multa C onte<ftam hic extruere excitareque libet
portafie,cauar fotto,per fatui mdejimamente ctt 0 f or ìf> H ~ qu5B pedum duodenum mox latitudine finietur Quamuisautemtres
trata de’quali faria a c anto de uaporta i douejon(XAnicchi 3 &che ne g rac |ationes ad templum adeundum confcendenda hic tantummodo
lagroffesa delmuro fifacefiero due limache,le quali ancora mon- p r 0 ponuntur^ fi plures tamen adhuc intercederent > nobisidmagis
tarlano fopra il tempio cofi difuori,come anche per la grafferà del ytique probare tur. Quinetianbmfi loci iitus atque pofìtio repugna-
muro'lo quale andito hauerà diuerfe vfeite fopra effa cornice, doue ucntdubterranea loca ad oéto conclauia 3 qu$ oratoria vulgo nuncu-
farà de fpacio piedi ih con mero Et bagnando far e quefto tempio pantur,conihtuenda eftodientur s quorumaditus acque yeihbula ad
1SnU * ÌpfiUS laKra l Ublpf ' S rl Caphar T ledlbu ^ « te COll “±S
maggiore,jtpuu t r „ vn fr„ M J^inrlie ìp c^pIIp Pmerea intra parietis craifituainem dux cochlides» per quas ad te*
ansora mantener lo muro de piu gr off &z., p « ^ tum interiora rum extenora peragranda perluftrandaque afeen-
ghino maggiorile campanilhfacrijtie, & altri loggwnenti ,Jipo~ < j cntes perducerentur, appolìtè admodum eauci excitanq; poflent :
tra fare come è detto degli altri, che di belli [uggetti & wucntmi Qui ne tiam interiora abditaque ciuimodi itinera feu decurforia ad
non mancheranno negli altri miei libri , pcrcioche ogni mediocre fuperiorem coronicem complures exitus mmirum praeftabunt , ìbiq;
ingegno potrà fempre applicare vna cofa con l’altra. bipcdale fpatium ambulantibus femique patebit. Quòd lì templum
m.i.riadhucc.pacior ique am biHi eit 5 n ,5ff^.»l?Ìlj?c!fl l ^!^lii'^?vÌEèrìuseìlceiidiuitgf^PparkKsccaln^souicfotnubirìml
fìcareaoaugvrequepoteririus- f-^HotumaLie xdes oerfonantefqueturresita>quemadmodumaliasdiximus 3 i nobiscollo-
atque effingemus. Sacrarla dem mj ^er otu q j p Wmafaue complures ex cseteris noftris voluminibus accipcre
tranfponi permutarique potuerunt
DI SEBASTIAN SERLIO-
381
\
HHin*HUriUtWEffIH IHiiflUfHlljMHf H Militai Wh j_
J
382. LIBRO -Q VINTO DELTI TEMPII
De laforma attonna qui aiktro iimtBralainphmta,lafigura OSogoni temriijcuius ; Ichnographiain iam expedimmus
quifotto rapprefmtalo diritto jinue la parte di fuorUe fofi dal pa-
mmento alafimmitadelacormc.efaràpiediii t erne%p.cberie- quiciemfpatiumdimidiamaltitudinis intenoris tocius partg
ne ad ejfere lamia di tutta l'altezza di dentro. L’altera de la cor ^ xp } c bit ; Coronicis altitudo bipedalis ftàtuetur , eadcmque diftri-
nke fiapiedi 1 .compartitacome lo capitello Dorico,rifaitando fo- butionem capitalo Dorico periìmilem obtinés (apra pilas ipfas Be-
pra li pilastri yccme dimojlra lafiguraie cofifi farà vnab afe [empii- quemadmodum ex fuòie&aconftat defìgnatione ; nec difli-
ce,alta tre quarti d'vnpiede. La latitudine de ipilajìri angolari fa' niìli quipps ratiere baiìs fìmplex intrespedis unius quartas data
rà di tre piedi y e quelli de mezzo duella latitudine de la porta fi fa- conftituetur. Pilas angulares tripedalem,mediana autem bipede em
viene
de vetrLacciooe le neuì, e li ghiacci non vi fi ntembmo . Uueno perquàm commoac ponce. umuuu^uu ^
ettO C Q Id Yt • _ — ’ n "" P/^r* . Uni t*
que faciiius ddabanturjundique daufum a ~. %
de cssteris quoque fspius iam admonuimns 3 quò
fymmetriam utique retenturum »
\ * j
p* l_—-
• J
DI SEB ASTIAN SERLÌO
385
In parte interni e ielTepìo ottagono ì qui [otto dimoflrata, la Octogoni templi interiorem Ortographiam modo aggredientcs
cornice & le colonne piane fon come quelle dì fuori, & la mcdefi. interiorem coronicem.planafque columnas interius collocatas exte-
m altezza. Dalla cornice comincia la Tribuna, ò r elìache fi dica nonbus perfimiles efle & ad eandem altitudmem prorfus effern prò
' v _ M/V ,bil nunciamus. Coronici fphsenca teftudo>quam noftrates Tnbunam
& e di mez.o circoloicofi 0 tempio e di ani Itezz , ? appellant 3 deinceps fuccedit> & hemicycli ambitu contmetur : qua»
fuo diametro. Le capello fono m latitudine pie dm. & iti altera p^opter templum altitudinem diametro eiuslatitudinemmetienti
piedi 18 -le capelle maggiori hanno lefineftre colonnate,e tonde : la X q Ua lem omnino affequetur»Sacella pedum 12.1atitudine 3 & pedu 18
gYojfen^a loro farà tYe quarti d’vn piede : a Vaitela piedi 6.e me- altitudineterminantur. Maiora autem facella columnatas atque ro-
z o 3 alto tanto [ara larchitraue,fopra del quale fi metterai ar co, & tundas feneftrarum apertiones habebunt,quaru crafli- ubo tres pedis
due mez.e colonnefaranno da li lati: L intercolunnio dimeno [ara vnius quarta^altitudoquepedesfenosfemique praterea obtmebit.
f> -}:'«»■*•“ mm f mm rn ,»»***£
pelle di meno cu colo haueranno la m.defima alte^ , tercolumnium quadrupedale ac femi exiftetrangularia vero mterco-
architraue il rimanente per lipìlaflri , dentro de quali fe faranno tum afìurgent. Teftudinis 3 qua; vili curri altari in media a?de confti-
gli archi (opta li mezi pMlri, & fia tutta l’opera Dorici, come fi tuitur, exemp] um hic appofuimus. A pauimento autem ad i ummam
vede nel i,jfegno,lo qual dimoftra la pane di dentro,& anco quella vique coronicela pedes xviiMntercedent , quorum termscoromc»
»• r • ~ 6 1} j- . /f mvnre fi wpttpvÀ vna cum eius zophoro & epiftvlio afcnptrs aingnatiique^reiiqui pe-
f f U0 ‘Y™ e me £ ì0 la . P lanm f S T a ia C0Ynu L e fi* , , des deinde pilis infis diftribuentur,inter quas arcus demeeps femipi-
la cupola di me^o arcolo:& doue lafrittura mancale dequalche n s inn itente S medij collocabuntur : Vniuerfaque ftrudura è Dorico
mifire , gli piedi piccoli quali fono in effapianta potrannoJupplir a g enere deducetur>quemadmodum ex ipfamet defignaiione* qua; tu
baftanz.a, interiora tum exteriora templi demonftrat * fatis fuperque perfpici-
tur,& ex fuperiori Ichnographia clarius adhuc intelligitur.Coronici demum (ph*rica teftudo in hemicycli ambitum excenfafuper
inducetur.Quòd nifi modulos omnes noftra perltrinxent oratio 3 pedes illi exiguij quos in area; defcrjptione lupenonueliBfiaUiiBU^
atque depinximusjmox tibi cun&a fuppeditabunt expediemquc»
LIBRO Q VINTO DELL! TEMPII
che piedixif batteranno nella puma entrata ijj. piedi hic afterimus. Templi diameter primùm pedibus Ixv.conftabit : pa-
e mezo di murojc capette de gli angoli faranno de quadrato perfet- rietum craflìtudo deinceps pedum xvi. erit : JDe iubra lingula pares*
tojiipiedi zyi.hmendo a gli angolifmipilattriper pone su lucro- pedum videlicet duodenum, obtinebunt apeitiones ; pfimique eoru
J * A* J • • » i i ■ Ù a a. > éT\ A J M / 1 /4 A I « t ^ A 1 A « a /TV A «-e a /V ù d L - a ^ 1 . . J . . . / A 1 * f*
x • /• .. r * angulis itatuentur, Delubris tresfeaph^ne^noatres ara-fieillatirn
^ploj°\aiapije.uixxip fengagu nicchi : U .allindine de quali fata aiììgnabuntiinTcaph^que fingula* pedum duodg ìum latitudinem ex-
P’cai ix^Qucs & e capette o aucramo vnafincifra larga piedi vi. ma pleunt.Terna Taccila minora?pedes vndecim lata confìcientimpedef-
per le mggton capette ogni nicchio hauerà d no fineflre , eccetto li que ternos ac femis infuper intra parietes ingredientur penetrabunt-
. . _quidemTeneftr$tripedaliTemiquelati-
ne. lagroficzga delle colonne e vnpiede con tre quartina latitudì - tudine omnes dchnientur. E minoribus autem faceliis vnum>pcrqua
ne delia porta farà piedi viglia quale fc montura per fei gradi : & opportuneque in tempio vdtibuli rationem manuTque exhibe-
ancorapiufi'llmgo [urafecco. JEpenhe all'incontro della porta b’ronssedis antenor planis columnis inftruenda cojhoneiiandaq;
non vi è capella grand e,fi potrà far e vnu Tribuna coi fuo altare fot - yidetur; necnon in media fronte fpatiofa qua?dam porticus > pedum
tojalendoui iti.gradilo diametro d’e/Ta Tribuna [appiedi xx La fe P tem decim longitudine,& qmnquepedaj latitudine refidebit ; &
aJfr^d ;■ r a-J i- * , ] a - pr^ter quatertias rotundiores columnas,pil^ columnis e regione op-
£ % ^ l fin piedi ijfMmeztpilaftn piedi vno ;li pilajìn pofìt£ ftatuentur. Columna? pedalem 5 tribus quarti s fuperadditis,
angolari piani batteranno per larghezza piedini. Quefio tempio crafficudinem obtinebunt. Olii; latitudo fexpedalis vtique exiftet:
non hafacriftia^campanile, ne anco foggiamelo peri miniflri ? ma quò per fex ? vel plures quoque ? loci opitulante iiccitateduteriedas
vife ne potrà fare come hò detto de gli altri, gradationes afeendentes demoni pertingent. Quoniam autem nullu
. . ; _ inaius ? quodianusexaduerloreTpondeatj hic apparet delubrum;
iphgncamteftudinem altare eiTuppofipumi cooperientem ibi excitarepoterimus>quòper tres gradus aTcendere nobis licebit.-ipfa
que teitudo diametro vicenis pedibus confante media fecabitur ac diuidetur.PiIse tripedalb & Temipila? pedali tantummodo craf-
jìtuaine conllituentur: planai demum angularefque pilse ip tripedalem latitudinem extendentur. Templum hoc quamuis facrarioj
ionoraque turre, facerdotumque domicilijsdeftitutum conTpicitur:cun< 5 ta: tamen generis huiulce appendices.quemadmodum Tu-
prd ìam admonuimus* paruo labore adiungipoftremò Tuperaddique poterunt.
1*5
DI SEBASTIAN SERLIO
->TT
3*6
LIBRO EVINTO DUELLI TEMPII
De la pian ta qui adietro iel Tempio ottogon0,quefla è lapai te O&ogonitcmpli Xchnographia iam abfoluta>ad exteriprem emi¬
de fuori, Da piano del portico fin ala fummità de la cornice , farà dern Ort'hographiam modo accedamus. A porticus pauimento ad
piedi. 3 i ,c mer^Cìpói farà diuifa in 6.partitila de lequalì farà per (umpnam' ccronicem pedes xxxij femique i.nterce eat. Quo qui em
c i i i ' 1 ». /,.! j fpatio in fex partes ditabutomartium dlarum una coronici,xoplio-
Ut co, n„ce fregio archipr attere altre $.fer. altera de le colon r p, epiftvlipqiue coniunétim reddetur : mox quinse > qua? remanent ,
ne piansjche jaì an groffe piedi d tl p,e mezo.Laqual gracilità per ef- portiones planarum cplumnarnm* qua? bipedali femiq. craflitndine
fer due infieme,? di poco ri tiene >non è Vifipfa. Le mìfure del tutto terjiiinantur» altitudinés metientur. Et hasc columnarum graciiitas 3
fi troueran ne l'ordine ionico,al (Sparto mio libro.Sopra la cornice propterea quòd bina? in vnumcoeitfit atque congrediuntur 3 parum-
fi metterà la Tribuna,oueramente cuppolafopra laquale faraona que eminentes infuper habent expreilionesj neutiquam certe repre-
lanterna per dar luce al corpo del Tempio La mifurafua fi troue- bendenda improbandave yidetpr. Cundtos autem eiufinodi modu-
t A: . ^ los anartn libro in Tonico ordine diffuse admodum explicuimus*
njce dipani altezza quanto è gì offa incolonna partita come il capi- puncupatun fuperior adhuc extruetur. Propri) autem tholi huiuioe
telfo Dorico,ma le colonne faranno Doriche. La figura qui fitto fé- commenius mox exigms 3 quos in area deferiptos intueri licet 3 pedi-
piata „i,rappyefcnta ym di quelle captile che vfdfccno fuori del bus exp.edientur * Teretes cqlumna? porticum fuicientes pedum xii|
muro 3 .piedi,&quefìa rapprefenta la parte di fuori,laonde ya m altitiidinem obtinebunt > quibus pedale deinceps epiffyljum impc¬
perà dì metto tondo come fi vede * netur 5 eique mox arcus fuperincumbet. Supra arcum deinde cprq-
T ! > • ' ’ ' '■ ■ nix altitudine columna? ipiìus cramtudini prorius squali collocabi-
tur atque conffituctur 3 eandemque 5 prout capitnlum Doricumj diìtnbutipnis rationemacquiret : ipfa?que columna?poricg? ra¬
mi rum exiftent . Figura Aj quam fubfcriptam intuensjdelubrorum eorumjqua? extra parietem tripedalem prominentiam egrei-
fìonemve fortiuntur* fpeciem ollendit ; partemque refert exteriorem? qu# hemicycli deinde ambitm prout appare^ cpmprehen-
ditur & continetur «
\
DI SEBASTIAN SERLIO
387
Qui a canto ho dima firato la parte di fuori del Tempio d’etto O&ogoni templi exteriorem Orthographiam iam patefeci-
facciejrora qui fiotto fi comprende la parte didentro , laquale ma- mus,tnodò interiorem quoque eiufdem fitum atque difpofitionc
liìftfia ancora cornea li quattro angoli delTempio fiopra la cornice mbfcribeinus*Ex quoillud etiamintdligeturjqijanam ratione vi-
w è vm [patio acquai fi potrà fidire per le 2 Amache che fi veggono dell ? et ^aterms templi ip/ius angulis atque yerfuris fupra co
mbpunui.L altezza di qi.ato Tempio e quanto ilfuo diametro . dei?tes f erun t u r,pateat atque extendatur;& eiufmodinempe co-
Zac apertura adunque ne preme la melale da l altra fie ne far a par ; chlides in area» defìgnatione à nobis appofitse figuratxque con¬
ti 6\vna de lequali farà per la cornice,fregio,& architrave, &il fpiciuntur.lempli altitndo primrìm diametro squalis conftitue-
rmanente per li pilafiri piani.La latitudine de i qualifarà due pie, tùncuius nempe altitudine pars dimidia fph^ricf teftudini affi¬
dile tnego,e tutta t opera farà Dorica . Le fu? mifiure fi troveranno gnabitur: mox altera in partes fex diftributajvna quidem coroni-
J , r , r > 3 ■ r 'J* -j- ' • r 1 'r JJoricautique exiitet»bmguliuero commeniusquartouolumme
tura de la Lanterna far* per diametro piedi 13 ,e fie aure mifuìs ac j n Dorici ordinis explica tiene d nobis enumerati confcriptique
caieranno,glipiedipiccolifupplir anno intalcafio . fuerunt.Sacellapedum duodenumlatitudme>pedumquexxiiij al¬
titudine iigillatim defìnientunScaphxque omnes feu Conche ad pedum quindenum altitudinem pariter erigentur; earum au-
1 n W M a 4 rt < n *--v n u « 4 r\ *f*>/*^ 4 11 < 11 n T/^ U ♦*» U < rt C n M J ^ i .... ^ I_ m .... 1 ». 1 « a. _ ___ _ _ —_ .11 .a ■ . _ _
5 88
LIBRO qVINTO PELLI TEMPII
Quanto a li T empii d’yn corpo filo > io rie ho trattato di quante Quod ad templortim ex vno perpetuoque corporc conuantium
Maniere mi è venuto ne la nitrite. Boia cmir.ciarò a trattare ,e rationem fpeaare nidetur, quotquot nobis ge^
dimofirate de quelli dipiù trietnkri.e ceti tutte le parti che ad tim* p"™/: morti Id eaTkcrTrum 2dmm ipecics, qu* ex mlmbns
f io cbnftiano fi ccnutene .Trw.ttrcmentua legume fumta farci J ompiunbuscoagm£n t a ntur ) partibusomnibus,qu* inChnitiani
iLrm^quale fi fuò dir e fin croce, la parte principale di mezfi è templi apparata atqiiec©nftitutionereqmrìintur>diligenterappoii-
piedi 48.' laquale hà 4 .nicchi di 1 c 'piedi in targherai & a quat - t j s obleruatifq. > examinandasnos conferemus .Subie&aigiturlch-
tro resi ih uh dela moderna larghe 7~z.a,ibc in lunghezzafono pie* negraphia templi iele decuffantis fpcciem formam q -proponic. Pars
di 1 ^.epaffavoa quattro Tt mpietthlo diametro fuc è piedi $ 6 .& quidem primanajqua: mediam fibi vendicat fedem > pedibus Xiviijr
fanno4'Mcthi ccndueyanfinefìre.Qgesìifeiwen bripoficnofcr conftabit : ineaque fcaph^qqaterns decempedax-fetitu ine a-
ture d aititi i,per efierehfua larghezza piedi ~ .Quefio Tempio ha ^XLTngS
tre porte , ma quei 5 . membri tondi debbono bauer lefue cuppole g fa mQX adltuI £ pr3e ft a nt aperiuntq., ibi confiftcnt . Singula autem
con k lanterne di [opra. Quella di mc%pjar*per diametro piedi io deliibradiametros pedum xxxvj fomentar : & quatuor fcaphas , bi-
e le altre quattro in filmile piedi §.La quadratura de laparte dì fuo naiqi fenefirarum apertjones habebunt. Sex vero eiufmodi membra
rifarà piedi 98. -A li quattro angoli le quattro fame quadrate fir- cùm in feptempedalem làtituditìem pateant > aris excipiendis apta
uiranno per twnv amili ,lo fuo diametro e piedi 1 6 ,equefìi per non nimirum accommodataq.fore videntur» Ad templum autem ingre-
&■ a emjciMo fuo.oL limai he acanto a tffi y inietteranno p . n _ Spe f u i a quidem mediana detempedalem diametruimqua-
quattro forme tonde dammi ad effi campanili , potrà». ffruire per tern2 , uer ^ j» latcn b us reiìdent , fpeculx diametros oftopeda-
facrijìie,& altri luoghi perbifogno del Tempio. La porta principale j es babebunt . Quadrati exterioris latera in pedes xcviij vtique ex-
farà in latitudine piedi 7. a laqualc fi montar à 9 gradite tutto que clirr ent. Quaterna: autem quadrata^. form«>in quaternis viaelicet
a* nA.Grir, r, ì riif/rt+n fi *w»v IA rtrWi ita d Infine nnonlie rTcUnrO f-J». tTirrtlim PriPPnrlflrnm ODDOrtnnita-
bC, VHUWHUVìii’tJi U/ilrUtUUtt tei J H/UHl UL glt fruì via* imi ----. - ,
pre ne gli angoli fi fanno diuerjecofe poco bonefle , fara bene arre- eiulmodi anguiaria fpatia cùm fcalarum anira 1 us acque circui-
ijuadrare tétto federi* r nuric'udo de lalteiz a deizradh tiombus minime prapediantur, iacerdotum diuertorijs inihtuend s
quadre tutto l edfaiò con vn munemloae L alte V~ a ™ z | - ai > opnm £ mm irum inferuicot. In fingulas autem contignatxoncs co-
mettenaopero de fuorvia fiala principale t &cefi quelle per fianco, c £ |ide$ { ^ ìx iuxtapo f lta > mfluent acque immittentur. Quatuor fpa-
che per queflo non fi leuarà la veduta del T empio, efiendo egli cofi tia rotundi0ra demceps,qux prò turnbus coliocantur,iacranjs 3 ali)s
leuato da terra . Di quei quattro angoli vacui ,gli primi dammi ve tempii conclauibus perficiendis expedient. Ianua quidem prima-
firuirannoper cimiterio, & li altri due più adietropotran effere r j a i n feptempedalem latitudinem aperietunquò per nouem grada-
giardinipergli habitanth cofi queflo Tempio bauerà tutte le com - tionum afeenius homines tandem psrungent. Totum autem hoc x-
rnodità che fi ricercano . Mafe vi farà poi terreno da la parte di dihcium> tum propeer cómodiores habitationum cnftn n^^nesjtu
dietrOife ne poma fare datsflri, giardini, & hnbttàtiomcmcora,
fecondo la necefjìta degli babitanti • fgdaqjcomplura perpetranda adducere isepius homines lolentj ideir-
co quadrato pariete ad graduimi tantummodo altkudinem pertingente tempii totids
ai iatius erit : fcalis tamemtum mediana,tum angulanbus quoqiextnmecus adhioius appohtilquc. > c
des in ftiblime adeò excitetun ne forte eius afpedus pr^tereutes lateat y ei Iubterfugiat^pertimeicere prò ^ àx . -
tem quaterna:angulorum opportune admodum hichabeantur vacuitatesjdua: quidem anteriores o t j f P v
Cimteria vulgo appeUantui;,. infawein: P 0l te^ commScm exoediat,in hac ftruftu-
DI SEDA STIA N SER.LÌO ' j .$ 9
De la pianta del Tcm\ io qui euàetro dimofhota , quefta è vna Templi,cuiusTcbnographiam ha&enus demonftrauimusj pt\rfens
, „ -.. n r- x „ 1, n fumcircuaìambiet&comple&etur* Mox a prima hac inferiorique
fola, dolutelo d cjòz fi ruir le quattro lanterne . Di quefia al- coronice ad coronicem alteram in fuperiori parte collocatam pe-
teiga fi faranno 5 .partijVna delequali fava per cornice ì fregio,& des xiij interce detir; & iurè quiderrbcurn eiufmodi coronici fphteri-*
architraue . Lordine terzo farà vnafafcia a limilo de lafiummitx ca Aiperponatur teftudo , ipfaque ad quatuor fpecularum libeHam
de U coppola. L’altezza de la lanterna farà piedi 1 ó.fienza la cup - litique dirigettir. Prsedi&à autem altitudine in quinque partes diife-
poletia.nl lineilo di quefia cornice fi farà U quarto ordine de i ca- #a,earum ima coronici,zophoro, epiièylioq, reddetur. In tertio or-
panili.ecofì quefia cornice far* la j .parte del'altezza de la lanter ^ ne deiticepsjfafcia ad iummx tettudinis libramentum conftituetup
na : facendopoi effa cornice con le colonne d'operaCorinthia. D a Mox f P^ la > fi i fupenorem orbiculum detrahas,pedum xvj altitudi¬
qnefla cornice ingiù, gli or dm dei campanili hanno Mito a le deperfonantium uidelicet turrium excit abituratque extmetur; ip-
altezze de 1 membri de* Tempio , onde potrà parer a qua*cbvno faque coronix quinta altitudini fpecula? definietur ac terminabitur
che qtieffi ordininonfegititmola fina dimìnutione . Veramente io portione : necnon eadem columnisCorinthio opere deformatiela-
confefio che gli è il vero, ma è discordia concordante.La parte dux. boratifque exornabitur atque pcrpolietnr. A coronice dein.de ad
quejuperiore del campanile quale non è alligata a lineilo alcuno , inferiora defeendendo , turrium ordines membrorum templi ipfius
batterà d'altezza quanto ègroffo il campanile s facendo parti d' altitudines ad vnguem certe pcrfecuti imitatique fuerunt : Quapro.
effa,& vna farà per le cornice:,l rimanente per le colonne.Cin al- P tcr ordines hofee fibi muiccm futeedenteshaudU,ropms& conile-
cadine Ionico ,) opra le corni g 1 fi j fi pr f Mei le cuppolefi quidem fententise haud nos omnino repugnantes ille comperiet :■
far anno.Delaporta,finetìre i & altri ornamenti,fi può comprende veruni concordem quandam difeordiam hanc effe defendimus.Pars
re l'ordine fino ,& ricorre al mio Quarto libro . igitur turris fuprema, qua; nulli prorfus addicitur libramento, alti-
tudinem craffitqdini-tequalem habebit; qua in partesquinque rurfus diftin< 5 ta,earum una coronici, & columnarum altitudinibus
quatuor reliqus diftribueqtur. Quod autem ad Doricum ordinem attinet, fupra coronicem frequentes columells, fupraqueco-
lumellas orbiculata? teffudines imponentur. Vtianua? demum, feneffrarum,aliorumque ornamentorum ordincmjatque aiipofi-
tionem perfeftius affequaris, quartum volumen à nobis confcriptum perlegìto,
\
LIBRO Q VINTO DELL1 TEMPII
la parte interiore del Tempio qui auantì dimottr atoè quìfot- Templi,quod hadenusfigurauinuisdnteriorem ambituminprae-
$o ; laquale rapprefenta la parte di me%p , & accioche quella fia lentia fubfcribere aggrediemur,medianeque partis formam ftudio-
luminofa, h flato necef]ario la cornice di fuori effere piu alta che f° rurn ocu l* s fubijcere modo emtemur.Quam qmdem vt fplendidio*
queltedl dentro, per prendere gitimi quafi al perp ndicol ,che r£m cxtruere Q portebit,nobis videlicet lumina ad linea fiuc ad per¬
dei nd fe dice,a tromba . Dalpammento allafummrta della corni - p enc b cu i Lim captanda hac ratione affedantibus. A pauimento ad
ce,vi faranno piedi 44. & la cornice (per non vi effere colonne) fi fummam vfque coronicem pedes xliv raedij intercurrent, ipfamque
potrà dire haflarda. L’alterafuafarà piedi 2>e me%o : ma vi fava coronicerrbproptereà quòd coiumnis exuta deflitutaq. confpicitur,
dato poco fporto, per non rubbarc de la quale fi fara di me%p circo- fpuriam appellare Iicebit. Ea autem bipedalem ac iemis altitudi¬
ni E quetta cornice r ’.a diuifa come lo capitello Dorico,perche fer- nem obtinens,modicam utique proieduram ha bebi t : ne fortè,fi ló-
uirà dwhitraue con fregio ,& batterà pocaproiemra . L'altez- gius procurreret,fuperioris tefiudims, qu* m hcmicydi formam &
■ • ;• • L-r t- j: . r magnitudinem circunducitur,afpedum nobis contenderet aut pvx~
%adij;ut tigli nicchi far a piedi 15. f°Pj *1 u & n ravn Jfj pediret. Quinetiam coronix eadem , vtpote qux epiftylij fiihul &
[eia,laquale mingerà tutte le parti co fi de de capello , come del Te- 20 pj 1Gr j partes expiebit, & pufillum quid, vt iam diximus, fortietur
pio dimeno', foprala quale fafeiafi teuaran le cuppole delle quat- proiedurae; capitulo Dorico perfìinilem diftributionem acquiret.
tro capette rotonde, che faranno di mez*o circolo, & ancora fopra Scaph$ fingala: deinceps ad pedura quindenum altitudinem erigen¬
di effe capstieffarà vna planicia, nella quale fi farà vn laftregato tur , quibus fafeia , qu^ tam delubrorum quam mediani templi cun-
nel terrazzò pendente alqudto,con li fuoi parapeti intorno . E que - da percurret,fuperior extendetun Mox fafeiam hemifphsricas qua-
rì luoghi faranno de gran contento aUi habitantiffe queflo Tempio ternorum delubrorum, qu* m rotundiorem fpeciem deformati iam
7 • L n o noti* Patina farà fnrtifàmn Lvnarhp tutte diximus, teftudmes fubicquentur. Quinetiam delubris fingulis fu-
faramluog rpof -fi f\f JJ $ perior quaedam imminebit planicies ; ibiq.folum decliue aliquantu-
leparti di fuori fono [palle te contraj orti adeparti di denti o,lequa- j urn) lapideis lataftris fupérindudisjpauimentabitur atque infterne-
lifono piu leuate . Ejjcndoquett' ciucio cofiynitofle acque anco- turj necnon podia circumcirca excitabuntur aflurgentque. Hypae-
r,a vi fi prenderannofen^a diffidili à pur che fopra tutto gii terra thraque eiufmodi loca, fi templum in fecretiori aliqua confederic
fiano ben cornmejjì, ben cimentati, e pendenti. Ma nel tempo regione, ibi degentibus pergrata nimirum iucundaq. exiftent. Qui-
deic neui e de i ghiacci non vifian lafsate le neui di fopra, perche nimo propofiti sdificij robur infuper ac firmitatem ex eo conijcer e
mollo mnemnof nmeono affai agii edificij. |? c «’ latera esteriori cura mtenoribus.qua- ad altjora v^de.
m d hcetconfcendunt,partibusconierantur,enimarumanteridumq.ra-
... -ìj ~q m drudurse huiufee partes inter fefe tam arde copulentur
r _aut damilo eas prorfus afiicient, dummodo fubdiualia pa-
w ~ vwaa^^iawvaaviadecliuia.aliquantulum conftituantur. Brumse tamentemporibus'ni-
ues ibi congeda qùamprimàmeijcientur, ac diligenterrepurgabuntur: cùm enim ad intima perfacilè ingredi pen-etrarèque fo-
leant, ^dificijs haud parura quidem officerent, & detrimento vtique forent »
DI SEBAST/ÀN 5Ek
fua fard piedi $o>& in longitudine ,37. 7 ye! mzo da li lati faran ? um eo n ^ l ? ra 3 & commemuum ratione prorfus conueniunt, verba
due nicchi,la latitudine A'umliftfa* de piedi i o Àrento di efifa- 55 “* putabtmus . Latitudo igitur xxx longitudo autem xxxvij pe-
rtinno altari, e ragli nicchi egli angoli, verfo la parte interiore, li niendir anamm m 7 t «S ^ Ill£ 7“ concu* ad lacera ita*
faranno due Ionie caG Irà li nicchi. Jr all, L fuori c'L ^«tudinem estendete*
« ~ \ « . i y * w .Ir T. ^ rtiiguivro liìtwriUrCo DI Ini OlLl<i EwIlCICDUil.. ? 11 C 1
titudmefi tara de piedi 8. V erfo la parte di tnezp quefta entrata fi q. u £ ìater icaphas 9 & exteriores angulos dose feneflrarum pateixitii
reflringerà facendo vn pilafiro ne l'angolo di piedi 4 ma l'altro la, apertiones. Jn introi tu deinceps ianua ocfcopedali latitudine con¬
to fard piedi 7 •dotte fard uno nicchio largo piedi a.onde le quattro * trLietur • At vedi bull huiufee pars medium locum fortita angmtior
entrate faranno a li angolifkoi gli detti pilajlri.che poi congiunti in *£“ pr fJ n ; ddetur 3 quadrupedali pila iti anelilo conditura,
\ lì na '£ a £ ro JT sZZ *de tmuri fa)dpiedi 5. Et acciochc ghpi^ quas pradiximus, pilas in angulis procreabunt, ex quibus filimi iun-
tajmjmopiultcuri,efortiafofienere la appornei quattro an- &is pilaiufta? craifitudinis demum proueniet atque confurget* Ipfis
goti fi far anno 4. capette de 8 facete , lo diametro de lequali fard autem fphserica,quam Tribunam vulgo appellamus,fuperincumi5et
piedi 18. giifuoi nicchi e fìnefire coni entrata t faranno piedi ^ de teftudo • Parietes quinquepedali craflìtucune iìnientur. Veruni vt
larghezza. Lagrojfc^a de i mmi piedi 4. e dentrogli pilafìrifa - P liaj h r 5 a iores>& ad impofita: tedudinis molem fuitinendamforcio-
ranno le limacheper [altre ad alto. Qiisfto Tempio baitefà Por - l CS reddai?tl * r 3 quatuor angulis tot numero fecella oótogona fta-
a l incontro de Laporta principale fi farà l altare maggiore . fr.X^ diametro* figillatimhabebunn &eorum
La porta principale far 01 nata di colonnepiane ,& non follmente quinquepedalem latitudine™ obtinebunt. Parietes quadrupedali
qmu, ma tutti gli angoltfarmino vejW de colonne piane , le cui cralfitadine terminabuntur ; & cochlides fcalse intra pilas extru&ae
latitudine farà piedi 3 NWtf parte dauanti a la de]ìra,efinifirade formatarque 5 ad fuperiora gradatim alcendent, ' Ad tcmplum hoc
la porta f faranno due nicchi a laqml porta fi falira >. gradii an~ P er tre$ Oitiorum hiatus homines utiq. aCcedent actranfmittentur,
cor più fecondo il luogo, E benché qui non bahbia dimoflrato cam- ara 3 ^ Fumaria contra primarium oltium excitabitur atquq erige-
panile , fi potrà nondimeno fopra le due capette angolari farne S “li t^r“ etlam P n ? an * «obiliorefque fores quadratis exornabu -
commodi,e iefacriflie da baffo.poi Copra elle i lowàmcnti ter mi commms:: nec ad eas tanmmmodo, uernm ad angulos omnes
niii -i àÀrLem r i L 0 Z&;*™< ntl P et n ‘- quoque condccorandos quadrata pariter latitudine tnpedali adhi-
r ‘f ’ "7 ff^f ‘ ? fi m T. ( l T L ‘ffc * 0 m dko ) bebuncur colurana • Ad ianua: dextram tenarnq. bina: in fronte fca-
je fana di mo.te commenta,in jueflt lu gin tanto da alto quanto pha: conftituentur ; ad ipfamq. per quinque auc plures etiam,fi loci
Joito una fé quattro Imtachefermriano.Et per cintare che tanti natura conditioq. efflagitauerit, gradationes homines demum con-
engolinon flutto ricettacolo d immondìcie: fi potrà ( come ho detto fa-ndent, Quamuis autem nullas turres hic appofuimus: in angula-
deglt ultri)fure de muriciuolt a l'alt e^za d igradi,ne per quefio l- n ° u | tame >iJ acellis & turres in altnm edaci , Se facraria ima coniti-
sssas !^*!^
miiesDarietesnonnnlli nmntiifl' c \v! ^ngulorumreceilusinfordium&purgammumreceptaculaquandoqueuertanturj hu-
producentur Nec tameng £ S^ d uum alntudinem pertingentes circa templum ipfum tamquam fepta qu?dam
prouucentur. i\ec tamenacaiticium propietea formamau: uenuftatem fuamamitt^t; auinimo» utheDiuq iam aHmnnmVniK rf,
ffln W ^ tUm ad VtlllUtem qU0C1Ue e,ufm0dl parietum arabittls fiue conclufionls K’ parum eerté «pedieT w
3 9 Z
LIBRO QVINTO DEL LI TE MPII
La parte di fimi del Tempio quadrato,& in croce, qui [otto fi Templi quadrati fefeque in crucis morem decuflantis fpecies ex-
dimolìra.La latitudine de la faccia davanti èpicdi.4 .2 JaiteTza da ferior ex fuoie&a»ni fallor» patetdefignatione. Frons quidem ante-
li gradi infino a la fumità de la cornice , è piedi $ o. Quella cornice r ì or P c dum X ^J latitudinem forti etur .. A gradious a primx coroni-
con gli fuoi fregio & architrave, far a spiedi, il rimanente fidava ^ c ^ m h £ 0 e £ i{ly i ioq u C quinquepedalem aititudinem obti-
a l altera de le colonne che faranno ioniche, com appare nel diffc- nentej quo d £upereit deinde» columnarutn» qua: ex Ionico» prout ex
gno,L’ordine fecondo lavapiedi 2 %. e partendolo inparti 6 , lana fi ea dem confiat defignatione» genere deducunmr » altitudines metie-
darà a l'arcbitrauc,fregio,e cornice: le altre parti far anno per le tur . Alter deinceps» qui huic fuperitruimr » ordo in pedes vicenós *
colonne Corinthie ,e quefii due ordini cingeranno l’edificio intorno , dupbus fuperadditis » fublimis ailurget : Quo quidem interuallo in
e trouaranfi lefueparticolar mifure nel mio Quarto libro,a lifuoi partes fex difiributo>epiftyiio,zophoro,coronicique vna aferibetur;
ordini.Lafummità del tettofaràpiedi 1 o J dove però non fiangrd cxtcveeq* partes columnarum>qu^ Connthium redolent genus>me-
Sopra l ejlrimita del fr ontefpicio regnar a vna cornice > l altera rent . cun aiq^eorum moduli quarto volumine in proprijs ordinibus
de laquale fa ra due piedi,efopra efiapofar à vna cuppola,bauendo figiUafjm ^ nobis enumerati expofìtiq. fuerunt. Sunimum dejnde
ne la cima lafua lam ernafi altera de laquale farà piedi 1 o.fen- fafiigium » nifi ventorum immamtas forte aut violentia obftiterit,
z*a la cuppoletta La parte piccola qui a lato deliro dinota la coper decempedale confiituetur: veruni in hac Gallise prouincia ac regio-
tura,& è fognata Cfiaparte a lato finterò fegnata L,rapprefenta ne magis acuminatimi effici, & ad pyramidis formam propius acce-
vm de lecapelle angolari d’otto facete. Le mifure più particulari fi dere illud profedtò deberet. Suppa fafiigij apicem deinde perpetua
trovar anno con lì piedi piccoli, i quali fono nel me%p de la pianta Quidam spedali altitudine ftatuetur coromxjcui
1 l r *inu**r* niteturteffudo,fpeculamverticedemumfuperadmta&collocata,
•i ornamento de le porte fi trouara ne l orime Ionico , allumo qua ., fi f ph:Erulat *; detrahaS)decem pedaliselfbcomperietur. Figura
mio Ubio . C ad lamam inefinans culmemfigurà, autem L ad dexteram yergens
angulanum» qua* odio lateribus circuncluduntur>delubronim formam referunt ac repraefentant. Dextrum auteiri & Simfhum ,
prout laepe ìam admonuimusmon quidem ad noftrum afpe&um» fed ad figura confpe&ae fitum potius ac difpofitionem referan-
tur. Exa&iones vero commenfus perpufillis $c pedalibus > quos in Ichnographia figurauimus » modulis quamprimàm utique ex-
pedientur. Proprios demum oltiorum ornatus quarto volumine in Ionici ordinis pertradtatione figillatim narrauimus ac recen-
iuimus.
... _ >.
/
/
j
I
SÉ
DI SEBASTIANI SERLIO
394
LÌBRO QVINTO PELLI TEMPII
Ho ouì dauanti dimotfrato fa parte di fuori dei Tempio quadra Quadrata a?disj& in crucis fimilitudinem compofit^ cxteriOrcm>
io in froce:hmaqtà [ottofi vede Ufétte didmtrojmes egliftf-
fe fegato per me^. Terna adunque parlando de la pane me .1 n ^ 'j- u ^ cerc contendemus, A mediana igitur parte 5 cui fumma impédet
/opra laquale v*la cepola,la latitudine da l vnpifatro a l altro e imm j net q ue teiìudo>exordium fumentesjtnediam duabus pilis uide
piedi 5 o.dalpentimento a lafummità de la cornice, altrettanto.V- jj cet intercedentem>Iatitudinem tricenis pedibus confìare^necnond
altera de la cornice ,fregio,& arcbitraue e piedi j.fopra laquale pauimento ad coronicis apicem tantundem pari ter intercapedinis
fi voltano gli quattro archile questa ricingerà per tutto 1 edificio . extare afleremus.CoroniciSjZophoriiepiftylijq; limili altitudo quin-
Ma perche quella Tribuna non pub riceuere lume fe non di fopra quepedalis exiftet;ipfique coronici quaterni.arcus ftiperiores indù-
glf tetti da li Ufi, i uccefiario [opragli archi girne vnafafcU,e{o- - C9mP ‘ e
come Ji vede nei dijjegnojfhe quei tiara Lume ajjai,majjmc tiw ^ j ls altitudines modicseque proiecturawie teituainis>quse ipn moxcir
lanterna, l’altera di quefla Tribuna fin [otto la volta,farà piedi cunducitur,afpeóhim imminuat obfcuretque,ibi denique condirne-
77» La parte do iTèT altare [opra ilquale ftà quel gran quadro, di mus^tumque in medio coronicis huiufce fafciccquc pra?di£taj fpatio
nota la banda a rincontro de fa portarne la piazza de L’aitar mag . ac interualio odo lumina,quemadmodum ex ipfamet habetur defi-
• r jì ì r ' mieftì tip snatione^capienturiqua: fi lumrax {peculi tuerint adiunda? teftudi-
gore,[opra delqualefara v * occhi0 e £ ‘ J Horeffo ni luc ^ s & falgoris fatis utique exhibebunt.Ab imo autem pauimen-
ns faranno quattro.I fianchi de le quattro par tifi veg^ Jp JJ to ad fummum ufque tefìudinis apicem altitudo ex pedibus lxxvij
fen^a ch’iogli difcrim,percioche con li piedi piccoli fi trouaranno con ft; a bit;Pars aram excipiensjcui magnimi iliud quadratum fuper
tutte le mifure.E benché ogni fato dimefin bauerc q.finetìre ,pur impendet/patiurn ianus ex aduerfo oppofitum>quò fciiicet prima-
nonyifono che due : ma l’alti e fon co fi finte per fol accompagni riunì altare excitari diurno numini folet>nobis defignat:quod nempe
'punto. m ut clara ac puriilìma luce refulgeat,fuperiorem ei oculum ftatuemus
ad cuius fimilitudinem quaterni dcinceps oculi effodientur.Quater*
narum autem partium latera cùm ex defcriptionenoftra clarè adtnodum fiateant.orationis lumen nullum effiagitant neq; regui-
ruttt,eoquemagis,quòd pedales & esigui iUi » quos lam defcnpfimus;, moduli commenfuum fìngulorum exguifitifiìmamtabii ra-
tionèm fubmimftrabunt afferentgue. Id quoque pnetereundum minime exiftmiamu&quod etfi latera lingula quaterna feneftris
inftruch confpiciuntur.bina; tamen vere proprieque admittuntur fenefteapertiombus alijs confenlus & connexioms cuiufdam
gratiafùftè tantummodo conftitutis,& callido quodam artificiocotnpolitis ac lìmulatis.
DI SEBASTIAN SERLIO 595
na atti indietro ho trattato divario firme diTeniptjaecom- De yarijs templonraj formis atque tationibus, quas Chrift iaaorù
mo iatH codoni' Chrifiùm,& ogetmndo le maniere degli ami- monbusac loftltntw congruere ewftimauimus, fato ìam loctici vi-
mestatiJicuju J J JJ K . . demurmiquo quidemabantiquorumraodis riabuicjueneutiquam
chiamaflandoperofempre nella rotondità o nel Marno, ma ■ rece£ j entes , f acras ^des velrotundas vel quadratas extrumms ; Mo-
mttarò d'alcunipiu conformi al vjo communi standopur j empie ^ a ^ a nonnulla templorum genera, qua? «edificali cium vulgo magis
neh maniera antica. Il tempio qui a lato dimoftrato in pianta ? m famiìmiz? '& in nu magis elle confpiciuntur, prilcis anriquorurn
quefio modo fi compartirà. V rima fi farà elettione di che grande^ uelìigijs perpetuò infifèentes iam exponere declarareque aggredie-
V Qnà fare l'andata di mez.0,0 vogliam dire corpo,quefiofara mur.TempliJiic apporti Iehnographia hanc utique iortietiir diitri-
due parti zìi pilaftri,che faranno qmttro,altmtantoJe andate da budonem. Primùm quidem mediana? ìtioms leu mediani corpons
k binde eie fono fei,due panu&gli tumida i lati che faranno ot- templi magnitudine ad libitum defimta,quatem* « partes. ai Ugna -
lepanaecoejonoftb^yutUiXiy ^ mmc j buntur : Pxlse^ qtiae numero quaternario defìnmntur, duas partes ex-
to,duepartiancora.Ma riduciamo quefaco } eapiedi,accio megn 0 j e ^ unt . necnon tantundem medijspilarumititeruallis aiicribetui*:
fipoffi mifurare il tutto.Diremo aduque l andata di me%,o ejjerpìe. |^ nc aL1 tem & filine defignatte , qux ienario numero comprehendu -
di 3 o.gli pilafiri piedi 1 5 .con tutte le colonne piane, & altrettanto turj j t j ones duas item partes abfoluent. Parietibu's demum, qui ni
il netto. Le andate da le bande faranno di quella parimeli - jateribus refi a e nt, & o&otiario numero diftinguunmr, dure ìdentidé
te il muro.Tirate dunque tutte kp arti,fi compartir angli pilafiri partes contingent. Verùm vt commenluum rationes clanus adhuc
ver evual diflantia, di modo che nel corpo dauanti vifiano tre ero . intelligi apprehendiq. polline, fi ad pedales modulo* euadia l edeg -,
tìtudme d'effefard piedi ij.& vftiranno alquanto fuori del muro, turmopvaious inuiubcu L
mi parietes eoiuem moaiuos pcricquwuiui.. a
ftributione confetta, mox certis ipatijs ina?qutali dncantia pila? cor
locabuntur: adeò vt in anteriori templi ipfius itione trin£ concanse
rationes extruéta? eonfpiciantur : adearumq.perpendiculum taccila
in hemicycliambitum dirigenmi* ,qua? pedum xxv mlatitudmem
obtinentia vltra parietum termmos nonnihil progredientur excur-
^.& apprefioghakri due difeofiipiedi 15 & ini nel maggior jpa
ciò fi farà la Tribunato diametro de laquale faràpiedi 3 6 per en¬
trare tre piedi p erp il afiro, Quei pilafiri faranno archi di 6 , piedi in
groffeg£a,&Jbpra effa,farà vm mega botta voltata,detta Teftu-
dine da yitruuio,&a li quattro angoli di quejìe volte a bene , vi
faranno 4. Tribunette , lo diametro de lequali farà piedi 2 1
però quefie cuppole vfciranmfopra lo tetto , ma prenderanno la men t lir ; m ox duar aliar pedes xxx ab nis receaentes ani
luce dalilati ì & cefi fuori del diritto de i muridel tempio , faranno dux ali* pedum quindenum fpatio ab his femore eri t
due crociere, ciaf cuna de lequah bauerà due capelle,del medefimo in ampliori intercapedine fphasrica excitabitur tefiuao,^ uu«
mez,o circolo ,& li fianchi del tempio faranno due porte comedimo - ter ciìm" intra pilarum utranque tres pedes ingredutui vxxxvi pedum
ftra la pianta. Ma nel capo del tempio far* vna crociera, e qusHa exiftet.Pila? autem commemoratee arcus le xp e da li cramai-in_ pi o-
partef etra feruire per il eboro,incapo ds laquale farai aitar mag-^ «fSSdinS haud ineptè forfitan appellare Ucebit. Ad qua
giure nel meteo circolo,che baiiera di diametro piedi } t Dal, la t "“ n I “= " fornicearum teftudinum ansnlos, quatiiorpuiillse &
gerirur: ibique
dojcums diame
rapiedi 11 .intargherà, &qimteaauiatipiecu o. mutati ai iumma teda proferentur^ueriìm àlateribus lucem iuam captabunt
quefla faccia (fi per fartela come per ornamento') fi faranno due acquirentque.Extra parietum quinetiam templi ipfius perpendicu-
campanili,la latitudine de quali farà piedi 2 7. Dentro vi farà vna la duas concamerata teftudines producentur , quarum vtraque duo
limacha , laquale hauerà vn fpaciofo diametro , de l quale fi potran &cella in hemicycli haud ahter,quam e PP"; ri ® r ^ L ^ n nemad ito
tirare le fune de le campane,& ancora tirar[ufole campane acca - dumexfubie&apatet Iehnographia;, intempli ipfiuslateribus ita-
derido.M queflo Tempio fifahra per molti gradinatila fi fura tlienmr Jn intima autem (acne ardis longinquiorique parte fuperior
fecondo il luogo • camera qusdam extabit,& locushic nempe choro defignabirur ac
tribueturfiti cuius adhuc vltimo nouifiimoque receifii ara primaria hemicycli ambitu comprehenfa refideoit,eiulqiie diameter 111
pedes tricenos,unumq;amplius excurret.Ad chori latera deinceps duo facraria odogona,& pedum xxi diametri! oj unenti a ap-
ponentur.Frons sedis anteriortrinisoftiorum apertionibus inilruda confpicuaque reddetur. Medianum quidem oitìum duoac-
num,extrema autem fenum pedum latitudinem fortientur.In ambobus autem trontis propofitte anguiis h bin*^turres pedu xxvu
latitudine fuerint collocat*,tum ad munimentum tum ad ornatum quoque hàud mediocrità: illx conducent.lntu§ vero cocniiues
fcal# perficientur,quarum diametri perampli & laxiores exiièent : ut inde tum tinrinnabuìa funious religata concutnitaque ionu
emittere queant:tum,{]quando oportuerit,perfonantia arra rudentum auxilio adfuperiora tranirern iuoducique pollini.Ad tem-
plum hoc per complures,prOUt foci tamen finis conditioque nos admonùerit,interiedas conicendemusgraaationes.
Ì9 6
LIBRO QViNTO DELL! TEMPII
» «I .I/»K «in); itw/iHttsU u> n r n - 1- --. r> • j-'a.i. LCÒ itA Ui-
■r manente farà per le colonne piane 9 la fronte de Uguali batterà dributa5epittyliOaZGpinoro 3 coroniciq.vna afcnbetLir; & reliquie mox
piedi $.e farà di opera Dorica . V altezza de la grani orta farà pie . S> a C( ^ L ™^ 1S ^ qumquepedalibus frontibus infignita: Do-
tudim d effe Ja/dp*edi 1 2.la temerne dimeno e la cornice fecon - que officia ? qua pedum duodenum altitudine terniinantur, conde-
c.a [ara piedi 2 5. Quedaffara laquartaparteminor de laprima corandahac , quafubiecimus, ornamentorum genera adhibenda
e fa partita come il capitello Dorico 9 accioche pano variati alcuni vydebiintur 9 Mediana deinceps ad coronieem vfque fecundam edu-
fnembri dal flint ho in già . Da la cornice a l’angolo fupenore del ^ n . P £ des xxv fublimis alfurget, fecundaq; coronix praexpofìta
frcntefpicio farà piedi 15. eque fio far* lo colmo del Tempio . Ma c ? rc J rì ^ s i^ferior is altitudine quadrante minor exiff et 5 necnon ca-
quaatunqnc la cuppolapaia effer /opra quella faccia dauanti , ella u 0 p ^P co P £r nmil £ m diff ributionem acquiretj vt videlicet qug
ssaapisssssas^^
%afua, come ancor meglio fi veder a no la parte interiore. Sopra la nice fecunda praterea ad fummam fa ftigij iplius angulum pedes xv
prima cornee fi leuarà vn bafamento alto piedi 5 Jopra delqualefi intereedentdbiq; templi culmen ftatuetur. Id autem inprimis atten-
farà l'ordine fecondo de i campanili fi'altezza delquale farà piedi dito 3 quòd etfi fronti exteriori teftudo hac defuper imminere videa-
xlii, e mez~o 3 faccndo le cornici la quarta parte minori de le prime , tur> in media tamen templi fede illa perfiffit 5 quemadmodum ex
e fiano Doriche. L’ordine tergo farà vrn quarta parte minore del fé, interions deferiptione clarius poftmodum perfpicietur : at
condo >ecofi le fue cormcipro ratapavte.L’ordine quarto fard mi * , £ Risaltitudinem offendere nobis hic propofìtum fuit.Verrìm
pnfortioMta diminutiva; , gkparapetttfopra le comici faranno tur rium ordo fuperior adhuc fuccedet ; quo ad pedum xli, ac femis
piedi quattro 3 e da quelli fin a lafummit* de lapiramide , farà piedi altitudinem pertingente, eius coronices primis atque inferioribus
3 5 . Ter gli altri ornamenti fi farà rieorfo al mio quarto libro, a li coronicibus quadrante minores perficientur, ipfaq; ex Dori co ge-
fuoi ordirà . ner e deducentur. Tertius ordo deinceps fecundo 3 quem modo ex-
, ... , . s . . pofuimusjordine quadrante minor exilfet .* itemq; huius coronice s
ab illius coronicibus prò rata deheient atque diminuentur portione. Quartus ordo tertio, quem iam abfoluimus , ordine qua-
irante humilior fimiliter erit : & eandem pariter djminutionis rationem coronices ipfa fequentur. Podia coronicibus mox fuc-
cedentia quadrupedalia extruentur^a quibus adpyramidum metas ac fummitates pedes xxxvj poffremò mtercedent.Quòd à pro^
pnorum ornatuum demum rationes inuifere ac recognofcere concupierisi quarto volumine in proprijs ordinibus eosdnobisap-
pofitos explicrtofque comperies. F
1
DI SEBASTIAN SERLIO 5#
, ì ' ^ ■ . . * \
r ' . - • \
59 s
LIBRO QVINTO DELL! TEMPII
La faccia del Tempio cblongodaletre andate, s’hkmoflraia _ Templi quidem oblongi,ac ternisitiotiibus prediti faciem’exte-
qui a canto,& in queflaprefentefi rapprefentarà la parte merlo* riorem iam dcmonftrauimusmunc fpeciem ipiìus interiorem > tan-
re,comfe apertafuffeper meno.Dele mìfurc,Urghczze,& lim ^uam Ti media abfcinderetur ? ftudioiòrum oculis propone mus.Lon-
gbe%z,e,s’è trattato ne la pianta,& anche ne U faccia,ancor a s’td £ Situdinum quidem & Iatitudinum modulos in fuperiori patefecimus
lecci nlci di detta l’altera,le quali faranno la 6 . parte dì tutta l ^nographia, moxquc in citeriori Orthographia coronicum aiti-
altezza,&le colonne pianefifaranno Ioniche ,cofi rii pilafìri mi tuc ^ cs ^ cxplorammu&qu* altitudine totius fextante definientur 5 &
non batic ran efue impone Ioniche,laquai farne e mifurefitm bus Ionica» item fuperaddentur incumba?: Cundteque generis huiu-
uaranno nel Quarto mio Libro, a l ordine Ionico , Tutte le capelle fee forma: atque menfurse quarto volumine in Ionici ordinis pertra-
haueranno la luce dafe medefme,come fi vede,& anche daranno datione figillatim ì nobis deferiptar fuerunt.Sacella omnia fquem-
luce a le due andate,ialtera de lequali farà come le capelle voi* admedum ex ipfamet conftat defignatione, ex proprijs feneftrarum
tate a botte Ma a rincontro di effe capelle,la bottafarà interrotta apertionibus lucem fuam haurient atque combibent,quinetiam ea-
da vna lunetta,accioche la copertura de le andate verna co fi ba(Ta Ì? cm jtionibus vtrifque fatis quidem iuminis allatura &:
che itele lunette fopra la cornice fi poffi rie cuer lame per le forme Rl PP^ ltatJiUa UidentiinAnguIariumque enifmodi itionum altitudo
ouah quali fopra fsitet t fi veggono, fitacxiQche ia cuppola di me* picca: tamen tefiudinis pars^qua: facellis aduerfa conftituitur, ab in-
%pfialnmnofa.Jar* da fava vno fregio d occhi che prendine la luce tercurrentc lunula pcrrumpetur; qua quidem ratione pr^didarum
fopra lo tetto,&fopra quel fregio levar la cuppola con la fua Un - itionum tegmina deprefla adeò humiliaque reddentur, vt fupra co-
terna,la mìfura de laquale da le altre pafiate fi potrà prendere, & ronicem per ouatas f ormasjqua: fiipra teda confpiciuntur» lumen in
accioche li pilafìri fimo meglio intefifio ne ho qui fopra del tempio lunulas ingredi difFundique pofilt. Vt autem mediana tefìudo ube-
formati due di maggior fortm, Qitefìapiccola figura fopra lo tem- r *°- r f ^ uni ^ n f conueftiatur atque fplendefcatfibi Zophorus oculorum
pio a man finifira, dinota vna de le porte per fianco,? altezza fua è ? ul . ucem e ^P erjS parttbus captent>multitudine plenus conftìtue-
r . .. . > s r * wc^ajuac tur; moxqueZophorohuic Iphsencafupennducetur teftudojfpecu-
Ja demum in teftudinis ipfius cacumine refidente>cuius moduli qua
primurn ex fuperioribus deducentur.Quinetiam ut pilarum feu para
ìlatarum forma difpofitioque exadius intelligatur , duo ampìiori
^_ magnitudine earum exempla fupra templi iplius typumhic iigura-
anche che effetto faranno le quattro cuppolepiccole,con moU u i mus * Nec non fupra templi eiufdem imaginem offiorum ? quse in
to altre ccfe ,farà ben necefiario , a chi vorrà cavar confinato di arfl ^°^ us lateribu^ refidentjformam fpeciem ad l^uam appoiuimus
qu e fio T empio fame rn modello , alteramente dirizzar tutte le P e des xx efreretur,eorum latitudine decempe-
Lnì in prohlo tanto dì dentro come di fuori ^ e ^ ntc * ReIi ^ ^emeeps coronicum altitudmes tum cimi
pam . ì prò, o i mo ai ae i rò come aipuort . extenoribusjtum cum mtenoribus coronicibus quoque mirificè có-
lentmnt acque conuemuiit. Verum qucniam ex templi huiufee defìgnationeoccultiora nonnulla magisque recondita minime pa-
tenunemee enun angulanum itionum altitudines,nec delubrorum cum fornìcibus ipfis confenfus at harmonia 5 nec ad quemuuim
quatucr mincres teimeiines aingantur,nec alia compiura infuper ex noflra patent deferiptione ; idcircò fi quis prooofiti templi
rì(*rh ->/ : +3 ni- ^h?n rn.niìp mcrm ihn^iri oilpnnJ _3. : t ,_.f_ 1 1: . . . • * r ^ *
f ’ ’ ’ " ' J ^ 'V ir W**' JW* u
piedi 2 oda fua larghe%%a i ode altre altere de le cornici sdecer
dmo con quelle davanti,granché con quelle di dentro.E perche di
queflo tempio non fi mofira alcune parti occ ulte,come fam C alter*
ria de le andate da li lati,e come Raccordano k capelle con efie hot
te-,ó
\
DI SEBA5T/ÀN SERLIO
399
Inaltromodo fi potrà far e vn Tempio oblongo differente dal Verdm alia rationc pratferea templi oblongi perqudm diuerfai
paffato.Trima dunque s'ìmaginarà la latitudine d e fio effere piedi fupenori conftitudo perdei poterit. Primiìm igitur eius latitudine
30 .& meneranfi le due lince equidilìanùycofi per fango come per pedumtricenum animo i nobis concepta ac definita, duse tam dire-
tvauerfo,douefi fard vnacroce 3 nel mego de laquale farà vna Tri- cttT d uam tranfuerfa:, in crucis videlicet dmilitudinem fefe ad pares
luna portante del diametro piedi ? ©. & apprefio fi ritirardtre an Sulos mteriecantes,linea: xquediftantes producentungc in medio
piedi,da li quattro pUaJlrt ne la parte interiore, di maniera cbe’l T**™? dhmetto eri ‘
immetto degli quattro arem che tolgono fu la tinbmaffar a pie^ terni pedes undequaque (ecedent atque diminuentur, adeò vt qua-
di 24. LagrGjjegza de ipilafiri ne le parti otte fono >,i nicchi, fava tuorarcuum teftudinem in fublime extollentium diametri in pedes
piedi ylagroffesa de i muri altrettanto,ma ne le braccia, e cofi xxiiij duntaxat excurrent. Pilarum partes fcaphis propinquiores >
verfo la tefìa del Tempio, per cagione ti alcuni p'dafiri angolari quinquepedalem craditudinem obtinebunt; necnon parietes infu-
pianì fi allargardyfiringendogli muri vn piedeptr banda^ebe ver- P er a? qu aleni craflìtudinem fortientur. At partium,quse tum latera
rà ad effere piedi 31. cofi ciafcuna de le braccia farà lunga piedi t , urn ca jP uC templi relpiciunt, propter angularium pilarum quarun-
37 . La parte verjo t aitar maggiore tornerà d, quadratoperfetto , 'P ana incrementum
e Jara piedi ; 2 .Mafacendopoi glifuoi pilaftn da li lati, con li [mi tractis : adeò ut pedes xxxij illa expletura videntur,& laterum
nicchi,faranno piedi 5. ingroff °.z*t*a poi ritirandoli da ogni lato pie quodque in pedum xxxviij ìongitudinem producetur. Pars,quse ad
di 4 fara da [vn pilastro a l altro piedi 2 4. e laffando appreffo me - aram indgniorem conuertitur,quadrata nimirum exiftet,& in pedes
tlo piede per banda di efji pilafìn,performar lo nicchio de la capei - xxxn vndique excurret: At pilis vnd cuoi fcaphis ad latera appo/itis
la maggiore efio nicchio verrà in latitudinepbdi 2 4. nelqual fi fa- atque conitructisjquinquepedalis earum habebitur craditudo. Ve-
. 1 r ... * 1 J J " . rciicxu,ìctipiicc ipuub 14 .utuuopeuum xxivexiiteu,ioiq>araprimaria
minofi , come dinota la pianta.De la T ribuna verjo la porta pnnr conflituetur. V trobiq; autem in crucis ipfius angulis duo extruétur
cip ale fi far anno 5. eapelleja latitudine di ciafcuna farà piedi 1 5 • acque coilocabuntur facraria, quorum diametri in pedes feptende-
Lagrofiex.z.a dei muri jifaràpiedi 4 La longitudine d efie capei- cim producentur. Hinc&illinc bina odia aperientur atque pate-
le [ara piedi 15 & haueranno vnafineftra de pii di 6 . in targheg£a bunt . Membraque emfmodi cunda , quemadmodum ex appofita
perche iuifari t altme.La gratinzza del muro per tetta ( thè de la Ichn0sraphia, fatis fplendida lummofaq. erunt. A media te-
\ favi « t ò ì fi * a • Jludme a a primanam templi huiufce lanuam qumq; mtercedent fa-
vtTÌ 7 P t 5 ■manelapamdimezojarapieii 4 . Mm, ^ & fi ^ gulapedu!nq ^ n d en umfibi latitudmemvendicabunt:
ti a quejta taccia ima vn portico,m latitudine piedi .4 la longi- p ar i e tes quadrupedali crailìtudme finientur: Sacella deinde pedum
tudme^piedi B»&hauera negli cap\,<& anco m fronte gli nicchi quindenum Ìongitudinem explebunt: lingulifque facellis fìnguise fe-
tondi, e quadrilo diametro de'quali portarti piedi S.ciafcuno.Tqe nedrse fexpedali latitudine tribuentur, vt videlicet lìngula, quse ibi
li lati del portico,far anno gli campanili , quali verran tanto fuori reddent, ara: accommodata fpatia nancifcantur; Parietis in sedis ip-
quanto le braccia del Tempio,lo fuo diametro farà piedi 18 .e fi fa- fius fronte condituti quinque pedalis,at parietis medianam partem
ran ottogonUouero quadrati chi vorrà . Da li loro lati faranno le fue pbtinentis quadrupedalis craditudo utique erit. Ante *dis huiufce
a mandefra-L altera de le prime cornici fara piedi 47 .1 archi - ^ ratJ [ s fcaphis infignita confpiciuntur : & fcapha: lìngula odopeda-
traue,fregio,e cornice farà piedi 5. e giravaintorno al Tempio L’~ j es diametros fortientur. In vtroque autem porticus latere turres
ordine fecondo farà piedi 37. le fue cornici faranno la quarta parte feu mette excitabuntur, qua: templi lateribus tequalem egrelfionem>
minori del $ prime,e quefia altera feruiràpd fecondo ordine de & proie&uram habebunt ; Earum diametrimpedes xviii extenden-
tampanili.La Jummìtà delfrontefpicìofarà piedi 1 o.equefto farà tur, iplseq. uel o&ogona: uel quadrata, prout magis libuerit, perd¬
io tetto di me ilo.L’ ordine tergo de'campanili, far àia quarta parte fienai* fcafeq. cochlides eas circumambient ac circuncurrent Et
jopra le quali fi fara la cuppola La figura qui a man defirafopra lo f u ^jj mes educuntur : & epilèylium nempe,zophorus, atque coronix
Tempio,dinota la parte interiore de le cinque capelle L altera de qumquepedalem fimul akitudmem excitata templum circum-
le prime cornici dal patimento a Ufummità.e piedi 2,7 *&le det - circa obambulabunt atque peritringcnt. Secundus orcio deinceps
te cornici far anno in alcgza piedi 4. fatte come il capitei Dorico . ad pedes xxxvij ufque confcendet,cuius quidem coronices a primis»
Le altre cornici fupenori faranno come quelle di fuori.Efra le prT quas modo expofurmus,coroniciòus quarta parte dedeient : & h^c
me a le feconde faranno colonne Ioniche di baffo nlieuofrà lequali aldtudo fecundis turnum angularium ordini bus optime mmirum
a, t 1 • n * ^ aL* fii Jet quadrabit atque confentiet. Summum demde fadigmm, quod me-
faranno fineflre per dar luce al tempio . Quanto a l ordinanza del ^ parti q 4 uafi tt . dum quoddam im ponicur, decempedalem alti-
portico,tanto per la pianta, quantoper la faccia ,fi compìende l- tuc j inem alfequetur. At certi) angularium turnum ordines fecundis
ordine fuo,ma [opra ti efio fi farà vn terragno, ilquale non impedì - earun dem ordinibus quarta parte humiliores condituentur, & co¬
rd lume alcuno ne la facciata , anùfarà ben abbondante di lume . ronices pariter prò rata parte diminuentur, qua: mox fphsericas te-
La figura qui a man defirafegnata jl, rapprefenta le braccia del fìudines fudinebunt. Figura, qua: tempii exrerior 1 Orthographi^
Tempio con la Tribuna nel mez,o.Valtezza de le cornici e comefo ad dexteram fuperior fuccedit, quinque delubrorum interiora defi¬
lo [altre,[opra lequali pofarà l ano de la Tribuna, e [opra effe fa- gnat. A pauimento quidem ad pnmarum coromcum apicem pedes
fittila l 3 z fi *ri * 1 1 xxvu medii mtercurrunt j ipdsqueòoronicibus, qua: Dorici capituli
ra vna cornice baslarda,che tona fu la Tribuna con la fu dru&uram atque difpodtionem imitantur, quadrupsdads ailigna-
na,La parte fi dimojlra rotta dinota lefacnfhe . Lapiccola figura 9 ^ ltur a Ì t i t udo. Aliae deinde,qute prtedidis fuperiores datuuntur, co-
qualhà la croce in cima viene ad effere vna de le por te per fianco,e ron i ce s exteriorum , quas iam declarauimus, coronicum modulos
Vd cofi coperta in forma rotonda. La porta è larga piedi p. & alta perfequentur. Inter pnmas autem atque le cundas coronices eolu-
piedi 1 8 • nx Ionicse parum eminentium expreflionum erigentur,& ad templn
ilìuminandumfenedrarumatiertionesinter eas inedite conddent. Quod vero ad porticus,tam uedigij uidelicet qudm frontis at
tinet defcriptionem,eius dru&ura ex fubieda fatis fuperq., condat dedgnatione. Id vnum tamen in pr^fentia fubmngemus 9
quòd d dibdmale & leuigatum porticui fuperindudtum fueritpauimentum, haud tantummodo templi ìpdusfrontem nequaqua
obfcuraoit, quinimotulgentiorem atque fplendidiorem eam vtique reckiet • Figura ad finidram A, tempii eiufdetn latera vna
cum teitudme mediani fedem occupante dedgnat «Coronis altitudinem reliquis coromcibusparem& equaiem omnmo afleque-
tur, quibus arcus tedudini fubiechis fupermeumbet: ipdq.arcui,fpuriam quam appellane,coronix ad fphoericam tedudinem vnu
cum eius fpecula extolJendam fuperior inducetur. Pars-qux confra&a: perdmihs exifht, facraria nobis oftendit » Breuinima
nique omniumdgura ad dexteram,in cuius vertice crucis dgnum pofuimus,angularium oftiorum fpeciem proporne,quorum par¬
tes fuperiores in rotunditatem compodtse dnuat^que apparent.Oftium autem pedum ìx latitudine feptum, pedum xvm c
altitudinem petit. Dextrum uerò Sinifìrumque, ut millies ìam diximus»haud quidem ad nos afpicientesded ad rei potms aipe-
dx dguram ac formam referto »
Eeè
• òv*
1
imHWilUIBIIlHMlUlHI
•F
400
piBftp qyi^TO pelli j i fri r 11
1 ìiimiiiifiiììiiimnmi
DI SEBAST/AN SERLIO 40I
PjMjbj in croce,de mM à^rnUbSf^e laj-
Piamente de modernt,che m Italia 1 per la maggior opinione) fi dL ponuntur, hic recenfere potfemus : eoque magis > quòd faerse Chr -
cono opera Tbodefca.Et non folamente hanno ire andate^con le fue ■^ iano J : urn asdes* qua; àrecentioribus Archi tedis pr^fertimextri*
capeile appartate eh e fi ferrano y nta ancora le andate che circonda - «clmcatasque confpiciuntur 3 hoc forma? genus pleraque fedari,
no ilchoro.con lecapelle intorno.Et ancora dipià qnà ne la Fran- JSf 1 * vld £ì ltur ^ u( ? 1 d Itali Teutonicum inuentumfiue Germani-
%a vi fono de tempii ncchiffmamentefattifibetiohe moderni fiequa quomSi^ffibda a ^rn , If; tan r :iim r mod 2 /cmera^aceUis,
li hanno $* andate y mncimeno ( come da principio dijffi ) ho voluto
trattare ai co/e chea noflri tempi fi pofjìno concinne alfine .E però rus ìtiombus undiq.feptus.nccnon dekibris vlceriorjbu^arcumarca
Ivktmo ebein qwflo ficcai volume batterò a dimoftmre, & in i[- ftipatus & tamquam obfeffus, in medio nonnunquam refidet atau-
crttto trattarne.Jara quejìo,percbe altre cofe mi affettano,ferft di con , 1C - Quimmo in ampliffimo hoc & celeberrimo Galli* trafila
più commodo,e tornente^ a la maggior parte degli huomint . J'e- Jf ™ aXin ?is ijimptibus fummoque artificio, quatnnis i recen-
mamo adunque a le mifure de la pianta del tempio qui a lato. Ut irioip c Ì S ’ P • a daborata 'l L ' c extant; in quibus quinas
latitudine d effo farà piedi 36. la longitudine^ tedila. Dal vno e p,oquoq^ Verumtamen, vt primi.
l-aliro capo vt fa, anno due gran nicchi, lo diametro de' quali farà ftra celenter perficìTad^ eldtumpwdud commod? ^ r pe ? ate no '
r T®’ W ! e ’ b * Mni0 ‘‘«efinefire da ti la- fenda differere & deputare nunc mftituimus.Quapropte^ quamptU
U>di larghe capitai o. L alito a l incontro batterà gli medefimi muta templi huiufce > quod modo explicandum ageredimnr, ftru-
erdinì^ma vi far a la porta. La fua larghezza comprenderà piedi 8* °^ atlone & defìgnationibus adhibitis patefecerimusjmox
Vali lati dìquejto tempio ^nd mez^o faranno due cape Ile fia cullar lt>e ,? ”P 1C dupremam utiqiie manumimponemus ; ad alia eternai 3
ghe^a hauerd piedi 18. er entri ramo noi muro altra le colonne • 3 “* SS c * vtlll0ra P? rjlter iucundioraque fore arbitra-
piedi 2.hauendo vna fine fica nel me^ofiargapiedi o.Dali lati di J 0 s nunc oercurr-^ P™ perand 4 ™ • Ichnographia? igitur moda-
effacapelia,vifarannoaucnicMdi6.piediinlarghetta. forila antem ifv
lt™LZ P T ad °? T iedi V. fcaphammfeuconcharumlaxiorésftacuentur^feotes!quamm
intercolunnio di mi %ofarn piedi 6.quelli da li lati piedi g e mexp diametri m pedes xxiv nimirum excurrent ; Earum q uidern altera,
cuijiiihO.tr l capeueegli angoli vi farà vno nicchio ornato duo- , ilS £nedns fexpedali latitudine ab urroq. latere difpofitis & col-
lonnt tonde fia larghezza fitta fard piedi ó.ali quattro angoli faran locan s>pnmanoinleruiet delubro : Altera vero, quia; è regione huic
no quatt o nicchi . La latitudine dequalifarà piedi ?. Fuori del eande F °mnmo ftru&ura; rationem imitabitur ac per»
tempio far a vno portico a pila (inquadri.con li (uoìmez iùiUfìri U r>^ ai; i >uno - ant ^ J:n discrimine intercedente} quòd hic ianua odo»
L X&Z&ttZ
grolft^.a ae .piUjt,t,piedi g. per agni latofenga limegipilasln. titudrnem obtinentia, pedes ri; vltra columna^ntra panetes ipfos
Aia hpuafh i angolari faranno infrante piedi 6 .e quello e fatto per mgredientur ; feneièraque fexpedali latitudine ad facellum vnum»
maggiorforte^ a, ouevper contraforti de gli archi.'Negli interco- g uodc l ue dluminandum media aptabitur & componetur. In ambo-
Imny da li bufar à nel muro due nicchi ., m cui larghezza farà pie* b ? s a / lte . B la ^ e!jl utriuique latenbus bina; fexpedali latitudine con-
di O.J. quefio portico fifdtira 9 . gradirne la gro/lezza del muro SKf^, COnfiftenc ^ Ac . facelia hxc > rotun.dioribus columnist
faranno due hmache.Maperche in quello tempio non vi è carnea dl P eda iS £ rrc craffitudo, interiedis, i mediano templi ip-
cfìémpnnanoquei due cantoni che vfeifeonfuori de le capelie da < ^! ie lungnita media intercurret : Necnon in qua&ernis angulis fca-
h lan y & m effifarebbeno le habìtationiper ipreti.con le commo con £fi£ye quaterna? latitudine cripedali difpoiIte>optimè nimi-
ditàfotterranee . r ^ * nim confenuent ac refpondebunt. Extra templutn p^ricus pilis.
quadratis vna cum femipilis adieétis inftruda itacuetur : ipfaque
Eeè i
4oi
LIBRO QVINTO PELLI TEMPII
DI SEBAST/AN SERLIO
405
Za parte interiore,& anco lo fianco del portico dei Tempio qui a Templi Ichnographia iam expedita, interiorum partium, & latc-
tanto dimofirato in pianta , qui fiotto fi comprende affai bene, ma TÌs porticus ipfìus Orthographiam nunc proponemus : proprijque
leparticular mi far efiayan quefìs.Dalpauimento fin a la fummità commenfus tales nimirum elle comperientur . A pauimentoad pri-
de-la prima cornice,farà piedi 21 .e qui diuifi in parte 6. ma far* ? RF°.? 1C1 ? iunimitatem pedes xxj intercedent ; quibus in partes
per l'architene r fregio ,e cornice,poi lo rimanente fin alpauimen - * _ ri j A ^ zophoro, coronicique vna affignabitur * èc
0 voglian dire baj amento,far a la qumta parte del rdlante^fopra feti ftereobats^uocunque nomine eos appellare tibi libuent, quia.
quello fi faranno colonne Corinthìe'. Li frontefpicij fi faranno alti tam reliqua? àltitudinis portionem explebunt : ijfque Corinthup fu-
da la cornice piedi j. fopra liqualifon due finestre cieche per orna- perextruentur columnse . Faftigia tripedalem à coronice altitudine
mento , ma chi uorrà fi po tran far aperte. Sopra le colonne Ioni- <jbtinebunt > quibus dux cxcx ornatus grafia obfcuneque fuperad-
che,fi potran aprire la capella per piu chiarez.z.a del tempio. Qua- entur reneura ?, nec tamen , quin eas apertas & luminofas efficia-
faccia dauant tfopM il portico,fifa» a vn ter) azzo alquantopende aperiendum àc referandum iudicamus . Quanam autem ratione
te,colfuoparapcttOychefar* la ifìefia cornice. Quefio tempio fi voi tum in primario delubro, tum in fronte aedis ipfius lumina funt di-
tari a botte,come dimofira la figurala ne le tefiefarà bene a fare fponenda atque diiìribuenda, ex fubie&a hoc nimirum conftat defi¬
li nìcchi,e ne la parte di fuori tirare fu il muro y come ho accenna - gnatione. Supra porticum deinceps folum decime aliquantulum
to ne te p arte dauantì,quantunque ui refi a ràgran luogo morto, ma inirernetunibique podiurm quod coronicis partes explebit % excita-
tornarà bene • bl . tur aiìurgetque . Tempio huic>quemadmodum ex ìpfamet perci-
„ - -, , r r u rr j- j -, , pitur delcriptione > fornicata fuperinducenturteftudines;at in ex¬
tremis capitibus conche feiKcaph^dfodiendaj videbuntur: m exterioriq. parte >quemadmodum de facie anteriori paulò ante
admonuimusjpanetes dingentur. Etquamuismams fpati; quamplurimum inutiliter redundauerit 3 ex eonullumftrudursem,
commodum tamen aut detnmentumcontmget* 15
4°4
LIBRO QVINTO DELLI TEMPII
£ a parie intermedio? la espella maggior ,è qui [otto a man finì- Interioris quidem partj&primarij videlicet delubri typum ad dex
ftia,& le altezze de le cornici faranno come s’è detto qui a lato , fi teram en tibi nunc appofuimus acque fubiecimusjvbi coronicum ip-
vede ancora la forma de ì nicchi piccolbla latitudine de'quali por «. &ram altitudines ijs> quas paulò ante determinauimus > pares & a>
fare,far* per ynapittuia 3 cr hauer a la luce molto accomodata, la femisaititudinem aflequtmtur. Quadrata 3 qua? fupra aram dirisi-
firn larghezza è piedi j o. I altezza piedi i 2.Lafaccia dauanti, e tur, tabula egregijs illuftrabitur atque perpolietur piduris , & con-
'mà folto a man defir a .guanto a le altezze de le cornici ,/è detto grua nimirum accommodataq. luce potieturieaque decempedalem
ne laparte interiore.percioche tutte vanno ad vn lineUo.Ma notate iatitudinem habens,in pedes duodenos excitabitur atque efferetur.
che la prima, cornice [opra lo portico viene ad efjere vn parapetto Anteriorem templi ìpfius frontem deinde hic ad Ixu à depinximus.
[oprai terraiLZ-o.Queftc coronici dunque,fregio,architi aue, capì - Coronicum autem ipfanim altituaines in interiori Orthographia ia
fhe,lequaa aiQua,to mio uh, o,ne l ordine Douco fi t, oueianno , tifìimum fieri volumus certiores , quòd prima coronix, quee fupra
La parte, doue fono gli pilajìrdii del fecondo ordine,viene ad efjere porticum extat, pauimento fupra porticum eandem extrudo podi]
fui diritto de la fai cista, come dinota lo profilo ddportico congiun vfum,pluteive rationem pra?ftabit. Membra igitur hsec omnia > co¬
io to» laparte inferiore. La latitudine de pilajir etti,farà due piedi, ronices uidelicet, zophori, epiftylia,capitula, bafes, necnon arcuum
l altezza de U loro cornice altretanto,& batterà gli membri che incumb^ ex Dorico fonte deducuntur : quorum formas modulofq;
fi vev tono a l impofìa degli archi Ionici nel theatro di Marcello,al Jl nart0 volumine de Dorico ordine pertradantes , figillatim expo-
Quarto mio Uhro.Etfenbejopral vitina cornice, aUomincian
la copertura,vi far a piedi t, e difpacio, fi po tran far e gli p capetti quemadmodum porticus,qua? inferiori parti anneditur, Ortho^ra-
a halausii fopra effa cornice,tanto per ornamento,che per commo- p hia nobis figmficare videtur. Breuiorum autem eiufmodi pilarum;
dìtà,A liquali luoghi fi montarà per le limache che montano al latitudo bipedalisexiftet, parque coronici afiìgnabitur altitudo -
ferrico.La copertura di quello Tempio(acciò non vi fia legna - qua? quidem coronix membris ijfdé,qua? quarto volumine, in Thea-
me)fi (ara fopra la voltai dì embrici , 0 dipìombo, ma qui ne la t [° Marcelli exponendo, arcuum Ionicorum incumbis adefie demóa
Franca farebbe molto bella di arduo faicioè di lamine fiottile dvna fi rauimus,e ^ exculta atque infignita. At quoniam inter noniffim^
Pietra Murrina j£ auetto Tempio Ci montar à o erodi e Ci Potrà coronicem iupremaque teda tnpedale fpatmm intercedi : i&irc o
pietra azurrma. A questo Tempio ji mondar a 9 g ai .e ji potrà ornatui atque commoditati panter coniulentes, fupra coroniceli
cattar (otto. H 0 B ^4 quoti farà il fine del Libro de 1T empi] fiacri, po dia columellis infonda excitabimus ac infouemus : quò per co¬
nciò ch’iopoffafiegwtaregliaìtndue Libri,!vno di tutte [e hahi- chlides fcalas, quas ad fubdiuale pauimentum fupra porticum con-
tcttmijf altro de molti accidenti chefioprauengono fpejfie volte agli feendere iam antea demonftrauimus > denique pertingemus - Sum-
ArehìtettfDipoi (fie la bontà di Dio mi prefilar à vita&fianità ) mar P a utem templi teitudmemj ne materia? quicquam ingrediatur>
ir.fieme metterò in luce molti,ediuerfi edifici] già preparati infoi- imbri cibus aut plumbea ftrudura operienaam exiltimamus*
vanno * fedilibus laminis fummum templum fuerit contedum,ad afpedum
- , . r , * r- - mumuu ìuuumiuumi viuctur, uexerum autem ac M-
mltrum h lc quoque, ut in fupenonbus, per relationem non ad nos intuentes,uerùm ad figura ipfiufmet confpefia pofituram at¬
que collocationem intelligito. Et hic quidem facrarum adium pertratìatio debitum fìnenwetamque propofitam eft affecuta
Quapropter nos quinto huic volumim fupremum uale dicentes , estera duo volumma fuperioribus adiungere aggrediemur;auo‘
rum tmiéèa domiciliorum genera alterimi per punita colliget ac numerabit : alterum vero compiuta, qui Arcffiretìis vfu venire
I
40 6
LIB ROQVINTO DELL1 TEMPII
Già che il luogo il fernette , hauendo l’autore trattato de’ Ne pagina:, quoti reliquum eft vacuimi re!inqnamus,cum iam Au-
Temptj m quello Quinto Libro, vogliamo darmvna regola (per «Sor de Templis in hoc Quinto Libro verba fecerit.conclufionis loco
chmfa a, detto ) con la quale m va perfetto quadrato a lettere Ma- «guiam hic apponete voiuimus, qua m pertefto quadrangulo, ma-
y otto veti figurato nel Tfpmc di LM VI TiJ M, FMV ST 1 - PAViXlNtL > &c.
IL m0 Lìti QriKTO LIBI0 DELL! TEMPII.
Ichnographicè tum Orthographicè pertradtantis
LIBRO ESTRAORDINARIO
DI SEBASTIAN SERLIO
Nel quale diuerje Porte m ordine Ru~
jlico 3 &gentile di diuerfì generi
fino diligentemente de ferii te ,
fino diligentemente defe
& de liine aie.
SEBASTIANI SERLII
EXTRAORDINEM LIBER
Ir <juo e Ruftico tum dcìicatiori di-
uerfisgeneribus permixro, Porta;
duodccim tum fcriptura,tum
♦
4o8 LIBRO SESTO DELLE P ORTE
B E NI G NI LETTOR l BENEVOLO LECTQRI SALVTEM,
Siamo fiati in forfè dì douerfi flambare questo Se fa Più animo hsefitaui, anlibrumhunc & portis typis
libro diparte* fame che t ìftcffo Autore poco conto#?fa* co m mietere cTquumelIèt curo Audìor iple parui ipfum
a, perche in vero poco vtile apporta all' Architetto poiché Lacere videatpr, quod nullius fere commodi aut vtilita-
nel quarto Libro in ciafim ordine fuffeim emerite babbi tis fiìturus exiftimari poflit* eoq. magis quoniam idem
trattato della loro fabbnca^mio vien intitolato dal me Serlius in li b 4 abundò fatis 5 & ex ordine & porcis fer-
detimo y Liher Extra ordinem, Ma perche quelli che po- monem inffitlier jt, vndeabeodeminfigniturhoc titli-
co i intendano, à' 4 r eh ìt ottura non babbi ano a fermarli in lo liber extra òrdinem. Nihiiominus tandem omni du-
jp enfierò che babbi tralafiiato il meglio y hbfattofeelta di bitatione lolu tus in eorum gratiam, qui non in tegram
dodeci di effe al mio parer più bellefer fodisfare alla loro Archite&urg peritiam pofiìdent,ne forfàn quod melio-
cunofitì , cwolte heentìe trottante {dice il Serlìo) vfa- riscftnoueper me pr^termìflu lufpicentur, ex illisduo.
te in quefleT orto rompendofpejfe fiate vno drchitraue^H decim felediores, & nobiliores hucimpreflàs haberi
fregio ancora parte della cornice?feruendofpero dell voiup vr eoru cunolìtati aliquo modo fatisfacerepofsé.
autorità di alcune antichità. Romane. Taluoltahà rotto At nos noua qusedà& prseter co numera aliorum con-
<vn Frontifpicioper collocaruivna riquadratura , ovna fuetudinem excogitata haud temere fertalle hic duxi-
arme. Hàfafe iato di molte colonne ,piLdrate y & fupercilij mus apponenda; adeòvtepiftylium 5 zophorum,coroni
ffffffTao alcuna voi** degli Fregi,& de } t riglifidei cifqj pomonetn aliquam fepius abolere abfcindereque
fceliami . Le quaiti r e tutte leuatevia, Raggiunte verità minimefimusRomanarum tamen nonnullaru
delle cornici, doue fon roti** & finite quelle colonne , che antiquitatura exemplo atq> authoritate nobis pala fuf-
fono imperfette , kopere rimani^ intere , & nellajùa fragante Quinetiam ut quadrata aut infignia certam le
prima forma. Et perche quanto aldefirlùére umifùre dem propriamq. collocationem obtineantTalligiano
io fonfato molto breue : il dilìgente Architettore le tra- nunquam diminuirai s atq. contraximus. Complures
uerà tutte minutamente , facendo così /immaginera di columnas infuperuntepagmentajluperciiiaq.zophoris
quanti piedi h auerà da ejfer larga la porta facendo divno T riglyph ÌS,FolÌ j fq intemiptis quandoq. ac relaxatÌS,fa-
di quei piedi parti dodici,eh efaranno oncìe,& di vna on - lei JS obftrinxìmus & circundauimus. Cuiufhiodi nepC
eia farne feì parti, dettiminuti : dipoi comincierà a mi - omnia fi auferanturxoronicelq.fìcubi interrupta^pra?-
furare vna colonnata quale tr onera (ejfemp io grafia ) vn pedita^q* fuerint,inftaurentur earq.collimn^qu^ muti-
piede f? fette ondetre winuti,d? me%o, & lapìlaftra* \x imperfèótiorefq. extiterint 5 abfoluantur i forma? (ilX
ta farà per la metà dì efa colonna: & così la colonna farà integritatem & COttlplementum mOX Opera proculdu-
otto grofdf e m altezza^far a diminuita lafefta parte bio affequentur. At quoniam in moduloru ex plicatione
nellafommità . Con quéfla regola, tr oneri tutte le mifitre breuiores & ex eo fùbobfcuri fuifle vidcmur j id nempe
a parte a forte. Et volendo fot ridurre lopera informa tC àdrnonitUlTl volurnusquod diligcns architedìus bac>
grande, faradelf ledegiujìo tante onde, & d’vna onda quarti nosei faggetemus 5 ratione procedens modulos
tanti minuti, Et cofihauendo il compajfo piccolo per l'ope- oittnes exaótè exquifiteq cotti periet.Oftij latitudinetn»
rapiccoU,^ ileompafo grande per lagrande,trafporte- quotquotpédùm lplì liblicrit,rnente pti ITILI iti COIlcipiet
r'ala cofa piccola informa grande che non fallir a punto . ac defignabit: fingulis pedibus in dùodecim, qus vncix
Ma, 0 voi Architettorifondatifopra la dottrina di vi. vocantur,partes conluniptis s vncijfq- fingulis in lenas,
truuìo, la quale fommamente io lodo , & dalla quale io n'b qua; minuta dicuntutjparticulas diftributis: Mox colli-
intendo allontanarmi molto, habbiatemi per feufato di nx craffitudinem metietur, qué pedalem, exempli gra-
lariti ornamentici tante riquadrature,di tanti cartocci, tia, & fèptuncem, triumq. minutorum ac fèmis efle CÓ-
1 ditte, et di tana fhpcrihiì, Crhabbiate riguardo alpae- periet: antepagmenta deinde fèu Paraftat?,quas vulgus
fe,dotte io fono,fupplendo voi doueio hauero mancato, & pilaflratas appellat, dimidiam coluninx craffitudinem
fiatefmi. adxquabunt : Columnajque totius altitudo ex eiufdem
octiesrepe itacrafiìtudineperficietur:Summaq.parsficumimaconferatur,fèxtantediminueturatq de-
ficiet. Hac autem opitulante ac dirigente prteceptione, cuntìi moduli figillatim nobis aperientur ac pate-
fient, Quòd lì opus adampliorem formam transferte redigereq. libuerit, exadam pedis menfuram in tot
vncias,vnciamq in tot minuta diuidemus: Deinde minori circino ad pufìllum,circinoq. maiori ad amplio
rem operis typum dimetiendum adhibito, rem ex anguftioribus finibus ad latiora fpatia, proportiqnis ad
vnguem fpedata ratione, quamprimùm excitabimus ac profèremus. Verum a vobis architedi, qui V itra-
uij dodrinam fèdulò profiterr.ini (quemquidemauthorem&nosquoque fummopere colimus, nec ab
eius inftitutislongiusrecedendumexiftimamus) fiprafènsopufculumquadratis,finuofìsanfradibusvo*
lutis, cxterifq. compluribus fiiperu acaneorum omatu m generibus forterortuna affluxerit, fùpplices venia
pacemq. precamur : veftramq.in primis humanitatem emagitamus,ne temporum & regionum,in quibus
verfamur,conditipni atque confìietudini nos aliquid tribuiflcindignò feratis. Quinetiam fi nos,vt plertiq.
contingit, inceptum aliquod abfoluere minimè va'uifie cognoueritis, ne vos rei illius perfèdionem nobis
inuideatis,quammaximècontendimusatqueobfècramus. Vale
i
DI SEBAST7A N SERLIO.
Fff i
.
4 10
LIBRO SESTO DELLE PORTE
Quefla Porta e tutta Dortca tramesta- At nos inucntorum nomiate gaudentès, ope-
tadi Bilico.La larghezza di effa è pie - rumque varietale m potiflimum afleótentes,im~
di otto,& tre quarti,La fuaaltezzafa- per feci iorum columnarum vlteiius perleque-
rà piedi quattordici & vn terzo . La mur rationem- Ex ipfis antera triumphalem ror-
rrroffèZjZja di ama colonna far àpodi ‘imo , nicem nunc extruere Se componere libet, eius
‘{fine&o. L’altera detta colonna farà latitudine ad pedes vndeuos, & altitudine ad pe-
piedi dodici & mezo, L’attera delpie- des duos fupra vigiliti vtique pemngente. Stylo-
deftalo farà piedi tre,& non quinto.Le pi- bara: in feptempedalem altitudinem excitabun-
laflratefar anno per inezia colonna.L'iAr tunoftiolaque lexpedalem altitudineindatitudi-
“chitraiie f freno ,0* la Cornice faranno nemque tripedalem obtinebunt. Columnarum
per la quartafparte della colonna. Ma craflìtudo bidedalis exiftetreaxlemque in pedum
duuertifei qutt lettore, dà fare al piombo deccm 6£ nouem >atquetrientisin{uperaititudi-
delle colonne li due tnenfl Ioni , la fronte nem eflerentur • Arcus antepagmenta pedalia
de’qualifaràper meza colonna , él* l °- ftatuentur,geminafque inter columnas quini pe¬
ro altezza farà tre quarti di effa colon- des,quadrante fuppraddito,medij confiftent.Epi-
na 3 & fra li due menfoloni faranno cin- ftylium,zophorus,coronixque fìmul, ad altitudt-
que.trtgliphi,& > fi metope.Le qual mifu - nis columnas quadtantem duntaxat conicendct.
re troverai fé afferai dilige ritta nel com- Quoniamautcmin huiufeemodi fornicum ex-
partire>& nel mi furar e fEt condotta al truitionibus infcriptiones complures, arma, infi-
firìe quefla opera fa trouerai nufiire afa gniaque defiderantur;idcircò nos pr^ter ouatam
disfattone de giaditiofl.il frotefpiciofarà formam in fuperiori parte exiftentem cria illa
alto dafóttolo feudo alla fua cima piedi quadratorum Ipatia infra defignauimus atque re-
tre&mezoiLi conij delmezo cerchiofa. liquimus, Pars vero fiiperior ouatam circunfcri-
ranno diciafette , ma quel’di mezofarà pdonem faftigiumque pariter comprehendens,
la quarta parte maggiore degli altri . in pedes tredecim femique attoiletur. Cuneile-
ptendecim inftruentur,mediano cuneo quadranti adiedfcione c&'ter os pcruincente »
DI SEBASTIAN SERLIO.
- • ’ , ’ • ’J • ■ S - * ' ’
■ \ .
413
4*4 LIBRO SESTO DELL E P ® R T I
V (
Oueftapor fa,per non hauere colonnelle Pnefensoftium cum nullis fuftcntetur feu ful-
quali fono la nera cognitione delle fipecie ciaturcolurnnis,ex quaium naulciplicidiuerfitare
de II’e difi ciò,nonfipuò dire che fa rufiica: varia quoque Jedificiorum genera profluunc atqj
Nondimeno tsirchitraue ha del Ionico . confurgunc. Rufbcum finiplicit.er'appellar! mi-
Et cofìilFregio.perefier puluinato.&la nimè poteft:Epiftylij tamen modus radoque Io-
C or me e e ancora Ionica.Lapart e di me - nicos mores perléquitur.Pariter edam zophorus
* o'/opra ejfaper cagione de le menfiole,che puluinatus .acque Coronrx 3 ad lonicum gejaus am-
fono nelfregio fui ene ad effier opera corn- bo redigcntur.Pars cenique mediana, qua: coro-
pofta. nici Ii’peremingiòpropter mutuloszophoro inlj-
cos Compofetmi opus quodammodo redolet ac imiratiu'.
f
/
/
al._
_ .
*
-
'
!
/
i
DI SEBASTIAN SERLIO.
r
4 1 ;
W fo. g Eima *
^ W w*t^i! ?rmm w^n r n ^ ww ^yn *wi^»jwn a
TTS35S
mmm
Eg Eggowq
mmsTm
mgm y iy y^gu g | »" Mi.nHi3 || wwg r
Mmdtìmm
iliti«iiii<i^uuMiàmiAUiauUiìiiuu>iìiiiiiiaaììl
*
\
/
4 té LIBRO SESTO DELLE PORTE
La porta qua dauantì è tutta Dorica , Prarfens hoc oftiutn Doricum genus,delicatio-
di baffo rilieuo , mi fi a di ruftico delicato. ri quadam adiundta rufticitate, imitatur, modi-
V apertura di efia in larghezza e piedi camque habet prominentiam. Apercio quidem
feiffi e a ^ta dodici. Le colonnefon piane-, iu fexpcdatem iatitudinem, & in peduna duode-
le due infìeme fanno vn pilafiro. Ma num altitudinem patct.Coltimne plana: quadra-
per far top era più gratiofa se incauato tacque exiftunt^binarque fimul accepta: incegrum
fra effe colonne quanto e la meta di vna . pilae vnius corpus formane atque conftituunt. Ve-
L * altezza delpiede fallo è piedi noue.V- rum ve operi eìegantia acque venuftas adijciatur,
architrave, fregio, & cornice fono m al- fpatium binis coiumnis interpqfitum ad femico-
tezjc^apiedi quattro. Etfopra le colonne lumna: arqualitatem efìofum excauatumque fuic.
noi fono li menfoloni in luogo di triglifi:fra Stylobatc in pedurn nouefn altitudinem excitan-
li quali vi è non riquadrato per meterui tur. jEpiftylium 5 zophorus, coronixque fimul, ad
delle lettere • Et chi non la vorrà , la leui quadrupedalem alcicudinem educuncur. Colum-
via,pf gli compartifia litrigliphi. Et fi- n;s mutuli triglyphorum loco fuperincumbunt,
milmentefe queiduoi riquadrati attac- quibus quadratuni ad literas excipiendas me-
cati alle colonne,Qf quelle fafide rufiiche dòmi adiunximus atque confociauimus. Si quis
che cingon le colonne,pfi laptlafrata,non autem quadrati huiufce interpofitionem oderit
piaceranno , le leui via : Qf la porta ri- ac fhliidicnt,eo fubdudto, triglyphorum fèriem
marràtutta netta, L’altezza delfron- atque diftnbutionemperfèquatur. Pariteretiam
tefpiciofarà piedi tre dal cimatio della fi bina quadrata coiumnis haerentia,rufticanarque
cornicefin fiotto le mafehere, falci& , quarcolumnas antepagmentaque fimul
ambiunt Se compleduntur, tibifòrfitan difplicuerint:quò minus ea fubducas,ofìijqueperfe-
clionem integritatemque moliaris, nequaquam certè prohibemus.Faftigij demumja coroni-
cis videlicet cymatio ad perfonatas vfque hominum fàcies, altitudo tnpedale libi fpatium
vendicabit.
%
4 1 )'
DI SEB ASTIA N SERLÌO.
w>,
TTOSBaBSOT
ini i iu-uLiUHwn'timiiiimwHffi
tmnruntt
HMY.'X.-.
ymmnmm
uTvU^
OT UWm
U^aWrti
’.u?irnciiiiimiH.
"’ y rf" i ‘’’]nprTrTmiitif l , f’r!S’rr/f'
-
416
LIBRO SESTO DELLE PORTE
Sia ferina mar amplia dell* intenderla Ne perfpicax foleifque ArchitcTus ex co vi*
te Architettore , che tappertura di que(la lam quasfo capiat admiracionem 5 quòd porta; }iu.
portafia co fipiccola, é? l’ornamento cofi iufce hiatus breuis adeò & anguftus cam locuple
grande. Pereto che , hauendofegli àfare tedeinde copiofpque refolgeat ornata - CùitL.
km ponte levatoio bifognaua ledmpiaghe enim poro fubdudlilis hic extruendus defignetur
fopra ejfa di tanta altezj^a^cht lefreccie bina foramina in fuperis partibus conftituta ad
che leuano efsoponte,haueferoJ'patio da eam veique alcitudinem confcendere oportet, ve
entrare nella muraglia', & Il detto ponte catena; pontem retrahentes reducentelque muri
fi venne a incafrare in quello membro , ingrediendi fpatiuro obtineant>ipfeq$pons mem-
che è intorno l’apertura di ejfa porta.Per bro porta; hiacum atque apertionera circutnam-
ciò che li boZjZ.,i intorno a ejsa fono di bienti perbellè connetti adaptarique poflit/ La-
gran riheuo.Etperche il iudiciofòpotria pidum nanque fragmenta porta; vaeuitatem cir-
dmnare tal ordine à vna fortez^z^a, & cuncurrentia , infignem admodum prominen*
haueria ragione,che alleforte^eficon- tiara decer habere. Veruni fi quis forte ingeni)
uiene opera Tojeana, o Dorica , & non acumine pra;ftans pr^fentem ftructur^ ordinari
opera dilicata, come quefta, ma logli rif atque rationem tanquam delicatiprem , muni-
^do,che Sordinai per la entrata di vno tionibus & propugnaculis nequaquarn expedire
'ifsimo giardino circondato dall’ac-* pronunciane, curri ijsTufcanum aut Doricum.,
queviue. . opusmagisficconfentaneum, idvnum illi ref-
fponfum modo affèremusj nos videjicec ad horci alicuius^qui perennium aquarum curfu per¬
petuo irrigetur ? delicias acque amoenitates ingrediendas hanc oftij formarti 5 c modum exeo-
grtafle.
DI SEBASTIAN SERLIO.
417
.S f
Jtf / u
^ J
A 'y> A AA
~— ~;i * - , - r a ? i . ^ ^v* ' " >■* ; ' ~ —-
O'- - >" <C' -- - ' ✓ v ;-y / t ^ s- -
s'-Z V< . ^ , v
* v Vx
4iS
LIBRO SESTO DELLE PORTE
Quefaporta per le colonne , & anco Oftium,cuius exemplar hfc appofuimus tum
per quei pez^zji di cornici, fi potràchia- columnarum, tum jfragmentorum , exquibus
mare Dorica mifta, (f cinta di più forte coronix formatur & conftituitur, ratione pcrpé-
Rujttcoda quale e fatta di frammenti t co~ là, Doricuin genus, haud lìmpiex quidem led
mefi'vede . Et per nonejsere le colonne mitico operi admixtum, eoque multiplic/cir-
dellajua tenuemente altezza , ejfendo cuntedamimitarneVtqueanimaduerterelicer
rotte nella parte dabafsp ,feglt è accom è fiagmentis conflatum compofitumqdllud effe
'/nodato quei piedepalli con 7 e fottobafi conftac. Columnis autem, proptereà quòd ipfe,
tmperjette, imis carum partibus diuulfisatque perfradis in-
fem alticudmem ncquaquam attingunt,ftylobata: vnà cum imperfèdioribus bafibusidcircò
lubicdi uippofifiqueiiierunc.
/
DI SEBASTIA N SERLIO.
4*9
i
ì
!
"1
■i
——!
r
410
LIBRO SESTO DELLE PORTE
ÌW- tKtt r Cor . tnthla mi fi a Oftium,cuiustypumhicfigurauimus,è Co-
di daefop e Kuftico . Le colonne non fono rinthiàaedifìcandiratione, duplici tamen ruttici
ZT?^tTpn m fT e r Umat r erla f 4 ^- ordinis generare eipermixto, emanar profluitq-,
nel me v - % dlxltn^^n > Column^ nondum perfetta abfoluteque videi
rlZlTii'Jf*, r ' Et r CO f lle H lte det ™r » earum tamen pcrficicndarum modus ratio-
re il fronte fìnct?4 < ì or fi nn . e ' Et V e f e F e ~ que ex pigienti fatis fuperque habetur defigna-
H COi ; mc erom inpm none ; Moduiique omnesrum in imis , mm
ott% oh7rt° acco ™ modato forma in medijs , rum in furamis ipfarum pambus
ettagona,per metter m ^vna arme dentro. optimè expreffi confpiciuntur. Parker quo-
inicSe f ° ,a T ndl L mc , om P leta e ] aborataqueapparent-Qucmamautemfaftigio-
?3 e f Pcaandum proponete «optante, oflogonam illam, quam intuefis, formata.
ìDimeaiamaptammus&conihcuimus.
I
-
.
i
!
y
!
I
:i
ri
4
fi
I
J
r
fgn i t m
rnT r nm y
amuujjmì!ag g » T . n» w
fcrW-n ^ vrwnvTmm
■a gBSWW H
• ^lT' VV ' 1 ■—»*?*“**
- ^ y> ^ ' ^^w^a gg &w ! 1 »
^WU^vuvuv*ttlUU Itti inhtmtflUJi
DI SEBASTIA N SERLIO.
4 ^ LIBRO SESTO DELLE PORTE
Quefta porta è tutta Ionica nafta di Prxfcns oftium Ionicam , Ruftico tamenad-
R uftico i &legata di Ruftico. Le colonne fnixtum acque connexuroàure poterit exiftima-
della quale fono dellafua conuementc al ri : Cuius quidem collimili debitarn & conue-
teZj&>a,& cofìilfuoArchitraue fregio,^ nientem akitudinem na£te fuerunt,iternq;epifty-
cormcc, fono la quarta parte dell 3 altezs- ìium,zophorus,atq xoronix è columna: totius in-
z^a di effe colonne. La quale proportene tegra abfolutaq; aititudinem quartamfìbi portio-
tornabeneperregolagenerale.il fuperci- nem affannine. Et ejufaiodi fymnietriam tan-
lio diqueftaporta non èpiano,ne dimezzo quam perbcllc expedieneem communiflìmae: ,
cerck o , ma e la quarta parte del tondo , prout fìepiùs iam admomiimus, praceptionis lo-
&fi adimanda remenato a noftri tempi , cum & vini conftat obtinuifTe. Oftij huiufee fu-
igl è antico.Et a finechefopra e [sa porta percilium nec plana nec hemicycli continetur
ftpofsi mettere njnagrande arme , [egli è comprehenditui que figura , verùm completa:
accommodato nel T impano quella for- rotunditatis quadrantem duntaxat afTequitur :
tnadifeifaccie. quod quidem antiquum fuperciliorum genus,
Remenatum noftrates padani appellant. Vtautem in vertice decorum aliquod infigne fta-
tui accommodarique podi t,in Tympano exagonam formarti illam delineauimus & circun-
fcripfimus.
• Tf
r
—^
- v
DI SEBASTI A N SERLIO-.
\
4 M LIBRO SÈSTO DELLE PORTE
Quepaporta tien del Dorico, del Corinthio , Oftium hic propoficum Doriei s Corinthi j, &
del Rupico,^f anco (per dir il <vero)del hepiale , Rufhei, necnon, fi vermi] proloqui licet, ferini
Le colonne fono Doriche. Lifuoi capitelli fono operis elemùm parciceps efle confpicitur. Co-
mipidi Dorico, & Cormthio.Lapilajlrata in- luninas quidem Dorica, at earum capitula par-
torno la porta è Corinthia,pergli intagliò co- tim Donca,Corinthiaque partim exifìunt. An-
fièlo Architrave,ilfregio.{f la corniceJT atta repagmenta oftium circumambientia , propter
la porta è circondata di RupUo,come fi 'vede , exeifiones acque fculpturas, ad Corinthiunage-
Quanto all’ordinehefiale,nonfpuò negare,che nus rediguntur. Iremque epiftylium ,zophorus,
efsendoui alcuni fafsi fatti da natura , che atquecoronix , Corinthiam imitantur ftrudu-
hanforma di hepie,che non fa opera he fiale. ram.Gftium vniuerfum deinde Ruftiea,vt itadi-
cam j vefte indutum & circuntedum apparet, Quòd demùm ad ferinmn ordinem fpedat ; cùm
naturalia faxa nonnulla hic beiti arimi ferarumque imagines referre videantur, quia opus quoque
ferinum quid puefeferac , negari profedò minime poteft.
DI SEBASTIAN SERI IO
O A
4M
✓
&
4 16 LIBRO SESTO DELLE P ORTE
QuefìaètuttaCorìnthia. Le colonne Praefensoftium Corinthios mores vndequa-
di efsa fono dieci diametri in altezj&a-tà que fedatur. Columnas ad denum diatnetrorura.
pofieno efsere due terZjifuor a del muro, altitudinem attolluntur,extraque parietem dux
anco di tutto tondo con le fue contraco earum teme prominent atque procuminrjquan-
lonnepiane.Se quejìa farà à <vna cafa 5 uis 3 planis colunanis exaduerfo collocatis, exad$
andito dell aquale hahfia li fogno di luce, teretes atque rotundse eaedem confici poterunt.
fimilmente a *vna Chieja , lafineftra Verùm illud vnum nequaquam praster mitten-
fòpra efsa fruir à\& non hauedo hi fogno dura cenlemus, quòd fi oftiura hoc ante domimi
di luce , fi metterà <vna hi(ì ori a nel luogo cuius aditus vberiori mdigeat lumine, vel ante.
mede fimo . facram tedem aliquam ftatuetur/eneftrata aper-
tio fijperincumbens perbellè vtique inlèruict.Quòd fi lux fatis congrua aliunde prouenerit, hi-
rtoricum aliquod monimentum ibidem effingendum potius Se inlcul penduta exifUmamus_.
DI SEBASTIAN SERLIO.
417
-j
fi 3 LIBRO SESTO DELLE P O R TE
Accadrà talvolta all’ Architettore di Verùm id Àrchite&o nonnunquam fbrtalie
voler fare vnaporta,la larghezza della continger,vtipfeoftium,decempedali latitudine
quale fiapiedi i o, (f t altezza piedi iq, 'òc pedum vicentini altitudine libi couficiendum
ma bara alcune colonne di minor altezs - proponat ; At ei oblacae fcxpo(ìta:que columnse
z^a>chc la metà dellaportayuolendofifer- minoris veique altitudini quàm dimidiurrb
uire d‘ effe colonne potrà fare l’impop a oftium efilagitauerit,elfe compericntur. Quasfi
dell’arco fopra le colonne di tanta altera- ille negotio mente concepto ac defignato aptare
z^a,quanto la quinta parte di ima colon - accommodareque volueric, arcus incumbas fu-
na,&fiua cornice,Ftf fregio puluinato,& pracolumnasadeamnimirum altitudinem ex-
architraue , & fitto effe colonne metterà cicabit, qua: quinta: coiti trina: ipfius portioni par
imo piedeftalo,c he popfu la figlia d'efi a & squalis exiftet:Necnon coronicem ^ puluita-
porta. L’altera delpiede fi allofarà pie- tum zophorum, epiftyliumque columnis ijfdem
di 3, oncieq. Ualtezza della colonna fa- fuperftruec ac fuperaddet,quibus ftylobatas dein
ràpiediq. onde 3 .l’Architraue gii fregio, de ofeij quibus limini infiftentes fubijciet acque
(A la cornice fopra le colonne farà piedi fupponet. Sty lobata: quidem pedum ternum &
z.chefinointuttopiedi mez^ocer- dodrantisaltitudinemfortientur:Columnsque
chiorbe faranno 20.p1ed1.Si metterà nel lìngula: pedum nouem & quadranti altitudine
meZjOdell 3 arco ima menfila di <vn piedi finientur.Epiftylium,Zophorus 3 acque Coronix
dieci ondefipra le colonne tonde fi columnis fuperincumbentes, bipedalem altitu-
metter anno colonne piane. La fila alt ez>- titudinem obtinebunt. Pedumque omninm hu-
z^afarà piedi 6 .ff onde dieciponendo fio- cufque colleftorum fumma, ad quindenariurrt.
pra efise ì Architraue,fregio, & cornice. numerarti exerefeet atque pertinget : Quibus fi
L’altezza debutto farà Inquarta par- q uinquepedalem adhuc hemicycli addìderis al-
teminor di quella difotto:& quefiapotrà titudinem,ad pedes vicenos vfque conlcendesJn
fèruireper laporta di un T* empio, come medio arcu deinceps menfula pedis vnius & dex.
l’altra qui a canto. tantis altitudine ftatuetur.Et fupra teretes rotun-
diorefque columnas plana: quadratale mox columna: erigentur, qua: pedum fennm dex-
tantilque altitudinem petent,epifty lio,zophoro,& coronice laper eas mox aptatis compofitif-
que,Quorum omnium fimul altitudo ab inferiorum columnarum vnà cum earum appendi-
cibus alcitudine,quarta parte diminuetur atque deficiet. Porta: autem huiufee fpeciem non fe-
cus atque fuperiorem, tempio alicui ingrediendo opportunam quammaximè & conferita*
neam fo re cenlèmus.
DI SEBAST/A N SERLJO.
.
^ A
4 )
Q
L // MCO ’SE'ST'C DELLE FO R1 E
Quella porta è Dorica^ ma vn poco li- Oftium hic defignatum , Doricam perfequi-
cent iofa,per cagione del rifatto , chefai’- tur ac umtauir ftrubturam ; propterreiìliensta-
Architraue, fregio la cornice • JEla men epiftylium , refihencemque zophorum &
quefio è ben neceffario per cagione delle coroniceru , liberimi quadarn diffolutaque ra-
due metiZjS colonne piane, le qualifofien- tione conflatum videtur . Nec mirum, cùm
cono l’Architratte. Et quello è fiatoper prò pter geminas planas femicolumnas, quas
arrichirc laporta dalli lati.Pjf anco difi- epiftylium fuftmeht fulcuintque , ita faditim
pra.Perciochel’aperturadellaportanon oportuit, eoque magis, quòdoftij tum lacera
è molto grande. Nondimeno il padrone tum frontem fuperiorem vano mulciplicique
vorrà [a fu a porta richa di ornamento ornatu illuftrare hac vtique necefte fuit ratio-
dalli lati , pf da alto ancora. Etfel’en- ne. Oftij nanqtìe hiatuhumiliori&anguftiori
trata di quefa cafa bara hi forno di luce exiftente, cedium dominus apertionis defèótum
( come'e da credere ) la finefìra dìfopra corrigere ftudens,laterapartemque fuperiorem
porgerà luce [all 3 andito , farà orna- ornamentorum complurium cuicu& elegantia
mentofopra la porta. afìluere ferhean volet.Si autem domus ipfius adi-
us acque veftibulum, vt credere par cft, lucem copiofiorem requiiierit ,ifeneftra fuperior &
ngreflui lumen acque lpiendorern,&: ianuse decus ac ornamentorum prasftabit.
DI SEBASTIAN SERLIQ»
43 1
ii iiumidii
IliiiUUii
3
* 1 ,
ùm*
LIBRO SESTO DELLE PORTE
Tra tutti gilwsirumìntl dì mifùm le tifatine, altexge, e pò Inter plurima Inftrumenta DiftantiasjAltitudinesjSt Profundita-
fentità,fa'a quell’bora non kè vi fa, ni praticato ilpià bello, & tes metientia, nullum aptius faciiiuique adinuemre viq.modo mito
facile del Quadrante Geometrico di Siluio Belli, che qui quanti vi conUgit QuadranteGeometrico Suujj) Belli. Kamquilibet, erti
. r * . -f__ . Ali..,. P,Aa antavaovì r/111 TviFIvu
memo,put’ewjuf e"* potext : ìcque pmrimum iircmuecu
proposto all'Architetto, come pii* ampiamente nel J no Libretto diiucidius in fuo libello innotefeet.
p&trette vedere. .. ""
Ufempio diDiftan~a,
Je vuoi papere quanto fìi da te difcotta vna cofa che tu reggia »
ferma il Quadrato Geometrico Jopra il fuo piede nel luogo dotte tu
ù troni, con vna de [noi lati, al dritto della cofa che defideripapere
lafuadifianza->&che sij par niello d piano dotte ti treni; attenen¬
do che vno de’lati da i buchi refli verfo te, douendo così efpsrfabri -
cato detto Quadrato,ciob che babbi da due lati i bucchi,doue la ri-
iba,battendo nel principio de puoi numerivnpironcino , pojfipia
Diffantiarum meuendarum exemplum.
Si fare aipis quantnm d te diftet a liquidi quod è minus cernis.
Sifte Quadrantem-Geometricumfuper fuam bafim injeo loco, in
quopermanes adeoyt unus è iateribns feriat rem cuius diilantia
percipere defideras, & quod Inftrumentum prxfatum fit planine!
squale, vnaque eius pars numeris è foraminibus diftinéta te ipfurn
fpe&et : è diredo iplìus partis ducas per virguiarum fignalineata
redam, & fi virgula? prsdids, exempli grada, confidanti triginta
paftus ; in foraminulo quadranti, vbi numerus trigefìmus defigna-
gua^oauenuv utivrinupw uvjnvs />«■«*&»* m hu , e ,v JJ 1 ' t*** tus eiìi regulam implantabis • deinde ad fummum ìliius fpatij,quod.
tarfr a u a cm dirittura farmi piantare delle baebette, poi mifura è virgulis impiantata confurgit, adaptahis initr umcntuab dirigcf-
Jàm l lato quantica,fa fi piaceranno, chefe per esempio.faran- regulam fixam in numero tngefi.no vt fupra ad rem perfpeéta
perqimwuyuamtp y j y > j f , u f,. J , & auotnumeri anteceduntnumerimi xxxprenxumtot eruntpaffus
wo i o. al hucco 50. porrai il pironcmo della ngha, tì fpo 1 dittanti» rei inquifito. Item fi in regala ab ea parte,in qua fecatur
anco linfirumento al detto luogo ài dijtanzg delie parfa 30. La- (^ a drans,numerabis partes in ter cedentes dabunt ubi diffantiam
pelando vna hacch et lina per pegno oue temi’ Inflrumeto ; auerten " ^ | 0C0 j itie ^ p £r virgulas duda! vfque ad rem peripedam.
do che flij nella Uvea delle bacchette, poi moni la riga a poco a poco Exemplum Altitudini^.
(intanto verghi il fegno della dittatila cercata,perialette di Ad metiendam altitudinem alicuius «dificij in plano eredi pri-
auella, & tante particelle del lato del quadrato faranno tagliate nmm ab ea dittare necelle ettperaliquot pafius, & meipienda ett
dalla Rita, unte far anno le pattet della tifanti* dal luogo che ter- enumerationem filorum à quinto numero, qui fi esempli caufa lue-
chi papere - cAncorafe numeri netta ri & ,p t - r s ji fìerit numerus in foramine intrude regulam, poitea eleuabis qua-
terminale dal Quadrante faprai d numero de ile papa, che Jono dal j ran g U ] lllT1 a d perpendiculum in plano, ita vt pars altera te relpi-
luogo oue termina la linea delle bacchette chefùpajja trematami c | at : deinde dirige regulam ad cacumen sdifìcij, & obferua in qua
pajji faranno fino alla dìftantìa [opr adetta. partes eius ìatus dexterum fecat quadranguli latus: nam quot fora-
J * ^ 11 - mina per interfecationem comprehenduntuntot erunt palfuis alti-
tudinis cui numero addes altitudinem ipfìus quadranguli.
Exemplum profunditatis.
di Altezza»
Se hauefji a mifurare vn altera eretta nel Viano , prima dal
piede di epa, dtfeofiatì quantipajfa ti pare , U numero detti quali,
fecondo il nottropolito, stj numerato dal 5. Horaponiamo che sij-
:accommodanda
___ ^ —__ 1 PRtei,ita vt unus
poi leuando m taglio 1 insrrumenw con pnu tic Mttaatvw, ai verfo ex ipfìus lateribus Et è Diametro oris ipfìus Putei, & fuperla-
£ altezza, & par dello al piano > & i*altra verfo te, fatto quefto tus tabula?, pone quadrantem geometricum cum duobus Iateribns
indrizTLa la rigacon la vifla dia cima dell'altezza,& offerita oue ad perpendiculum, fed quod latus exiftens fuper tabuiam fi t cum
il luoìato dritto taglia il lato del quadrato,che tante particelle ta- foraminibus : Deinde Diametrumorisputealis meniurato, &
"Iterai, altrettantelaramoleptifadell'vnaaltci.t.a, dami nu- quotpedes dabit, totidem partibus refpondebit latens quadrati-
pierai, auruc* ucj yj 3 j - guli,& in fine harum partium terientem Regala ponens, quo me-
mero aggiungerai quanto dal pironctno de Ila riga jmo interra, lms poterisipfam regulam diriges ad fìindum Putei ex ea parte,
Di Profondità. . quam quadrans non occupar. Deinde enumerato particulas la-
Se bauejji a mifurare vna profondità, al terminefuperiQre del - £er j s quadranti in perpendicolo : & quot exurgeiitstct pedes putei
fa onde tu vìpoffi andare, comefebauejfì a mìfurare la profondità profunditas donabit.
1 — f » » ... » _. «T tinti* A',
è profondo il pozjp
DI SEBASTJAN SERLIO.
43 3
ittlWtuMU
alo geometrico
ef ut per lì libro dà iwjìii ar 'con la uifTa <
di m }
S x l v i o P> i » l i He e l'ino.
l ! >,
■. ^.itatir; ; rgri«m>w>tTTWgHBag—^
rtUtaiv J****.^.*.. -• „U' , ."T? -. »
vo
i
C\
... J
' Al
AS
05
A 9 Ì .. O^j os| 48 f .oe 1 |«
Em. i ; ÌJxtrf'P i i^U’Li zfe iiJ^iz^drt. -.J :
WK,
■ *“7 - • ■'T
*i c ' > •
<-{A* vrf i*
: vìVsè *
S* ' EE.
.
. i;;i • . \ ; :::^
\
‘V
■ : • , ;
-
io
ir ao ar
30
• fi .«*>
" 3 ^-
-i f"
.
- r*
- ^
5r <30 6 ? 70 7r 80 8f
90
“SSlEr f
pi|i|
ili!
££ 23 !
... •:••:-
»
gl '
Ì:
IH •
r
« , •
HT1
V* HI ...Uhirin il lliw
li. 111
ili !ilji li HI III
b 1
/i
il N
1
’•
I
/
VENETIAMDC LXIII
Per li Combi» & La Nou.
CON LICENZA DE' SUPERIORI.
/
- \
AV
—
—
- -
I
■-